Bitwa pod Azincourt 1415: dzień długiego łuku

Wieczorem 24 października 1415 roku w Artois, w północnej Francji, dwie armie rozbiły obozy niedaleko siebie, a na świeżo zaorane pola między nimi padał deszcz. Pierwsza była małą armią angielską, która maszerowała od ponad dwóch tygodni, głodna i wyniszczona czerwonką. Druga była armią królestwa Francji, nieporównanie liczniejszą, prowadzoną przez największych panów królestwa. Następnego popołudnia armia francuska już nie istniała, a nazwa niewielkiej wsi Azincourt, którą Anglicy nazywali Agincourt, przeszła do historii wojen.²

Tło: wojna Henryka V

Azincourt to bitwa wojny stuletniej, długiego zmagania królów Anglii i Francji o francuską koronę i o angielskie posiadłości we Francji, z przerwami trwającego od czasów pradziada Henryka, Edwarda III. Po angielskich zwycięstwach XIV wieku walki wygasły i ustąpiły rozejmom oraz rokowaniom. Henryk V, który został królem w marcu 1413 roku, odnowił roszczenia: żądał nie tylko Akwitanii, ale też Normandii i innych dawnych ziem angielskich, a na takie warunki Francuzi nie mogli przystać.⁵ › Bitwa pod Crécy, 1346

Francja nie była gotowa do obrony. Król Karol VI cierpiał na nawracające napady choroby psychicznej, a książęta krwi z księciem Burgundii i księciem Orleanu na czele walczyli między sobą o władzę. Henryk przygotował się natomiast starannie: sfinansował wyprawę pożyczkami i podatkami uchwalonymi przez parlament, zastawiał nawet królewskie srebra pod żołd i zgromadził flotę w portach południowej Anglii.⁶

W połowie sierpnia 1415 roku armia angielska wylądowała w Normandii pod Harfleur, u ujścia Sekwany, i obległa miasto. Oblężenie przeciągnęło się ponad plan. W obozie wśród bagien pod murami szerzyły się gorączka i czerwonka, a gdy Harfleur skapitulowało 22 września, po ponad pięciu tygodniach, armia straciła wielu ludzi z powodu chorób, śmierci i dezercji.⁷

Henryk nie zawrócił do Anglii, lecz postanowił przemaszerować lądem do Calais, angielskiego miasta na wybrzeżu Pikardii. Wyruszył z Harfleur około 8 października. Francuzi obsadzili przeprawy na dolnej Sommie, więc Anglicy musieli iść daleko w górę rzeki, zanim zdołali ją przekroczyć. Ten objazd dał Francuzom czas na zebranie armii, a 24 października Anglicy zastali ją w poprzek drogi pod Azincourt.⁸

Armie i dowódcy

Armią angielską dowodził osobiście Henryk. Miał 28 lub 29 lat, zależnie od przyjętego roku urodzenia, i panował od dwóch i pół roku. Byli z nim jego brat Humphrey, książę Gloucester, i kuzyn Edward, książę Yorku. Trzonem armii byli łucznicy: spieszeni zbrojni stali w środku, a łucznicy w klinach na skrzydłach i wzdłuż całego frontu.⁹

Armią francuską dowodzili konetabl Francji Karol d'Albret i marszałek Jean le Meingre, zwany Boucicaut. Byli z nimi książęta Orleanu, Burbonii i Alençon oraz wielu wielkich panów północnej Francji, a Antoni, książę Brabancji, młodszy brat księcia Burgundii, pędził, by do nich dołączyć.¹⁰

Spór o liczebność obu armii trwa. Britannica podaje rozpowszechniony szacunek: około 6 tysięcy Anglików przeciw 20 do 30 tysiącom Francuzów, czyli przewaga nawet pięciu do jednego. Anne Curry z Uniwersytetu w Southampton, opierając się na listach popisowych i rachunkach żołdu, szacuje Anglików na około 8,5 tysiąca, a Francuzów na około 12 tysięcy, co daje znacznie mniejszą różnicę. Jej zdaniem tak wielka armia francuska, jaką podawano, po prostu nie zmieściłaby się na tym polu. Charles Oman w 1885 roku przypisywał jeszcze Francuzom sześćdziesiąt tysięcy ludzi, czego dziś nikt nie przyjmuje.¹¹

