D-Day 1944: najdłuższy dzień na plażach Normandii

Przed świtem 6 czerwca 1944 roku przez szary, wzburzony kanał La Manche ruszyła największa inwazja morska w dziejach wojen. Prawie 7000 okrętów i barek desantowych przewiozło i osłaniało szturm, a do zmroku na lądzie znalazło się, z morza i z powietrza, od około 156 000 do 160 000 żołnierzy alianckich. To, co zaczęło się na tych plażach, nie zakończyło wojny, ale otworzyło drugi front na zachodzie i zapoczątkowało wyzwolenie Europy Zachodniej.²

Tło: drugi front

W 1944 roku Niemcy panowały w Europie Zachodniej od czterech lat. Od 1942 roku Stalin naciskał na Roosevelta i Churchilla, by otworzyli drugi front na zachodzie, który odciągnąłby siły niemieckie od Związku Radzieckiego, ale zachodni alianci długo nie mieli do tego ani armii, ani barek desantowych. Wielka Brytania zaczęła planować powrót na kontynent wkrótce po ewakuacji z Dunkierki w 1940 roku.³ › Ewakuacja z Dunkierki, 1940

Szczegółowe planowanie rozpoczął sztab brytyjskiego generała Fredericka Morgana, który w 1943 roku przygotował pierwszy plan operacji Overlord, lądowania w Normandii. Na konferencji w Teheranie pod koniec tego roku termin inwazji wyznaczono na wiosnę 1944 roku, a na jej czele jako naczelny dowódca alianckich sił stanął generał Dwight D. Eisenhower.⁴

Niemcy wiedzieli, że inwazja nadchodzi. Hitler wysłał feldmarszałka Erwina Rommla, by skontrolował umocnienia wybrzeża, a potem objął dowództwo Grupy Armii B nad kanałem La Manche. Wał Atlantycki był jednak wciąż często niedokończony i słabo obsadzony, a niemieccy dowódcy spierali się, gdzie ustawić dywizje pancerne: przy wybrzeżu czy w odwodzie.⁵

Armie i dowódcy

Naczelne dowództwo sprawował Eisenhower, a alianckimi siłami lądowymi dowodził generał Bernard Montgomery. To on przeforsował szerszy szturm: pięć dywizji piechoty, dwie amerykańskie, dwie brytyjskie i jedna kanadyjska, lądujących na plażach o kryptonimach, z zachodu na wschód, Utah, Omaha, Gold, Juno i Sword, a do tego dwie amerykańskie dywizje powietrznodesantowe zrzucone na zachodnim skraju i jedna brytyjska na wschodnim. Amerykanie tworzyli 1. Armię USA pod Omarem Bradleyem, Brytyjczycy i Kanadyjczycy brytyjską 2. Armię pod Milesem Dempseyem.⁶ › Dwight D. Eisenhower

Do 1944 roku w Wielkiej Brytanii zebrało się ponad 2 miliony żołnierzy z ponad 12 krajów. Większość szturmu stanowili Amerykanie, Brytyjczycy i Kanadyjczycy, ale na morzu, w powietrzu lub na lądzie walczyli też Francuzi, Polacy, Norwegowie, Holendrzy, Belgowie, Czesi, Grecy, Australijczycy i Nowozelandczycy.⁷

Po stronie niemieckiej naczelnym dowódcą na Zachodzie był feldmarszałek Gerd von Rundstedt, któremu podlegała Grupa Armii B Rommla z 7. Armią w Normandii. Łańcuch dowodzenia był sztywny i zagmatwany, a wiele decyzji zastrzegł dla siebie sam Hitler.⁸

Najważniejszą bronią aliantów było zaskoczenie. Operacją Fortitude i siecią podstępów przekonali niemieckie dowództwo, że główny cios spadnie na Pas-de-Calais, gdzie kanał jest najwęższy. W południowo-wschodniej Anglii z fałszywych depesz radiowych wyczarowano fantomową grupę armii, którą rzekomo dowodził generał George S. Patton.⁹

