Kto wygrał bitwę pod Lipskiem?
Bitwę pod Lipskiem, zwaną bitwą narodów, stoczoną od 16 do 19 października 1813 roku, wygrała VI koalicja: Austria, Prusy, Rosja i Szwecja. Ponad pół miliona żołnierzy starło się w największej bitwie w Europie przed I wojną światową, a klęska zakończyła panowanie Napoleona na wschód od Renu.1
Między 16 a 19 października 1813 roku pod saskim Lipskiem ponad pół miliona żołnierzy z kilkunastu narodów stoczyło największą bitwę, jaką Europa miała oglądać aż do I wojny światowej. Rosjanie, Prusacy, Austriacy i Szwedzi walczyli z Francuzami, Polakami, Włochami i Niemcami, którzy jeszcze trwali przy cesarzu. Gdy ucichły działa, cesarstwo Napoleona na wschód od Renu przestało istnieć. Współcześni nazwali to starcie po prostu bitwą narodów.2
Po śniegach Rosji
Katastrofa 1812 roku pochłonęła Wielką Armię, ale Napoleon w ciągu kilku miesięcy postawił pod broń nowe wojsko, złożone głównie z młodych rekrutów. Wiosną 1813 roku pobił Rosjan i Prusaków pod Lützen 2 maja oraz pod Budziszynem 20 i 21 maja, tyle że bez dość licznej jazdy nie potrafił zamienić żadnego z tych zwycięstw w pogrom. 4 czerwca obie strony zawarły rozejm. Wielu historyków uważa go za jeden z najcięższych błędów cesarza, bo sprzymierzeni wykorzystali lato, by się dozbroić i wciągnąć do wojny Austrię.3
Gdy w sierpniu walki wybuchły na nowo, koalicja wystawiła trzy wielkie armie: Czeską pod austriackim księciem Karlem Philippem zu Schwarzenbergiem, Śląską pod starym pruskim huzarem Gebhardem Leberechtem von Blücherem i Północną pod szwedzkim następcą tronu Jeanem Bernadotte'em, niegdyś jednym z marszałków Napoleona. Plan wypracowany w lipcu w Trachenbergu i Reichenbachu był prosty i chytry: nie przyjmować walnej bitwy z samym cesarzem, chyba że w bardzo korzystnych warunkach, a uderzać na jego skrzydła i linie komunikacyjne.4
To się udało. Napoleon pobił jeszcze Armię Czeską pod Dreznem 26 i 27 sierpnia, lecz jego podkomendni przegrali pod Chełmcem (Kulm), nad Kaczawą, pod Gross Beeren i pod Dennewitz, a marsz na Berlin się nie powiódł. 8 października na stronę koalicji przeszła Bawaria. Kiedy trzy armie sprzymierzonych zaczęły zagrażać jego liniom komunikacyjnym biegnącym przez Lipsk, cesarz ściągnął pod to miasto wszystko, czym dysponował.5
Armie i dowódcy
Żadne dwa opracowania nie podają tych samych liczb. Britannica podaje, że Napoleon miał około 185 tysięcy ludzi wobec około 320 tysięcy sprzymierzonych. Brytyjski historyk wojskowości F. Loraine Petre, który liczył na podstawie stanów oddziałów, doszedł do około 191 tysięcy żołnierzy francuskich i sojuszniczych z 690 działami rankiem 16 października, przeciw około 205 tysiącom żołnierzy koalicji z 916 działami. Rozstrzygało jednak to, co było jeszcze w drodze. Napoleon mógł liczyć już tylko na 14 tysięcy ludzi Reyniera, a do sprzymierzonych do 18 października miało dołączyć kolejne 111 tysięcy, z Bernadotte'em i Bennigsenem, razem około 316 tysięcy żołnierzy i blisko 1400 dział.6
Naczelne dowództwo sprawował Schwarzenberg, choć tuż za nim jechali car Aleksander I, cesarz Franciszek I i król pruski Fryderyk Wilhelm III, którzy często podważali jego decyzje. Napoleon dowodził osobiście, mając pod sobą Murata, Neya, Marmonta, Macdonalda, Victora i Augereau. Na jego prawym skrzydle, wzdłuż Plisy, stał VIII korpus księcia Józefa Poniatowskiego, czyli polska armia, która szła za cesarzem od 1812 roku.7