Przebieg bitwy

Pole. Armie stanęły naprzeciw siebie na otwartych, świeżo zaoranych polach między lasami otaczającymi wsie Azincourt i Tramecourt. Teren zwężał się w stronę Anglików, więc Francuzi nie mogli się rozwinąć i wykorzystać przewagi liczebnej do oskrzydlenia. Po tygodniu deszczu ziemia była miękka i ciężka.¹²

Pale. Przed sobą łucznicy wbili w ziemię zaostrzone pale, skośnie w stronę wroga, jako zaporę przeciw szarżującej jeździe. Za tym płotem z ostrzy czekali, aż Francuzi wejdą w zasięg strzału.¹³

Wyczekiwanie. Przez całe godziny przedpołudnia żadna ze stron się nie ruszała. Francuzi, którzy zagradzali drogę do Calais, mogli czekać na posiłki albo na to, aż głód zrobi swoje. Anglicy czekać nie mogli. Między dziesiątą a jedenastą Henryk kazał linii ruszyć naprzód, aż Francuzi znaleźli się w zasięgu łuków, i łucznicy otworzyli ogień. Bitwa się zaczęła.¹⁴

Szarża jazdy. Pierwsi uderzyli konni ze skrzydeł francuskich, wprost na łuczników. Natarcie się załamało. Pale ich zatrzymały, strzały kładły ludzi i konie, i tylko nieliczni jeźdźcy dotarli do linii angielskiej, zanim zostali odparci.¹⁵

Marsz przez błoto. Za nimi szła pieszo główna linia francuska, bo większość zbrojnych odesłała konie na tyły. Obciążeni zbrojami brnęli przez rozmokłą rolę pod gradem strzał. Pole się zwężało, więc ściskano ich coraz ciaśniej, aż wielu ledwie mogło unieść broń.¹⁶

Punkt zwrotny: walka wręcz

Kiedy wyczerpana pierwsza linia dotarła do Anglików, łucznicy odłożyli łuki i ruszyli razem ze zbrojnymi z mieczami, toporami i czym tylko mieli pod ręką. Lekko uzbrojeni i wypoczęci, poruszali się swobodnie wśród francuskich rycerzy, którzy grzęźli w błocie i tkwili w ścisku. Kto upadł, nie mógł się podnieść, bo padali na niego następni, i przed linią angielską rosły stosy ciał. Druga linia francuska, napierająca od tyłu, tylko pogłębiła ścisk.¹⁷

Henryk walczył w samym środku. Kronikarze zapisali, że pewien francuski rycerz zdołał uderzyć go w hełm i odłamać fragment korony, którą król miał na nim założoną. Po stronie angielskiej zginął książę Yorku, a z nim młody hrabia Suffolk i walijski giermek Dafydd Gam, zwany Davy Gam.¹⁸

Potem przyszła najczarniejsza chwila tego dnia. Bitwa wydawała się wygrana, Anglicy zbierali jeńców, gdy nadeszła wieść, że Francuzi atakują tabory na tyłach; w rzeczywistości złupili je okoliczni panowie z gromadą chłopów. Jednocześnie część armii francuskiej zdawała się zbierać do nowego natarcia. W obawie, że jeńcy znów chwycą za broń, Henryk kazał ich zabić i wielu zginęło. Nicolas podkreślał w 1833 roku, że współcześni kronikarze, w tym liczni Francuzi, bez wyjątku potwierdzają ten rozkaz. Historyk z Southampton Rémy Ambühl przebadał około stu umów o okup i stwierdził, że także później trzymano dla okupu ludzi wszystkich stanów. Jego zdaniem rzeź, jeśli do niej doszło, nie oszczędzała wielkich panów kosztem prostych żołnierzy.¹⁹

