Bitwa pod Diu 1509: starcie, które dało Portugalii Ocean Indyjski

Bitwa pod Diu rozstrzygnęła, kto w XVI wieku będzie panował na szlakach Oceanu Indyjskiego. Egipska eskadra, wysłana przez sułtana mameluckiego, by wypędzić Portugalczyków z Indii, pobiła ich w 1508 roku pod Ćaulem i zabiła syna wicekróla. Niespełna rok później wicekról ruszył na nią ze wszystkimi okrętami, jakie zdołał zebrać, i w ciągu jednego dnia walki w porcie Diu eskadra została zniszczona.²

Kto wygrał bitwę pod Diu i dlaczego?

Wygrała Portugalia. Flota Almeidy weszła do portu z wiatrem od rufy i abordażem zdobyła lub zatopiła egipskie okręty, które czekały na kotwicy tuż przy brzegu, zamiast walczyć na pełnym morzu. Namiestnik Diu, Malik Ajaz, sam nie wziął udziału w bitwie i wkrótce zabiegał o pokój, a zwycięstwo przywróciło Portugalczykom panowanie na Oceanie Indyjskim.³

Tło: handel korzenny i flota mamelucka

Wyprawa Vasco da Gamy w 1498 roku otworzyła drogę morską z Portugalii do Indii i w ciągu kilku lat Portugalczycy próbowali odebrać handel korzenny muzułmańskim kupcom, którzy wozili przyprawy przez Morze Arabskie i Morze Czerwone do Egiptu. Straty odczuły egipskie komory celne, a kupcy z wybrzeży Indii poprosili sułtana mameluckiego w Kairze o pomoc przeciw przybyszom.⁴

W 1505 roku król Manuel wysłał Francisca de Almeidę do Indii jako pierwszego wicekróla, z synem Lourençem i 1500 żołnierzami według Whitewaya, 1600 według Danversa. Almeida zbudował fort w Kilwie na wybrzeżu Afryki Wschodniej, złupił miasta na tym wybrzeżu i uczynił Kannanur i Koczin na Wybrzeżu Malabarskim bazami portugalskiej potęgi.⁵

Sułtan odpowiedział flotą dwunastu okrętów z około 1500 żołnierzami, co zgodnie podają Whiteway i Danvers, pod wodzą dowódcy zwanego przez Portugalczyków Mir-Hocem, emira Husajna; Whiteway nazywa go Mir Haszimem, a Danvers Mir Hozemem. Flota przepłynęła do Indii i skierowała się do Diu, gdzie jej dowódca porozumiał się z namiestnikiem portu.⁶

Malik Ajaz, namiestnik Diu

Diu należało do sułtanatu Gudźaratu, a jego namiestnikiem był Malik Ajaz. Przybył do Gudźaratu jako niewolnik, według Encyklopedii Islamu TDV gruzińskiego lub ruskiego pochodzenia, według Whitewaya Rosjanin, i w służbie sułtana Mahmuda I doszedł do władzy nad wybrzeżem wokół Diu. Oba źródła opisują zdolnego władcę, który do końca życia nie wpuścił Portugalczyków do swojego portu.⁷

Diu było wielkim portem Gudźaratu, według Whitewaya jedynym o naprawdę znacznym handlu, a Danvers pisze, że w czasach rozkwitu samo miasto miało podobno ponad 50 000 mieszkańców. Wyspa, długa na około siedem mil i szeroka na dwie, leży u południowego krańca półwyspu Kathiawar, oddzielona od lądu wąskim kanałem przez bagna, którym mogły pływać tylko małe łodzie. Od południa, pod piaskowcowym klifem, niewielki port dawał kotwicowisko na głębokości dwóch sążni, czyli około dwunastu stóp.⁸

Ćaul i zemsta ojca

Na początku 1508 roku Lourenço de Almeida poprowadził na północ wzdłuż wybrzeża eskadrę ośmiu okrętów, osłaniając konwoje. Pod Ćaulem dopadła go flota egipska. Walka trwała kilka dni: Portugalczycy nie zdołali wedrzeć się abordażem na egipskie okręty, a przybycie Malika Ajaza z mnóstwem lekkich jednostek odwróciło losy bitwy.⁹