Dzień D krok po kroku

Decyzja. Inwazję wyznaczono na 5 czerwca, ale zła pogoda zmusiła Eisenhowera do przesunięcia jej o dzień. Rankiem 5 czerwca, zapewniony przez głównego meteorologa o przejaśnieniu, wydał rozkaz, a wieczorem flota wyszła w morze.¹⁰

Noc spadochroniarzy. Krótko po północy za plażami zaczęło lądować ponad 18 000 alianckich spadochroniarzy. Amerykańskie 82. i 101. Dywizja Powietrznodesantowa, zrzucone na zalane tereny u nasady półwyspu Cotentin, straciły wielu ludzi, którzy utonęli, ale zajęły swoje cele, a na wschodnim skrzydle brytyjska 6. Dywizja Powietrznodesantowa z 1. Kanadyjskim Batalionem Spadochronowym opanowała linię rzeki Orne.¹¹

Lądowanie. Desant morski zaczął się około 6.30 rano. Na Gold, Juno i Sword Brytyjczycy i Kanadyjczycy przełamali opór i przebili się w głąb lądu, a Amerykanie na Utah wyszli na brzeg przy niewielkich stratach. Na Juno obok Brytyjczyków lądowała kanadyjska 3. Dywizja.¹²

Omaha. Na Omaha amerykańska 1. Dywizja trafiła na jedną z najlepszych niemieckich dywizji nadbrzeżnych, a bombardowanie z powietrza i z morza nie zniszczyło jej punktów oporu. Karabiny maszynowe kosiły żołnierzy brnących przez wodę i przez większą część poranka lądowanie groziło klęską. Dopiero inicjatywa małych grup na plaży wyprowadziła ocalałych na skarpy i w głąb lądu.¹³

Polskie okręty. Polskie okręty i lotnicy walczyli od pierwszych godzin. Krążownik ORP „Dragon” oraz niszczyciele eskortowe ORP „Krakowiak” i ORP „Ślązak” wspierały ogniem brytyjskie lądowanie na Sword, niszczyciele ORP „Błyskawica” i ORP „Piorun” osłaniały inwazję przed niemieckimi okrętami, a polskie dywizjony bombowe i myśliwskie latały nad kanałem i przyczółkiem.¹⁴

Odpowiedź Niemców. Pod nieobecność Rommla, który był na urlopie, Hitler początkowo nie zgadzał się na użycie odwodów pancernych. Po południu czołgi 21. Dywizji Pancernej wdarły się w lukę między Sword a Juno i prawie dotarły do morza, zanim zatrzymały je brytyjskie działa przeciwpancerne i ogień okrętów. Do zmroku alianci mieli na wybrzeżu przyczółek, z którego nie dali się już zepchnąć.¹⁵ › 6 czerwca w historii wojskowości

Bitwa o Normandię

Połączenie plaż zajęło sześć dni: dopiero 12 czerwca, po ciężkiej walce o Carentan, złączyły się sektory amerykańskie. Alianci przerzucali ludzi i zaopatrzenie, początkowo przez otwarte plaże i sztuczne porty Mulberry, dopóki wielki sztorm na kanale 19 czerwca nie zniszczył portu amerykańskiego. Cherbourg, jedyny głębokowodny port w okolicy, padł pod koniec czerwca.¹⁶

Potem natarcie utknęło. W sektorze amerykańskim bocage, małe pola otoczone wysokimi, gęstymi żywopłotami i wąwozami dróg, dawało obrońcy wszystkie atuty. Na wschodzie Brytyjczycy i Kanadyjczycy walczyli o Caen w serii kosztownych ofensyw, wśród nich Epsom pod koniec czerwca i Goodwood 18 lipca, które ściągnęły na ich front większość niemieckich czołgów, ale nie przyniosły przełamania.¹⁷

Napięcie dało się we znaki także niemieckiemu dowództwu. Na początku lipca Rundstedta, który powiedział Hitlerowi, że wojna jest przegrana, zastąpił Günther von Kluge, a 17 lipca Rommel został ciężko ranny, gdy brytyjskie samoloty ostrzelały jego samochód. 20 lipca niemieccy oficerowie bezskutecznie próbowali zabić Hitlera, a potem jego władza nad armią stała się całkowita.¹⁸

