Bitwa pod Mudki 1845: pierwsza bitwa wojen z Sikhami

Mudki była pierwszą bitwą wojen, które skończyły się przyłączeniem Pendżabu do brytyjskich Indii. Jak na to, co przyszło później, była niewielka: kilka godzin walki w gasnącym świetle, bez rozstrzygnięcia. Pokazała jednak obu stronom, jak będzie wyglądać cała wojna: armia sikhijska bije się twardo i dobrze, jej wodzowie budzą wątpliwości co do lojalności, a brytyjski dowódca woli uderzać prosto na wroga.²

Kto wygrał bitwę pod Mudki i dlaczego?

Wygrała brytyjsko-indyjska armia Sir Hugh Gougha. Jej jazda obeszła oba skrzydła sikhijskiej linii, a piechota, atakując o zmierzchu, wyparła Sikhów z zarośli i zdobyła 17 dział. Żołnierze sikhijscy bili się twardo, ale ich dowódca Lal Singh zostawił ich bez kierownictwa, a noc przerwała walkę, zanim którakolwiek ze stron zdołała zrobić więcej.³

Pendżab po Randżicie Singhu

Do 1839 roku Pendżabem rządził maharadża Randżit Singh, który utrzymywał chwiejny sojusz z Brytyjczykami, a zarazem zbudował z Khalsy, armii sikhijskiej, potężne wojsko. Brytyjskie Narodowe Muzeum Wojska (NAM) nazywa ją chyba najgroźniejszym przeciwnikiem, z jakim Brytyjczycy zmierzyli się na subkontynencie: regularna piechota szkolona na modłę europejską, nosząca nawet czerwone kurtki, nieregularna jazda i artyleria wyjątkowo wysokiej klasy.⁴

Randżit Singh zmarł w 1839 roku i Pendżab pogrążył się w chaosie. Władcy zmieniali się szybko, część z nich zamordowano, aż w końcu maharadżą ogłoszono małego Dalipa Singha, a regentką została jego matka. Brytyjczycy wzmocnili garnizon w Firozpurze przy granicy; niektórzy urzędnicy, jak zauważa muzeum, wręcz liczyli na wojnę. 11 grudnia 1845 roku Khalsa przekroczyła Sutledż i weszła na terytorium brytyjskie. Oba źródła sugerują, że ludzie z dworu w Lahaurze, chcący przyciąć armii skrzydła, mogli ten krok popierać.⁵

Dwaj ludzie, którzy poprowadzili armię za rzekę, piastowali najwyższe urzędy w państwie. Według Cunninghama Lal Singh został w listopadzie 1845 roku wezyrem, a Tej Singh naczelnym wodzem, i obu oskarżano później o pomoc Brytyjczykom i zdradę własnych żołnierzy. Joseph Davey Cunningham, którego „Historia Sikhów” ukazała się w 1849 roku, wyraźnie oddzielał wodzów od żołnierzy: każdy Sikh, pisał, traktował tę sprawę jak własną i sam ciągnął działa, poganiał woły i ładował łodzie, podczas gdy ludzie na górze byli „z rozmysłem zdradzieccy” wobec swoich podkomendnych.⁶

Marsz na Mudki

Gubernator generalny Hardinge pisał, że 13 grudnia otrzymał pewną wiadomość, iż armia sikhijska przekroczyła Sutledż i koncentruje duże siły na jego lewym brzegu. Wojska z Ambali były wtedy w drodze już od trzech dni. Od 14 grudnia co drugi dzień maszerowały podwójnymi etapami, a 18 grudnia, po 21 milach marszu, dotarły do Mudki, około 20 mil od Firozpuru.⁷

Marsz był wyczerpujący. Gough meldował, że jego żołnierze przeszli w sześć dni ponad 150 mil drogami pełnymi grząskiego piasku i ledwie mieli czas ugotować jedzenie. Gough i Innes, cytując dziennik kapitana Arthura Bortona z 9. pułku piechoty, opisują ciężką zaoraną ziemię, niską ciernistą dżunglę, która rozbijała każdy szyk, duszący kurz i dni bez jedzenia. Czołowe oddziały dotarły do Mudki około południa, a małe sikhijskie pikiety we wsi cofnęły się przed nimi.⁸