Gdy Portugalczycy się wycofywali, okręt Lourença zaplątał się w rzece w palisadę z pali rybackich i zaczął tonąć. Kula armatnia strzaskała mu nogę; kazał oprzeć się o grotmaszt, by dalej kierować walką, i zginął od drugiego pocisku. Z załogi przeżyło dziewiętnastu ludzi, wziętych do niewoli. Muzeum Marynarki w Lizbonie liczy około 200 straconych Portugalczyków i jeden okręt; Whiteway podaje 140 zabitych i 124 rannych.¹⁰

Dla wicekróla egipską flotę trzeba było teraz zniszczyć z dwóch powodów. Zagrażała całej pozycji Portugalczyków w Indiach i zabiła mu syna. Zarówno Whiteway, jak i Danvers piszą, że na pierwszym miejscu stawiał zemstę.¹¹

Decyzje dowódców

Kadencja Almeidy dobiegła końca. Afonso de Albuquerque, wyznaczony przez króla na jego następcę, przybył do Kannanuru w grudniu 1508 roku i zażądał przekazania władzy. Wicekról odłożył sprawę do powrotu spod Diu, a Albuquerque odjechał czekać do Koczinu.¹²

Trzej kapitanowie Albuquerque opuścili go pod Ormuzem i przyprowadzili swoje okręty do Indii, a wicekról przyjął ich bez wyrzutów. Whiteway, surowy dla Almeidy, uważa, że tej zimy wszystkimi jego wyborami kierowała zemsta: te okręty były dla niego przede wszystkim wzmocnieniem floty, która miała pomścić syna.¹³

Wicekról zebrał wszystkie siły, jakie miał. Danvers liczy dziewiętnaście okrętów i 1600 ludzi, w tym 400 Malabarów z Koczinu; Whiteway osiemnaście okrętów i 1200 ludzi; Muzeum Marynarki od 1000 do 1500 ludzi, wspieranych przez około 400 Malabarów.¹⁴

Sprzymierzeni postanowili na niego czekać. Ich okręty stały na kotwicy tuż przy brzegu, pod działami miasta, zamiast stawić czoła Portugalczykom na morzu.¹⁵

Malik Ajaz grał na dwie strony. Whiteway sądzi, że prowadził rokowania z wicekrólem i zgodził się potajemnie mu pomóc; Danvers pisze, że użyczył Mir-Hocemowi swoich statków, ale sam trzymał się z dala od bitwy; Correia zaś twierdzi, że zamierzał pojmać Egipcjan i podarować ich wicekrólowi, gdyby zostali pobici.¹⁶

Wyprawa na północ

Flota wypłynęła z Kannanuru 25 listopada 1508 roku według Muzeum Marynarki, a 12 grudnia według Whitewaya. W drodze na północ łupiła nadmorskie miasta i 2 lutego 1509 roku stanęła u wejścia do portu Diu.¹⁷

Floty

Muzeum Marynarki wymienia pięć dużych nau i cztery mniejsze, karawele o ożaglowaniu rejowym i łacińskim, galery i brygantynę. Wicekról płynął na wielkiej nau Flor de la Mar, okręcie flagowym, z którego dano sygnał do ataku.¹⁸

Liczebność floty sprzymierzonych podawana jest bardzo różnie. Whiteway wymienia dwanaście okrętów egipskich i około stu innych jednostek, z których niewiele nadawało się do walki poza czterema dużymi okrętami Gudźaratu; Muzeum Marynarki sześć dużych nau, sześć tureckich galer i około 110 mniejszych jednostek; Danvers łącznie 200 statków. Większość stanowiły fusty i parau, lekkie łodzie wiosłowe tamtejszych wybrzeży, z Diu i z Kalikatu. Kronika Correi wymienia dziesięć galer i dziesięć dużych okrętów, wielki okręt Malika Ajaza z 700 żołnierzami i cztery dalsze okręty Gudźaratu, a do tego 120 fust Malika Ajaza, 150 z Kalikatu i 20 z Dabulu.¹⁹

Bitwa w porcie

Plan zakładał zbliżenie się do nieprzyjaciela i abordaż. Źródła nie zgadzają się co do godziny. Według Danversa sygnał dano między dziewiątą a dziesiątą rano; według Correi i Whitewaya flota weszła do portu około południa, gdy za rufą zerwała się morska bryza, i walczyła aż do zmroku. Portugalczycy mieli wiatr po swojej stronie, a wchodząc do portu, znaleźli się pod ogniem dział miasta.²⁰

