Bitwa pod Beaune-la-Rolande 1870: zamknięta droga do Paryża

Pod koniec listopada 1870 roku Paryż był oblężony, a nowe armie francuskie formowane na prowincji miały jedno zadanie: przebić się do stolicy. Pod Beaune-la-Rolande, małym miasteczkiem otoczonym murem w departamencie Loiret, Armia Loary spróbowała po raz pierwszy. Jeden pruski korpus powstrzymywał siły kilkakrotnie liczniejsze, aż o zmierzchu nadeszła pomoc, a młodzi francuscy żołnierze, wielu po raz pierwszy w ogniu, zapłacili za plan ułożony z dala od pola bitwy.²

Kto wygrał bitwę pod Beaune-la-Rolande i dlaczego?

Wygrali Niemcy. Pruski X Korpus utrzymał otoczone murem miasteczko wobec sił kilkakrotnie liczniejszych, aż nadszedł III Korpus i o zmierzchu odrzucił Francuzów. Francuskie natarcie zawiodło, bo oba korpusy walczyły osobno według planu przesłanego telegrafem z Tours, gdzie mimo to uznano ten dzień za udaną dywersję.³

Tło: po Coulmiers

Armia Loary była dziełem rządu obrony narodowej, sformowanym jesienią 1870 roku po letnich klęskach. Fryderyk Engels, śledzący kampanię z Londynu, opisywał ją jako mieszaninę starych żołnierzy powołanych z powrotem pod broń, świeżych rekrutów i ochotników, skleconą w wielkim pośpiechu. 9 listopada zwyciężyła pod Coulmiers i odbiła Orlean, co przywróciło Francuzom wiarę w siebie.⁴ › Bitwa pod Coulmiers, 1870

Sukces przyszedł jednak za późno, by zmienić układ sił. Kapitulacja Metzu 27 października uwolniła 2. Armię księcia Fryderyka Karola, która ruszyła na południe nad Loarę, i pod koniec listopada jej korpusy stały szerokim łukiem na północ od Orleanu, od dróg pod Pithiviers na wschód ku Beaune-la-Rolande i Montargis.⁵

Na papierze przewaga liczebna była po stronie Francuzów. Moltke ocenia armię francuską wokół Orleanu na około 200 tysięcy ludzi wobec najwyżej 45 tysięcy niemieckiej piechoty w tamtej chwili. Engels, piszący w grudniu, liczył w pięciu bojowych korpusach d'Aurelle'a około 120 do 130 tysięcy prawdziwych żołnierzy wobec niespełna 90 tysięcy ludzi księcia Fryderyka Karola łącznie.⁶

Delegatura rządu w Tours naciskała na nową ofensywę. Dowódca armii, generał d'Aurelle de Paladines, protestował, a zarówno on, jak i Moltke opisują, jak plan wyjęto mu z rąk: według Moltkego dyspozycje osobiście przejął Gambetta, według pamiętnika d'Aurelle'a z 1872 roku winny był delegat Gambetty do spraw wojny, Charles de Freycinet, który rozsyłał rozkazy telegrafem prosto do dowódców korpusów. Własna relacja Freycineta, wydana w 1871 roku, drukuje te telegramy, każdy z kopią dla d'Aurelle'a. Celem było przejście obok Pithiviers i Beaune-la-Rolande ku Fontainebleau, a stamtąd na spotkanie armii paryskiej. D'Aurelle ostrzegał, że ruch ten ściągnie 70 do 80 tysięcy Niemców; Moltke odnotowuje to samo ostrzeżenie przed około 80 tysiącami nieprzyjaciół w otwartym terenie.⁷ › Oblężenie Paryża, 1870

Freycinet miał też drugi cel. Niemiecki oddział wielkiego księcia meklemburskiego posuwał się na zachód od Orleanu ku Le Mans i Vendôme, a uderzenie na francuskim prawym skrzydle, ku Montargis, Pithiviers i Beaune, miało ściągnąć niemieckie siły z powrotem ku środkowi. D'Aurelle uznał to za pretekst i napisał, że rzekoma dywersja nie przyniosła żadnego skutku.⁸

Armie i dowódcy

Natarcie przypadło generałowi Crouzatowi, który dowodził XX Korpusem, a z rozkazu z Tours kierował też ruchem XVIII Korpusu. Moltke i wydana w Londynie w 1871 roku historia wojny Cassella oceniają liczbę zaangażowanych Francuzów na około 60 tysięcy.⁹

XVIII Korpus był ledwie sformowany. Wyznaczony na jego dowódcę generał Bourbaki jeszcze nie przybył, a korpusem kierował szef sztabu, młody pułkownik Billot; brakowało części batalionów i części rezerwy artylerii, a wielu żołnierzy po raz pierwszy znalazło się w ogniu. XX Korpus nie był w wiele lepszym stanie: według d'Aurelle'a nie był ani porządnie sformowany, ani zorganizowany i brakowało mu wszystkiego, czego potrzebował do kampanii zimowej. Historia Cassella, streszczając relację francuską, również opisuje żołnierzy jako młodych poborowych po raz pierwszy w ogniu.¹⁰

