Oblężenie Tenochtitlan (1521): upadek stolicy Azteków

Wiosną 1521 roku jedno z największych miast świata stało na wyspie pośrodku wysokogórskiego jeziora, a jego świątynie i pałace łączyły z brzegiem długie groble. W sierpniu było już gruzowiskiem. Upadek Tenochtitlan opowiada się często jako historię kilkuset Hiszpanów, którzy obalili imperium. Historycy z meksykańskich instytucji opowiadają historię szerszą i bardziej ponurą: wojnę toczoną głównie przez rdzenne armie przeciw Mexikom, którzy nimi rządzili, rozstrzygniętą w równym stopniu przez choroby i głód, co przez stal, i zakończoną jedną z najstraszniejszych katastrof demograficznych w dziejach obu Ameryk.³

Tło: miasto na jeziorze

Tenochtitlan było stolicą Mexików, ludu lepiej znanego jako Aztekowie, i ośrodkiem imperium, które na początku XVI wieku ściągało daniny od około 400 do 500 podległych państw. Zbudowano je na wyspach jeziora Texcoco, na sztucznych platformach i polach chinampas poprzecinanych kanałami, a słodką wodę dostarczały mu akwedukty ze źródeł Chapultepec. Historyk Carlos Brokmann, piszący dla Narodowego Uniwersytetu Autonomicznego Meksyku, szacuje jego ludność na 200 do 400 tysięcy, National Geographic na 250 tysięcy.⁴

W 1519 roku Hernán Cortés, wysłany z Kuby na rekonesans wybrzeża, wylądował z około 500 żołnierzami i mniej więcej 100 marynarzami i zamienił wyprawę w wojnę zaborczą. Młoda rdzenna kobieta, Malintzin, przez Hiszpanów zwana doñą Mariną, została jego tłumaczką. W marszu w głąb lądu pozyskał ludy niechętne panowaniu Mexików: Totonaków z Cempoali, a po ciężkich walkach Tlaxcalan, dawnych wrogów Mexików. W Choluli jego wojsko wymordowało tysiące ludzi.⁵

Moctezuma II wpuścił Hiszpanów do Tenochtitlan w listopadzie 1519 roku i wkrótce stał się ich więźniem. W 1520 roku, gdy Cortés walczył z hiszpańskim oddziałem wysłanym, by go aresztować, jego zastępca Pedro de Alvarado wymordował mexikańskich możnych i wojowników podczas święta religijnego, a miasto powstało. Moctezuma zginął w walkach; według jednej wersji obrzucili go kamieniami jego właśni poddani, a archeolog Eduardo Matos Moctezuma z meksykańskiego Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) skłania się ku opinii, że zabili go Hiszpanie. W nocy 30 czerwca 1520 roku, pod nowym władcą Cuitláhuakiem, Mexikowie wyparli Hiszpanów i ich sojuszników z miasta groblami, zadając im ciężkie straty. Hiszpanie nazwali ją Noche Triste, Nocą Smutku.⁶

Armie i dowódcy

Klęska nie zakończyła wojny. Cortés wycofał się do Tlaxcali i przez kolejne miesiące odbudowywał tam swoje siły. Wtedy choroba zrobiła to, czego armia Mexików nie zdołała zrobić z nim: ospa, przywleczona przez Europejczyków, rozszerzyła się w Tenochtitlan pod koniec 1520 roku. Według Britanniki zabiła połowę mieszkańców miasta; sam Cuitláhuac zmarł na nią po kilku tygodniach panowania. Ostatnim tlatoanim, czyli władcą Mexików, został młody Cuauhtémoc.⁷

Mexikowie zapamiętali epidemię własnymi słowami. Księga XII Kodeksu florenckiego, spisana w nahuatl przez franciszkanina Bernardina de Sahagúna z rdzennymi współpracownikami, którzy przeżyli podbój, opisuje chorych pokrytych krostami, niezdolnych poruszyć się na posłaniach, i wielu, którzy umarli nie od choroby, lecz z głodu, bo nie było już nikogo, kto by się nimi zajął.⁸