Pierwszy cios spadł na egipski okręt flagowy, choć relacje opisują to różnie. W wersji Correi atak prowadził Santo Espírito Nuna Vaza de Castelo Branco, który zatopił go strzałem w linię wodną; Muzeum Marynarki przypisuje okrętowi Pêra Barreta wyłączenie z walki okrętu flagowego i samego Mir-Hocema i podaje, że Santo Espírito został trafiony, ale walczył dalej. Sam Mir-Hocem został ranny i uciekł na ląd.²¹

Następnie Portugalczycy jeden po drugim brali na hak stojące na kotwicy okręty i wdzierali się na ich pokłady; Whiteway nazywa tę walkę bezładną zawieruchą, która trwała do nocy.²²

Correia uważał, że Portugalczyków uratowała decyzja sprzymierzonych, by walczyć na kotwicy, z brzegiem za plecami. Na pełnym morzu, pisał, nieprzyjaciół było tylu, że zmęczyliby Portugalczyków samą liczbą, gdyby portugalskie działa nie posyłały na dno okrętu za okrętem.²³

Do zmroku flota sprzymierzonych przestała istnieć. Muzeum Marynarki liczy cztery zatopione duże okręty oraz sześć okrętów i dwie galery zdobyte, a do tego wiele zatopionych fust i parau; Danvers pisze, że zdobyte okręty złupiono i spalono, z wyjątkiem czterech okrętów i dwóch galer, które wicekról zatrzymał. Samego miasta nie zaatakowano.²⁴

Rachunek strat

Jak na bitwę tej wielkości straty portugalskie były niewielkie, ale liczby się różnią. Muzeum Marynarki podaje około 30 zabitych i około 300 rannych, bez utraty żadnego okrętu; Correia liczy ponad stu zabitych, niemal wszystkich od ognia artylerii, i ponad 300 rannych; Whiteway mówi tylko o stosunkowo niewielkich stratach. Po stronie sprzymierzonych Muzeum Marynarki liczy ponad 3000 zabitych. Correia nie podaje liczby, ale pisze, że większość poległych sprzymierzonych utonęła.²⁵

Po bitwie

Malik Ajaz pośpiesznie zawarł pokój z wicekrólem i wydał żyjących portugalskich jeńców wziętych pod Ćaulem; Whiteway liczy siedemnastu, którzy jeszcze żyli.²⁶

Wicekról, który od śmierci syna zapuszczał brodę, kazał ją teraz przystrzyc, co odnotowują zarówno Whiteway, jak i Correia. Jego zemsta dosięgła też jeńców. Whiteway pisze, że w drodze powrotnej wzdłuż wybrzeża jeńców tracono, a ich członki wystrzeliwano z dział nad muzułmańskimi miastami, a Correia opisuje jeńców powieszonych za nogi na rejach zdobytej galery.²⁷

Almeida dotarł do Koczinu 8 marca 1509 roku i nadal odmawiał przekazania władzy. Albuquerque przez całe miesiące nie mógł opuszczać domu i dopiero po przybyciu z Lizbony floty marszałka Portugalii wicekról ustąpił, w listopadzie 1509 roku. W drodze powrotnej zszedł na ląd z około 150 ludźmi, by ukarać miejscową ludność przy źródle wody w pobliżu Przylądka Dobrej Nadziei, i zginął tam razem z około sześćdziesięcioma z nich (Whiteway liczy dwunastu znaczniejszych szlachciców i pięćdziesięciu innych, Danvers około pięćdziesięciu), według Whitewaya 1 marca 1510 roku.²⁸

Co rozstrzygnęło Diu

Muzeum Marynarki nazywa Diu bitwą rozstrzygającą w ścisłym sensie, taką, w której jedna strona traci całą siłę morską. Zapewniła ona Portugalczykom panowanie na Oceanie Indyjskim na około trzydzieści lat, aż do wyzwania rzuconego przez Osmanów pierwszym oblężeniem Diu w 1538 roku.²⁹

Malik Ajaz wyciągnął własną naukę. Umocnił Diu kamienną wieżą i grubym łańcuchem zagradzającym dostęp, zbudował fort i kamienny most na stały ląd, a dopóki żył, Portugalczycy nie zdobyli w Diu przyczółka, którego pragnęli.³⁰