Naprzeciw stał X Korpus generała von Voigts-Rhetza, rozłożony wokół Beaune-la-Rolande tak, by zamknąć drogi ku Fontainebleau. Moltke liczy 11 tysięcy ludzi, Cassell około 30 tysięcy Niemców razem z posiłkami, które nadeszły w ciągu dnia. Dalej na zachód, ku Pithiviers, stał III Korpus generała von Alvenslebena, kolumna, której nadejście miało rozstrzygnąć bitwę.¹¹

Przebieg bitwy

Preludium: Ladon i Maizières, 24 listopada. Pierwsze starcie przyszło cztery dni wcześniej. Gdy Crouzat próbował zająć Maizières batalionem, jak meldował, jego korpus spotkał się z gwałtownym atakiem na drogach do Ladon i Beaune-la-Rolande, trwającym do popołudnia. Moltke i Cassell opisują tę samą walkę od strony niemieckiej: pruskie brygady zajęły Maizières i Ladon i odrzuciły Francuzów. Moltke przypisuje porażkę chwiejności XVIII i XX Korpusu.¹²

Rozkazy. Późnym wieczorem 26 listopada Freycinet przesłał telegrafem rozkazy do natarcia: Crouzat i Billot mieli działać wspólnie, zająć Beaune-la-Rolande, Maizières i Juranville przed zmrokiem 27 listopada, okopać się i czekać na dalsze rozkazy. Crouzat wyznaczył natarcie na 28 listopada: XVIII Korpus na prawym skrzydle przez Juranville, XX na lewym przez Boiscommun, a ochotników Cathelineau wysłał na skrzydło pod Courcelles.¹³

28 listopada, rano: francuskie prawe skrzydło. Na prawym skrzydle XVIII Korpus wczesnym rankiem zepchnął pruskie placówki sprzed Juranville i zajął wieś. Pruski kontratak 56. pułku pułkownika von Valentiniego po zaciętej walce odbił Juranville, ale musiał je oddać, gdy nadeszły silne kolumny francuskie, pisze Moltke, uprowadzając przy tym 300 jeńców. Także d'Aurelle przypisuje XVIII Korpusowi zdobycie Maizières i Juranville, dodaje jednak, że pod Beaune-la-Rolande, gdzie potrzebował go XX Korpus, dotarł dopiero o zmroku.¹⁴

Popołudnie: Les Cotelles. Około drugiej XVIII Korpus zaatakował niemiecką pozycję pod Long Cour, ale natarcie nie zostało przygotowane ogniem artylerii i załamało się pod ostrzałem pięciu pruskich baterii, pisze Moltke. Ponowiony atak na Les Cotelles się powiódł i Niemcy oddali wieś, tracąc pięćdziesięciu jeńców. Freycinet ze strony francuskiej pisze, że korpus wyparł nieprzyjaciela ze wszystkich pozycji i przez kilka godzin utrzymywał Les Cotelles.¹⁵

Południe: francuskie lewe skrzydło zaciska pętlę. Na lewym skrzydle XX Korpus nacierał na Beaune od północy i zachodu, przez Batilly. Zepchnął niemieckie placówki i zdobył pruskie działo, którego obsługa i konie prawie w całości zginęły; utratę działa odnotowują i Moltke, i Cassell. Pruski 16. pułk został w Beaune odcięty, niemal otoczony.¹⁶

Popołudnie: płonące miasteczko. 16. pułk trzymał miasteczko, otoczone resztkami wysokiego muru, i zamienił otoczony murem cmentarz przykościelny w punkt oporu. Francuzi wytoczyli działa i ostrzelali je; Moltke i Cassell piszą o budynkach podpalonych przez pociski, ale każdą próbę szturmu odparto.¹⁷

Punkt zwrotny: nadchodzi III Korpus

Ratunek przyszedł od III Korpusu. Pod Pithiviers pierwsze wieści z Beaune brzmiały tak mało groźnie, że artyleria korpusu wróciła na kwatery, ale gdy kanonada się nasilała, generał von Alvensleben kazał korpusowi ruszyć, a generał von Stülpnagel wyruszył już wcześniej z 5. Dywizją z własnej inicjatywy, pisze Moltke. Książę Fryderyk Karol przybył osobiście, co odnotowują zarówno Cassell, jak i Freycinet.¹⁸