Teren sprzyjał obrońcy tylko miejscami. Lipsk nie był już twierdzą. Na południe od miasta ciągnęły się niskie wzniesienia, jedno za drugim jak fale, a wśród nich wsie z murowanymi domami i ogrodami otoczonymi murem. Na zachodzie Elstera i Plisa rozlewały się w gąszcz kanałów, zarośli i bagien, przez które biegła jedna usypana grobla z kilkoma mostami, prowadząca do Lindenau. Była to jedyna porządna droga, którą armia francuska mogła wrócić do domu.8
16 października: Wachau, Lindenau i Möckern
Bitwa zaczęła się właściwie dwa dni wcześniej. 14 października jazda Murata starła się z Armią Czeską pod wsią Liebertwolkwitz w boju konnicy na ogromną skalę, który często zalicza się do największych bitew kawalerii w historii. Wieś przechodziła z rąk do rąk, a dzień zakończył się remisem.9
Sobota 16 października wstała zimna i deszczowa, w gęstej mgle, a natarcie sprzymierzonych ruszyło dopiero około ósmej. Cztery kolumny koalicji szły od południa na Markkleeberg, Wachau i Liebertwolkwitz, rozciągnięte na blisko dziesięciu kilometrach, tak że jedna nie widziała drugiej. Napoleon obserwował wszystko ze wzgórza Galgenberg i każde uderzenie witał ogniem artylerii. Wachau zdobyto, walczono o nie dom po domu i znowu je utracono. Do drugiej po południu wszystkie kolumny sprzymierzonych zostały odrzucone na pozycje wyjściowe, a cesarz, jak pisze Petre, kazał bić w dzwony Lipska na znak zwycięstwa.10
Potem przeszedł do kontrataku. Według relacji Petre’a drogę utorowała bateria 84 dział, a kirasjerzy generała Bordesoulle'a przebili się przez środek szyku koalicji, zdobyli 26 armat i dotarli niemal pod wzgórze, na którym stali car i król pruski. Odwody i świeża jazda sprzymierzonych zepchnęły ich z powrotem. Za Plisą krótkowzroczny austriacki generał Meerveldt wjechał w oddział Sasów i Polaków, wziąwszy go za własnych żołnierzy, i dostał się do niewoli. Z nadejściem nocy bitwa na południu zakończyła się nierozstrzygnięta.11
Na północ od miasta dzień potoczył się inaczej. Armia Śląska Blüchera natarła na korpus Marmonta pod Möckern, wsią zdobywaną i traconą raz za razem w jednym z najbardziej zaciętych starć tej wojny. Wieczorem Prusacy generała Yorcka wzięli ją ostatecznie, a z nią około 2 tysięcy jeńców i ponad 40 dział. Kiedy ucichła strzelanina, jak opowiada Petre, zwycięscy żołnierze zaintonowali hymn Nun danket alle Gott. Na zachodzie, za rzeką, austriacki atak na Lindenau, bramę do grobli, został odparty.12
17 października: cisza przed burzą
17 października była niedziela i walczono niewiele. Każda godzina działała jednak na niekorzyść Napoleona. Nadciągały Armia Polska Bennigsena i Armia Północna Bernadotte'a, a cesarz mógł dorzucić tylko korpus Reyniera. W nocy rozmawiał z pojmanym Meerveldtem i, jak pisze Petre, dowiedział się od niego, że armia bawarska rusza na jego drogę odwrotu. Odesłał Austriaka do jego cesarza z propozycją rokowań. Nic z tego nie wyszło. Napoleon wiedział już, że musi się cofnąć, a mimo to postanowił utrzymać pole jeszcze przez jeden dzień.13
18 października: pierścień się zaciska