Armia, która wróciła w 1521 roku, była w przytłaczającej większości rdzenna. Brokmann liczy od 200 do 300 tysięcy wojowników sprzymierzonych ludów, wśród nich Tlaxcali, Texcoco, Huexotzinco i Cempoali, wspieranych, jak pisze, w ograniczony, ale znaczący sposób przez około 1500 Hiszpanów. National Geographic podaje niecały tysiąc Hiszpanów i 50 tysięcy rdzennych wojowników, a Britannica ponad 800 Hiszpanów i dziesiątki tysięcy rdzennych żołnierzy. Cortés kazał też zbudować trzynaście małych brygantyn, wykonanych w częściach, przeniesionych lądem z Tlaxcali i zwodowanych na jeziorze, by panować na wodzie.⁹

Przebieg oblężenia

Odcięcie miasta. Zanim zaczęło się oblężenie, pisze Brokmann, Tlaxcalanie, Huexotzincowie i Hiszpanie najeżdżali miasta Doliny Meksyku i ziemie dalej położone, niszcząc wszystko, co mogło się przydać Mexikom, z masakrami i masowym obracaniem ludności w niewolników. National Geographic opisuje tę samą kampanię brutalnie tłumionego oporu i piętnowanych jeńców. W maju 1521 roku napastnicy zajęli akwedukt z Chapultepec i odcięli Tenochtitlan od słodkiej wody.¹⁰

Oblężenie. Britannica datuje oblężenie od 22 maja; trwało 93 dni, tę samą liczbę podaje INAH. Oblegający posuwali się groblami pod osłoną brygantyn, a Mexikowie przerywali groble, rozbierali mosty, zagradzali kanały przed łodziami i zamieniali każdy plac i dom w punkt oporu. By iść naprzód, napastnicy palili i burzyli domy, a gruzem zasypywali kanały, tak że miasto ginęło ulica po ulicy w miarę zdobywania.¹¹

Kontruderzenie Mexików. Obrońcy byli bliscy przełamania oblężenia. W jednym ze szturmów Mexikowie rozbili hiszpańską kolumnę w głębi miasta; ranny w nogę Cortés omal nie został pojmany żywcem. W swoim raporcie do cesarza naliczył tego dnia trzydziestu pięciu lub czterdziestu zabitych Hiszpanów i ponad tysiąc zabitych rdzennych sojuszników, a także opisał, jak wziętych żywcem Hiszpanów złożono w ofierze na świątyniach Tlatelolco na oczach ich towarzyszy. National Geographic odnotowuje, że Mexikowie odzyskali potem utracony teren i na prawie trzy tygodnie zepchnęli Hiszpanów do obrony.¹²

Punkt zwrotny

W końcu zwyciężyła blokada. Bez wody, z jeziorem w rękach brygantyn i armiami sojuszników na wszystkich groblach, miasto ogarnął głód, a tłumacz i wydawca listów Cortésa Francis MacNutt pisał, że zabierał tyle ofiar co hiszpańskie działa. Ostatnich obrońców zepchnięto do Tlatelolco, bliźniaczego miasta na północy wyspy, gdzie INAH umieszcza ostatni opór Mexików.¹³

13 sierpnia 1521 roku Cuauhtémoc opuścił miasto flotyllą czółen i został pojmany na jeziorze przez hiszpańską brygantynę. Co zamierzał, jest sporne. W lekturze Brokmanna rdzenne źródła mówią, że władca, jego żona i najważniejsi możni płynęli, by oficjalnie się poddać; hiszpańska wersja, za którą idzie Britannica, twierdzi, że próbowali uciec. Brokmann dowodzi, że różnica była istotna, bo kapitulacja zobowiązywałaby Hiszpanów, według ich własnego prawa wojennego, do przerwania zabijania i grabieży.¹⁴