Następstwa

Bitwa trwała być może trzy godziny. Nie wiadomo dokładnie, ilu zginęło Anglików: angielscy kronikarze podawali od 17 do około 100 zabitych, francuscy od 300 do 1600, a Britannica szacuje ich na około 400. Zabitych Francuzów liczono w tysiącach, według Britanniki około 6 tysięcy, według turystycznego portalu departamentu Pas-de-Calais 7 tysięcy, w dużej części szlachty. Zginęli książęta Alençon i Brabancji, a książąt Orleanu i Burbonii znaleziono żywych pod stosami ciał i jako jeńców wywieziono do Anglii.²⁰

Anglicy pomaszerowali do Calais i w listopadzie odpłynęli do kraju; Henryk wylądował w Dover 16 listopada. W Londynie wieść o zwycięstwie już wcześniej rozkołysała dzwony, a burmistrz poszedł pieszo do Westminsteru, by podziękować u grobu Edwarda Wyznawcy, gdzie odśpiewano Te Deum. 23 listopada miasto zgotowało królowi triumfalny wjazd z widowiskami i chórami. Pieśń znana dziś jako Agincourt Carol, z refrenem „Deo gratias Anglia”, mogła powstać właśnie na tę okazję.²¹

Azincourt nie zakończyło wojny, ale zmieniło jej bieg. Osłabione i skłócone rycerstwo francuskie nie zdołało stawić czoła kolejnej angielskiej inwazji. Henryk wrócił i zdobywał Normandię miasto po mieście, a jej stolicę, Rouen, wziął po długim oblężeniu. Traktat w Troyes z 21 maja 1420 roku uznał go za regenta i następcę tronu Francji, a 2 czerwca w Troyes poślubił Katarzynę, córkę Karola VI. Francuskiej korony nie doczekał: zmarł w Vincennes 31 sierpnia 1422 roku.²² › Bitwa pod Verneuil, 1424

Dziedzictwo i pamięć

W Anglii zwycięstwo wywołało falę patriotycznego uniesienia, a Anne Curry uważa, że Azincourt zrosło się z samym wyobrażeniem brytyjskości: z walką małej Anglii przeciw całemu światu, wygraną przez prostego łucznika. Dla historyków wojskowości stało się, obok Crécy i Poitiers, klasycznym zwycięstwem angielskiego długiego łuku nad rycerzem. Charles Oman uznał w 1885 roku, że Francuzi nie przełamaliby angielskiej linii natarciem czołowym nawet na suchym gruncie i że konetabl w ogóle nie powinien był atakować.²³ › Długi łuk kontra kusza

Szekspir wystawił bitwę na scenie w Henryku V w 1599 roku, z mową na dzień świętego Kryspina i słynną „garstką braci”, i według Curry to jego wersja wciąż żyje w wyobraźni większości ludzi. Curry prześledziła też mity, które narosły wokół bitwy. Opowieść, że angielscy łucznicy wymyślili gest V z dwóch palców, by pokazać Francuzom, że wciąż mają palce, nie ma żadnego średniowiecznego źródła. Walijczycy zaś, o których często się mówi, że stanowili dużą część armii, to w rzeczywistości około 500 łuczników i garstka zbrojnych.²⁴

We Francji ten dzień zapamiętano jako klęskę, która pozbawiła kraj kwiatu rycerstwa. W Anglii od końca XVI wieku rody zaczęły przypisywać sobie przodków spod Azincourt i umieszczać to słowo w herbach. Curry zbudowała bazę danych uczestników wyprawy z list popisowych i rachunków żołdu, dzięki której takie roszczenia można dziś sprawdzić.²⁵ › Zwycięstwa wbrew przewadze

Pole bitwy dziś

Pole bitwy leży w krainie Siedmiu Dolin (7 Vallées) w departamencie Pas-de-Calais. We wsi Azincourt działa Centre Azincourt 1415, muzeum i centrum interpretacji, które prowadzi zwiedzających od angielskiego lądowania aż do bitwy i pokazuje, jak w XV wieku żyli mieszkańcy tych stron. Stamtąd można wyjść na samo pole bitwy, a wieża widokowa pozwala objąć wzrokiem teren, na którym starły się armie.²⁶ › 25 października w historii