Dwie armie

Jedna armia sikhijska pod Tej Singhem stała pod Firozpurem, ale nie próbowała zaatakować odsłoniętego brytyjskiego garnizonu; Hardinge wywnioskował, że jej dowódca chce przechwycić odsiecz, a nie ryzykować szturmu na miasto. Druga, pod Lal Singhem, ruszyła ku Mudki naprzeciw Gougha.⁹

Liczebność oddziałów Lal Singha do dziś pozostaje niepewna. Raport Gougha powtarzał wieści o 15 do 20 tysiącach piechoty, tyluż jeźdźcach i 40 działach. Cunningham, piszący cztery lata później, uważał, że w rzeczywistości było tam niespełna 2 tysiące piechoty, około 22 dział i 8 do 10 tysięcy jazdy. Brytyjskie Narodowe Muzeum Wojska podaje 10 tysięcy jazdy, 4 tysiące piechoty i 22 działa.¹⁰

Gough miał według muzeum około 12 tysięcy żołnierzy brytyjskich i indyjskich oraz 42 działa, według Cunninghama około 11 tysięcy ludzi. Nie wszyscy jeszcze dotarli. Hardinge zauważył, że dwa pułki europejskie i dwa krajowe miały nadejść dopiero następnego dnia, a Gough i Innes podkreślają, że dywizję generała majora Gilberta reprezentowała pod Mudki tylko jedna brygada wojsk krajowych.¹¹

Decyzje dowódców

Obaj brytyjscy dowódcy meldowali, że to Sikhowie ruszyli do ataku. Hardinge pisał, że Broadfoot przyniósł wiadomość, gdy żołnierze gotowali posiłek: cała armia sikhijska maszeruje, by zaskoczyć obóz. Gough podał, że wiadomość o natarciu przyszła około trzeciej po południu, gdy jego wyczerpani ludzie ledwie zdążyli stanąć w szeregu. Gough i Innes przypuszczają, że Lal Singh liczył na spotkanie tylko z mniejszą kolumną z Ludhiany i nie wiedział, że siły z Ambali już się z nią połączyły.¹²

Gough nie czekał na atak. Wysunął naprzód jazdę i pięć baterii artylerii konnej, napotkał Sikhów na pozycji około dwóch mil od obozu i kazał piechocie iść za nimi razem z bateriami polowymi. Sir Harry Smith, dowódca 1. Dywizji, uważał to za błąd. W jego relacji żołnierzy „niepotrzebnie wypchnięto w pole”, zamiast ustawić ich zwarcie na otwartej równinie, by przyjęli uderzenie, a jazda i działa, odparłszy sikhijskich jeźdźców, dały się wciągnąć w zarośla, gdzie piechota sikhijska zadała im ciężkie i, jak pisał, niepotrzebne straty. W boju Gough nosił długi biały płaszcz, swój „płaszcz bojowy”.¹³

Po stronie sikhijskiej Cunningham zarzucał Lal Singhowi, że wciągnął swoich ludzi do bitwy, a potem zostawił ich, by walczyli, jak im podpowie własna odwaga, zgodnie z tym, co nazywał jego pierwotnym zamiarem; Brytyjskie Narodowe Muzeum Wojska również pisze, że Lal Singh opuścił pole bitwy długo przed końcem, podczas gdy jego żołnierze stali i walczyli. Cunningham dodaje, że już wtedy wiedziano o kontaktach Lal Singha z kapitanem Nicolsonem, brytyjskim agentem w Firozpurze.¹⁴

Bitwa o zmierzchu

Teren był płaską jak stół piaszczystą równiną, porośniętą niską, ciernistą dżunglą i usianą piaszczystymi pagórkami, tak że każdy ruch wzbijał chmurę kurzu. Sikhowie ukryli piechotę i działa za zaroślami i otworzyli silny ogień artyleryjski, gdy dwanaście batalionów Gougha rozwijało się z kolumn w linię. Odpowiedziały mu artyleria konna i dwie baterie polowe, a Gough ocenił, że ich ogień szybko osłabił ogień dział sikhijskich.¹⁵