Punkt zwrotny: Cobra i kocioł Falaise

25 lipca Amerykanie rozpoczęli na zachód od Saint-Lô operację Cobra, poprzedzoną potężnym bombardowaniem z powietrza. Na froncie ogołoconym z czołgów przełamali obronę, 30 lipca zajęli Avranches, a 3. Armia George'a Pattona pomknęła do Bretanii, a potem na wschód. Hitler rozkazał kontratak w stronę Avranches pod Mortain 7 sierpnia; ostrzeżeni przez nasłuch Ultra Amerykanie go zatrzymali.¹⁹

Niemieckim armiom w Normandii groziło teraz okrążenie, gdy Amerykanie skręcili na północ, a Kanadyjczycy i Polacy nacierali na południe ku Falaise. 1. Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka walczyła pod Chambois, gdzie jej żołnierze połączyli się z Amerykanami 19 sierpnia, i na wzgórzu 262 na grzbiecie Mont Ormel, nazwanym przez Maczka Maczugą, trzymając ostatnią drogę ucieczki Niemców, dopóki 21 sierpnia nie zluzowały ich wojska kanadyjskie.²⁰ › Bitwa pod Falaise, 1944

Ilu Niemcom udało się uciec, podaje się różnie. Imperial War Museums liczą około 50 000, którzy wyrwali się z kotła, i 60 000 zabitych lub wziętych do niewoli w jego wnętrzu; John Keegan w Britannice pisze, że w sumie około 240 000 ludzi bez sprzętu dotarło nad Sekwanę, zostawiając w Normandii 50 000 zabitych i 200 000 jeńców.²¹

Następstwa

Paryż powstał przeciw niemieckiemu garnizonowi 19 sierpnia i został wyzwolony 25 sierpnia, a do końca miesiąca Niemcy wycofali się za Sekwanę. Cena była bardzo wysoka. W samym dniu D zginęło około 4400 żołnierzy alianckich, według danych podawanych przez Associated Press, a straty niemieckie tego dnia szacuje się na 4000 do 9000 zabitych, rannych i zaginionych. W całej kampanii alianci stracili ponad 200 000 ludzi, a Niemcy blisko 300 000, według Keegana ponad 300 000.²²

Zapłacili też mieszkańcy Normandii. Walki, a przede wszystkim alianckie bombardowania miast i wsi, takich jak Caen, zabiły wiele tysięcy francuskich cywilów: około 20 000 według szacunków Imperial War Museums i Associated Press, ponad 12 000 według Keegana.²³

Dziedzictwo i pamięć

Kampania w Normandii otworzyła front zachodni, który wraz z radziecką ofensywą na Białorusi, rozpoczętą tego samego czerwca, złamał armię niemiecką. Imperial War Museums piszą, że ostatecznie przekonała niemieckie naczelne dowództwo o nieuchronności klęski, choć wojna w Europie trwała jeszcze do maja 1945 roku. Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie zauważa, że inwazja prawdopodobnie przyczyniła się do ocalenia setek tysięcy Żydów w Europie Zachodniej i Środkowej.²⁴ › Największe bitwy II wojny światowej

W Polsce kampanię pamięta się przede wszystkim dzięki dywizji Maczka pod Falaise oraz okrętom i dywizjonom, które walczyły w dniu D; krążownik „Dragon” został później ciężko uszkodzony u wybrzeży przez niemiecką żywą torpedę w nocy z 7 na 8 lipca.²⁵

Normandia dzisiaj

Na skarpie nad plażą Omaha w Colleville-sur-Mer leży Amerykański Cmentarz Wojenny w Normandii, prowadzony przez American Battle Monuments Commission: około 9400 białych nagrobków żołnierzy poległych w lądowaniu i w kampanii, która po nim nastąpiła, oraz ogród ze ścianami, na których wypisano nazwiska prawie 1600 zaginionych.²⁶