Od około 16:30 czołowe pułki uderzyły na Francuzów pod Batilly i po zachodniej stronie Beaune, odbiły utracone działo i odrzuciły Francuzów, a 1. Dywizja Kawalerii, nadciągająca od Boynes, zagroziła francuskiemu skrzydłu. Wieczorny meldunek samego Crouzata, który przytacza d'Aurelle, tłumaczy francuski odwrót nadejściem silnej kolumny nieprzyjaciela z liczną artylerią od strony Pithiviers. Cassell ocenia, że bez tych posiłków Niemcy zapewne zostaliby pobici, bo ich położenie było krytyczne.¹⁹

Francuzi nie mieli czym na to odpowiedzieć. XV Korpus, który miał iść na Pithiviers, był o pełny dzień marszu, skarży się d'Aurelle, więc oba skrzydła ofensywy nie mogły się wspierać; także Moltke pisze, że francuski plan zawiódł, bo dwa osobne natarcia prawie nie wpływały na siebie nawzajem. Nawet ochotnicze oddziały Cathelineau na skrzydle pod Courcelles ocenia się różnie: według d'Aurelle'a bardzo przydatne w osłonie XX Korpusu, według Moltkego bezczynne.²⁰

Do zmroku XX Korpus cofnął się ku Boiscommun. Co do XVIII Korpusu relacje się różnią: według Moltkego utrzymał zdobyty teren pod Juranville, według d'Aurelle'a wycofał się na Ladon. Różnią się także co do samego miasteczka. Według Moltkego X Korpus nocował wokół Long Cour, Beaune i Batilly, a według d'Aurelle'a i Freycineta Niemcy opuścili Beaune w nocy, przy czym Freycinet dodaje, że najpierw podpalili domy, na których opierała się obrona; według d'Aurelle'a wrócili do miasteczka rano, gdy Francuzi już odeszli.²¹

Bilans strat

Straty zależą od źródła. Moltke liczy 900 zabitych i rannych Niemców, 1300 zabitych i rannych Francuzów oraz 1800 nierannych jeńców francuskich. Cassell podaje niemieckie dane o 1000 zabitych Francuzów, 4000 rannych i 1600 jeńcach, przy niemieckich stratach bliskich tysiąca. Relacje francuskie nie podają łącznej liczby; d'Aurelle pisze tylko, że oba korpusy poniosły ciężkie straty i nie były w stanie wznowić ofensywy.²²

Wśród poległych Francuzów był Frédéric Bazille. Urodzony w 1841 roku w Montpellier w rodzinie protestanckiej, studiował malarstwo w Paryżu i pracował u boku Claude'a Moneta i Auguste'a Renoira w latach, gdy kształtował się impresjonizm. Zginął w natarciu na Beaune-la-Rolande 28 listopada 1870 roku, jeden z młodych ludzi nowych armii.²³

Następstwa

Wieczorem 28 listopada Tours poleciło Crouzatowi na razie zaniechać ofensywy, a d'Aurelle doradził mu utrzymanie pozycji. Następnej nocy Freycinet pogratulował jednak obu dowódcom korpusów energicznego uderzenia, które, jak pisał, w pełni osiągnęło cel, wstrzymując niemieckie ruchy oskrzydlające ku Le Mans i Vendôme, a rząd ogłosił dekretem, że XVIII Korpus dobrze zasłużył się ojczyźnie.²⁴

Fryderyk Engels, piszący w Londynie cztery dni po bitwie, zaliczył Beaune-la-Rolande do serii francuskich porażek tamtego tygodnia, od Amiens po wypady z Paryża, i spodziewał się, że jej głównym skutkiem będzie udaremnienie odsieczy stolicy. Po kolejnej klęsce pod Loigny 2 grudnia Francuzi 5 grudnia ponownie opuścili Orlean, a rząd przeniósł się z Tours do Bordeaux.²⁵

Dziedzictwo i pamięć

Bitwa szybko stała się przedmiotem sporu o winę. Pamiętnik d'Aurelle'a to długi akt oskarżenia wojny prowadzonej telegrafem z Tours, która jego zdaniem rzuciła pod Beaune na wpół sformowany i źle zaopatrzony korpus dla dywersji, która nic nie dała. Relacja Freycineta, wydana rok wcześniej, przedstawia te same dni jako serię udanych starć. Historia Cassella z 1871 roku obwinia natomiast samego d'Aurelle'a o to, że ruszył tylko prawym skrzydłem, a Engels uznał dwa tygodnie później, że d'Aurelle źle pokierował wojskami, mając do pierwszej próby przełamania gotową tylko niewielką ich część.²⁶

We Francji ten dzień pamięta się przede wszystkim dzięki Bazille'owi. Larousse przypisuje mu ważną rolę w narodzinach impresjonizmu, dzięki talentowi i znajomościom, które od 1863 roku nawiązywał wśród młodych artystów w Paryżu, a Musée protestant zauważa, że wczesna śmierć przerwała ledwie rozpoczętą karierę.²⁷