Następstwa

Zabijanie nie ustało. Brokmann opisuje dni po upadku miasta jako czas powszechnej grabieży, rzezi i obracania ocalałych w niewolników, dokonywanych przede wszystkim przez sprzymierzone rdzenne armie, jak było w Mezoameryce w zwyczaju, gdy miasto broniło się do końca, ale z udziałem Hiszpanów. Britannica również opisuje zwycięzców zabijających bez wyboru, palących domy i niszczących świątynie.¹⁵

Nikt nie policzył zabitych. Sam Cortés szacował, że w ostatnich szturmach na miasto padło 67 tysięcy Mexików, a 50 tysięcy zmarło z głodu i chorób; Matos Moctezuma zauważa, że późniejsi kronikarze jeszcze te liczby podnosili. National Geographic podaje do 100 tysięcy zabitych Azteków w czasie oblężenia wobec około 100 Hiszpanów.¹⁶

Cuauhtémoc, ostatni władca niepodległego Tenochtitlan, nie przeżył długo podboju. Trzymano go w niewoli, a później Hiszpanie go powiesili. W liście do cesarza Cortés twierdził, że Cuauhtémoc i inny pojmany władca spiskowali przeciw niemu w czasie marszu do Hondurasu. Francis MacNutt, który w 1908 roku przełożył te listy, nie znalazł dla tej egzekucji żadnego uzasadnienia i nazwał ją najczarniejszym czynem w życiu Cortésa.¹⁷

Brokmann podkreśla, że rdzenni sojusznicy uważali się za prawdziwych zwycięzców. Na każdego Hiszpana przypadało 200 lub 300 rdzennych wojowników, a z ich punktu widzenia Potrójny Sojusz został pokonany przez swoich mezoamerykańskich wrogów z pewną pomocą Hiszpanów. Oczekiwali nowego układu przymierzy i danin, jaki Mezoameryka znała od zawsze. Zamiast tego w ciągu kilkudziesięciu lat hiszpański porządek kolonialny Nowej Hiszpanii zmiótł tamten świat. Na ruinach Tenochtitlan zbudowano miasto Meksyk.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Matos Moctezuma tłumaczy upadek czterema czynnikami naraz: wstrząsem psychologicznym wywołanym przez wróżby i nieznane, chorobami, gospodarką imperium opartego na daninach i czynnikiem wojskowym. Badania Brokmanna stawiają w centrum opowieści rdzennych sojuszników, a Hiszpanów na jej obrzeżach.¹⁹

W 2021 roku, w 500. rocznicę, rząd Meksyku obchodził 13 sierpnia nie jako dzień podboju, lecz jako 500 lat rdzennego oporu. Prezydent Andrés Manuel López Obrador nazwał go dniem żałoby i poprosił o przebaczenie ofiary tego, co nazwał katastrofą hiszpańskiej okupacji wojskowej Mezoameryki; agencja EFE odnotowała, że to nowe ujęcie budziło spory i groziło rozdrapaniem starych ran. Podobnie jak podbój imperium Inków, rozpoczęty dekadę później pod Cajamarcą, upadek Tenochtitlan pozostaje jednym z najgoręcej dyskutowanych wydarzeń w dziejach obu Ameryk.²⁰

Tenochtitlan dzisiaj

Tenochtitlan kryje się pod centrum miasta Meksyk. Jego bliźniak, Tlatelolco, gdzie Mexikowie stawiali ostatni opór, przetrwał jako strefa archeologiczna obok kolonialnego kościoła Santiago na Placu Trzech Kultur. INAH prowadzi tam wykopaliska od 1944 roku, a 13 sierpnia 2025 roku otworzył stałą wystawę fotograficzną o tym miejscu, by uczcić rocznicę oporu Mexików.²¹