O drugiej w nocy, w ulewnym deszczu, Francuzi cofnęli się na ciaśniejszy pierścień wokół miasta, od Connewitz i Probstheidy na południu po Paunsdorf i Schönefeld na wschodzie. Potem sprzymierzeni ruszyli ze wszystkich stron, mając ponad 300 tysięcy ludzi. Do nocy Francuzi na północy zostali zepchnięci na przedmieścia Lipska.14
Najciężej było pod Probstheidą, zawiasem francuskiej linii. Kolumny pruskie i rosyjskie raz po raz wdzierały się do wsi i za każdym razem były z niej wyrzucane. Ogień był tak gwałtowny, że, jak odnotowuje Petre, następnego dnia pruski generał Kleist naliczył w niej i wokół niej 30 rozbitych dział. Na wschodzie brytyjski oddział rakietowy, przydzielony do armii Bernadotte'a, ostrzeliwał Paunsdorf rakietami Congreve'a, bronią wciąż nową na europejskich polach bitew.15
Wtedy sojusze Napoleona zaczęły pękać na samym polu bitwy. Saska jazda przeszła na stronę sprzymierzonych, a później tego dnia w jej ślady poszła saska piechota z korpusu Reyniera, a stronę zmieniła też jazda wirtemberska. We francuskiej linii na wschód od miasta otworzyła się luka. Do zmroku obwód jeszcze się trzymał, ale armii kończyła się amunicja i nie mogła wytrzymać kolejnego dnia.16
19 października: most na Elsterze
Odwrót zaczął się po ciemku. Podczas gdy około 30 tysięcy żołnierzy straży tylnej, oddziały Macdonalda, a wśród nich Polacy Poniatowskiego, broniło przedmieść, reszta armii wychodziła przez bramę Ranstädt i jedyną groblą do Lindenau. Sprzymierzeni, którzy późno się zorientowali, rano ruszyli do szturmu miasta. Sam Napoleon wydostał się z tłumem żołnierzy i wozów i około jedenastej dotarł do Lindenau.17
Most na Elsterze tuż za bramą był zaminowany i miał wylecieć w powietrze, gdy przejdzie straż tylna. Oficer saperów, który za niego odpowiadał, odjechał zapytać, który korpus będzie ostatni, a ładunku pilnować zostawił kaprala. Około pierwszej po południu, gdy z łąk strzelali już tyralierzy sprzymierzonych, a po moście wciąż tłoczyli się wycofujący się żołnierze, kapral podpalił lont. W mieście zostały uwięzione tysiące francuskich żołnierzy; Britannica liczy 30 tysięcy żołnierzy straży tylnej i rannych, którzy następnego dnia trafili do niewoli.18
Kto został na złym brzegu, mógł się poddać albo płynąć. Tysiące się poddały. Marszałek Macdonald wjechał konno w rzekę i przedostał się na drugą stronę. Książę Józef Poniatowski, którego Napoleon trzy dni wcześniej, 16 października, mianował marszałkiem Francji, już tego nie zdołał. Kilkakrotnie ranny podczas osłaniania odwrotu, wjechał konno w nurt Elstery, został trafiony raz jeszcze i utonął 19 października. Muzeum Historii Polski przytacza przypisywane mu później słowa, że Bóg powierzył mu honor Polaków i tylko Bogu go odda.19
Straty
Lipsk kosztował obie strony znacznie ponad 100 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Britannica podaje straty francuskie na około 38 tysięcy zabitych i rannych oraz kolejne 30 tysięcy jeńców, a straty koalicji na 55 tysięcy. Petre, za niemieckim historykiem Friederichem, szacuje straty sprzymierzonych na około 53 800, a francuskie na 73 tysiące, licząc 15 tysięcy jeńców i 15 tysięcy chorych i rannych pozostawionych w szpitalach.20
Dlaczego Napoleon przegrał bitwę pod Lipskiem?
