Odsiecz wiedeńska 1683: szarża, która zatrzymała Turków

Przez dwa miesiące 1683 roku losy Europy Środkowej wisiały na murach jednego miasta. Gdy odsiecz wreszcie nadeszła, zeszła w galopie z zalesionej góry, a odsiecz wiedeńska stała się chwilą, w której długi marsz Osmanów w głąb Europy został wreszcie zawrócony.³

Bitwa z obu stron

Dwie perspektywy

Polska, Cesarstwo i państwa niemieckie Imperium Osmańskie

Armia odsieczy przybyła pod Wiedeń, by ocalić miasto bliskie upadku po dwumiesięcznym oblężeniu osmańskim. Pod naczelnym dowództwem króla Polski Jana III Sobieskiego koalicja Polaków, Austriaków i państw niemieckich zgromadziła się na wzgórzach Kahlenbergu nad miastem. Późnym popołudniem Sobieski poprowadził szarżę jazdy, często zaliczaną do największych w historii, a jego husaria wbiła się w osmański obóz i rozbiła armię oblężniczą. Zwycięstwo ocaliło Wiedeń, wyznaczyło szczyt osmańskiej ekspansji w Europie i rozpoczęło długą kontrofensywę, która miała wyprzeć Turków z Węgier.

Wielki wezyr Kara Mustafa przywiódł pod bramy Wiednia w 1683 roku ogromną armię osmańską, chcąc zdobyć habsburską stolicę i otworzyć sobie Europę Środkową. Przez dwa miesiące jego saperzy podkopywali się coraz bliżej murów, a miasto zbliżało się do upadku. Nie zdołał jednak zająć wzgórz Kahlenbergu ani w porę przerwać oblężenia, gdy zebrała się tam armia odsieczy. Gdy szarża Sobieskiego uderzyła w nieprzygotowany obóz, wyczerpani oblegający pierzchli, porzucając działa i zapasy. Klęska była katastrofą dla imperium, kosztowała Kara Mustafę życie i wyznaczyła punkt zwrotny, po którym potęga osmańska w Europie stale się cofała.

Kto walczył w armii odsieczy i ile kosztowała bitwa?

Armię, która zniosła oblężenie, tworzyły wojska polskie, cesarskie austriackie i niemieckie, w tym kontyngenty z Bawarii i Saksonii. Wojsk weneckich w niej nie było, choć według encyklopedii historii miasta Wiednia (Wien Geschichte Wiki) dalszego wsparcia odsieczy udzieliły Republika Wenecka i Państwo Kościelne. Republika przystąpiła do wojny dopiero w 1684 roku, gdy wraz z cesarzem Leopoldem I i Polską weszła do nowej Ligi Świętej, założonej pod patronatem papieża Innocentego XI. Straty w samej bitwie znamy tylko szacunkowo. Sprzymierzeni stracili około 3,5 do 4,5 tysiąca zabitych i rannych, a liczbę poległych Turków zwykle ocenia się na około 10 do 15 tysięcy, choć niektóre szacunki są wyższe lub niższe.⁴

Turcy u bram

Ogromna armia osmańska pod wodzą wielkiego wezyra Kara Mustafy dotarła pod Wiedeń 14 lipca 1683 roku i otoczyła miasto. Obroną dowodził hrabia Ernst Rüdiger von Starhemberg, który miał około 11 tysięcy żołnierzy, wspieranych przez mniej więcej 5 tysięcy mieszczan i ochotników. Obrońcy bronili coraz węższego obwodu, a osmańscy saperzy kopali pod murami i wysadzali wyłom za wyłomem. We wrześniu walki i czerwonka mocno przetrzebiły załogę, a miasto było bliskie upadku.⁵

Odsiecz, która omal nie przyszła za późno

Sprzymierzona armia odsieczy, wojska cesarskie, niemieckie i polskie, ruszyła na ratunek pod naczelnym dowództwem polskiego króla Jana III Sobieskiego. Zebrali się na wzgórzach nad miastem, na zalesionych wzniesieniach Kahlenbergu, i 12 września zaczęli schodzić z walką ku obozowi tureckiemu. Karol Lotaryński, dowódca armii cesarskiej, podporządkował się Sobieskiemu i poprowadził wojska cesarskie na lewym skrzydle, wzdłuż Dunaju w stronę Nussdorfu.⁶

Wielka szarża

Późnym popołudniem, gdy armię osmańską wiązały nad Dunajem wojska cesarskie, a jej okopy wciąż przylegały do miasta, Sobieski zadał cios, który rozsławił bitwę: potężną szarżę być może nawet 20 000 jeźdźców z polską husarią na czele, którą nasz ranking zalicza do największych szarż kawalerii w dziejach. Ze wzgórz porośniętych lasem, na których sformowała się odsiecz, jeźdźcy zjechali na linie osmańskie i dalej, na obóz wielkiego wezyra.⁷

Na jej czele jechał sam król Jan III Sobieski. Wzięło w niej udział być może nawet dwadzieścia tysięcy jeźdźców, Polaków, Niemców i Austriaków razem, z opancerzoną husarią na ostrzu, a szarża przełamała osmańską linię i wdarła się do obozu samego wielkiego wezyra.⁸

Pogrom

Armia osmańska załamała się i rzuciła do ucieczki, porzucając namioty, działa i skarby. Sobieski, oglądając zdobyty obóz, przesłał wieść o zwycięstwie słowami nawiązującymi do Cezara: przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył.⁹

Odwrócenie fali

Wiedeń wyznaczył najdalszy zasięg osmańskiej ekspansji w Europie. Od tej jesieni granica zaczęła powoli przesuwać się w drugą stronę, a Habsburgowie przez kolejne dekady parli na południe i wschód. Oblężenie, które omal nie skończyło się katastrofą, stało się punktem zwrotnym zapamiętanym w całej Europie.¹⁰

Los Kara Mustafy

Dla człowieka, który przywiódł imperium do klęski, nie było litości. Wielki wezyr Kara Mustafa uciekł z pola bitwy i wycofał się przez Węgry, zrzucając winę za porażkę na podwładnych. Nie ocaliło go to. Na rozkaz sułtana został stracony w Belgradzie 25 grudnia 1683 roku, uduszony jedwabnym sznurem, a klęska pod Wiedniem, która kosztowała go życie, wyznaczyła kres epoki osmańskiej ekspansji w głąb środkowej Europy.¹¹

Kawa, rogaliki i legendy Wiednia

Niewiele bitew obrosło tyloma smakowitymi legendami co Wiedeń. Popularne opowieści głoszą, że rogalik upieczono w kształcie osmańskiego półksiężyca na pośmiewisko pokonanego wroga, a pierwszą wiedeńską kawiarnię otworzył bohater oblężenia z kawą porzuconą przez Osmanów. Historyczna wiki miasta Wiednia uznaje obie opowieści za legendy. Rogalik kipferl w kształcie półksiężyca odnotowano w Wiedniu już w XIII wieku, na długo przed 1683 rokiem, a historia jego wynalezienia po oblężeniu jest, jak pisze wiki, historycznie nie do utrzymania. Opowieść, że Georg Franz Koltschitzky założył po oblężeniu pierwszą kawiarnię, została obalona; pierwsze zezwolenie na publiczny wyszynk kawy dostał 17 stycznia 1685 roku Johannes Diodato. Bieg dziejów Europy zmieniło zwycięstwo, a nie wypieki.¹²