Bruno Colson, który odtworzył bitwę ze źródeł z pierwszej ręki wszystkich walczących armii, nazywa ją największą i najdłuższą bitwą epoki, z udziałem około pół miliona żołnierzy; podobnego starcia Europa nie widziała aż do sierpnia 1914 roku. Napoleon przegrał ją przede wszystkim liczebnością przeciwnika i strategią wymierzoną w jego słabe punkty. Według wyliczeń Petre'a 16 października miał około 191 000 ludzi i mógł dołączyć do nich tylko 14 000 Reyniera, podczas gdy liczba sprzymierzonych wzrosła do 18 października do około 316 000. Francuski historyk Walter Bruyère-Ostells, w książce omówionej przez Fondation Napoléon, wskazuje na to, że sprzymierzeni użyli przeciw Napoleonowi jego własnych metod, uderzając na jego marszałków, a nie na samego cesarza, oraz na zdradę Sasów.21
Potem zwlekał zbyt długo. Po nierozstrzygniętej bitwie 16 października, przekonuje Petre, Napoleon nie miał już nadziei na zwycięstwo i powinien był zacząć odwrót w spokojny dzień 17 października; zamiast tego „niezłomny upór, wynikający głównie z racji politycznych” zatrzymał go pod Lipskiem, gdy nadciągali Bernadotte i Bennigsen. Marcellin de Marbot, francuski pułkownik walczący w tej bitwie, poszedł dalej: uważał, że Napoleon powinien był wycofać się za Soławę i w góry Turyngii jeszcze przed bitwą, póki armie sprzymierzonych były rozdzielone, a ich przewaga liczebna znaczyłaby mniej.22
Wreszcie armia miała tylko jedną drogę wyjścia. Ani Petre, ani Marbot nie znaleźli żadnego rozkazu budowy dodatkowych mostów na Plisie i Elsterze, choć 17 października minął bez walki, a miasto mogło dostarczyć mnóstwo drewna, więc cała armia musiała wycofywać się jedną groblą. Marbot dodaje, że francuska artyleria wystrzeliła w trzy dni około 220 000 pocisków i zostało jej tylko około 16 000, czyli zapas na dwie godziny walki; również Petre zauważa, że amunicji ledwie starczyłoby na powtórkę dnia 16 października.23
Co rozstrzygnął Lipsk
Napoleon cofał się ku Renowi z resztkami armii. Pod Hanau 30 i 31 października armia bawarsko-austriacka hrabiego Wrede próbowała zagrodzić mu drogę, ale cesarz przebił się przez nią. Związek Reński, liga niemieckich państw zależnych od Francji, rozpadł się, a jego władcy jeden po drugim przechodzili do obozu sprzymierzonych. Niemcy były dla Napoleona stracone na zawsze.24 › Bitwa pod Hanau, 1813
Wojna przeniosła się do Francji. Sprzymierzeni wygrali bitwę o Paryż 30 marca 1814 roku i zajęli stolicę, a 6 kwietnia Napoleon został zmuszony do pierwszej abdykacji. 4 maja wylądował na Elbie, swoim nowym, bardzo małym królestwie. Wróci jeszcze w 1815 roku, ale imperium sięgające od Atlantyku po Wisłę złamały cztery dni pod Lipskiem.25 › Bitwa pod Waterloo, 1815
Pamięć i pomnik
Lipsk zapamiętano pod nazwą, która oddaje jego skalę: bitwa narodów, największa bitwa, jaką Europa miała ujrzeć aż do 1914 roku. Na stulecie bitwy wzniesiono Völkerschlachtdenkmal, Pomnik Bitwy Narodów, zaprojektowany przez Brunona Schmitza. Ma 91 metrów wysokości i został poświęcony 18 października 1913 roku, równo sto lat po rozstrzygającym dniu bitwy. W muzeum u jego podstawy, FORUM 1813, można oglądać broń, mundury i osobiste pamiątki z tamtych dni.26
Polska pamięta Lipsk przede wszystkim przez Poniatowskiego. Jego ciało wyłowiono z rzeki, zabalsamowano i przewieziono do kraju, a w 1817 roku pochowano je w katedrze na Wawelu obok królów Polski. Dziewiętnastowieczni poeci i pisarze utrwalili romantyczną legendę księcia jako polskiego Bayarda, rycerza bez skazy i zmazy.27 › Józef Poniatowski