Aby osłonić piechotę, Gough posłał jazdę wokół obu skrzydeł. Na prawym 3. pułk lekkich dragonów, straż przyboczna gubernatora generalnego, 5. pułk lekkiej jazdy i część 4. pułku ułanów obeszły lewe skrzydło Sikhów, przemknęły wzdłuż tyłów ich piechoty i dział, na pewien czas uciszyły działa i przegnały sikhijską jazdę. Na lewym brygadier Mactier z resztą 4. ułanów i 9. pułkiem jazdy nieregularnej zrobił to samo z prawym skrzydłem Sikhów. Gough pisał, że tylko dżungla przeszkodziła tym szarżom w osiągnięciu więcej; Brytyjskie Narodowe Muzeum Wojska uznaje szarżę na lewe skrzydło za rozstrzygający moment bitwy.¹⁶

Wtedy ruszyła piechota, rzutami brygad od prawego skrzydła, z dywizją Smitha na czele, na wroga prawie niewidocznego wśród drzew w zapadającym zmroku. Linia sikhijska była dłuższa od linii Gougha, a jej piechota i artylerzyści nie ustępowali. W relacji Smitha sikhijscy żołnierze wspinali się na drzewa i stamtąd razili żołnierzy 50. pułku piechoty. W krytycznej chwili Smith chwycił jeden ze sztandarów 50. pułku i poniósł go ku sikhijskiej kolumnie, a pułk ruszył do ataku na bagnety. Według jego własnego wyliczenia jego dywizja zdobyła dwanaście z siedemnastu dział wziętych tej nocy.¹⁷

Walka kosztowała armię brytyjską kilku wyższych oficerów. Sir Robertowi Sale’owi kartacz strzaskał lewe udo i zmarł od tej rany, Sir John McCaskill dostał kulę w pierś na czele swojej dywizji i zginął na miejscu, a brygadier Bolton z 1. Brygady został śmiertelnie ranny. Walka trwała około półtorej godziny w słabym świetle gwiazd i gęstym kurzu, w którym część żołnierzy brytyjskich dostała się pod ogień własnych oddziałów. Armia została na polu przez kilka godzin i wróciła do obozu około północy.¹⁸

Rachunek strat

Oficjalny wykaz z 26 grudnia wymienia 215 zabitych i 657 rannych, razem 872, w tym 13 zabitych i 39 rannych oficerów europejskich; Cunningham podaje te same sumy. Zginęło około 210 koni. Dane pułkowe zebrane przez Gougha i Innesa pokazują, gdzie straty były największe: 3. pułk lekkich dragonów stracił 101 z 497 ludzi, których wprowadził do walki, 31. pułk piechoty 175, a 50. pułk 125. Smith naliczył w swojej 1. Dywizji 437 zabitych, rannych i zaginionych.¹⁹

Strat sikhijskich nigdy nie ustalono; Gough i Innes piszą tylko, że ziemia była pokryta ich zabitymi i rannymi. Lepiej udokumentowane są zdobyte działa. Gough i Hardinge meldowali o 17, tę samą liczbę podaje Cunningham; wykaz dowódcy artylerii wymienia 15 dział zabranych z pola i cztery kolejne, zdjęte z lawet i pozostawione na miejscu, wszystkie cięższe od brytyjskich dział tego samego kalibru.²⁰

Żadna ze stron nie okazywała litości. Brytyjczycy oskarżali Sikhów o dobijanie rannych, a Gough i Innes odnotowują, że okrzyk „Pamiętajcie Mudki” stał się zawołaniem 3. pułku lekkich dragonów, gdy znów spotkał Sikhów.²¹

Co rozstrzygnęło Mudki

Zdaniem Brytyjskiego Narodowego Muzeum Wojska niewiele. 19 i 20 grudnia armia odpoczywała, zbierała rannych i zwoziła zdobyte działa, a dołączyły do niej dwa kolejne pułki europejskie. 21 grudnia Gough uderzył na umocniony obóz sikhijski pod Ferozeshah, w którym według Hardinge’a było 108 dział i ponad 50 tysięcy ludzi; muzeum podaje około 40 tysięcy. Hardinge, korzystając z władzy gubernatora generalnego, kazał Goughowi czekać, aż nadejdzie dywizja Sir Johna Littlera z Firozpuru, a pozycję zdobyto dopiero po dwóch dniach walki i wielkim kosztem.²²

Wojna rozstrzygnęła się na początku 1846 roku. 28 stycznia Smith zwyciężył pod Aliwal, a 10 lutego główna armia szturmem zdobyła sikhijski przyczółek pod Sobraonem. Zawarty potem traktat w Lahaurze odebrał państwu Sikhów Doab Dżalandharu, a Kaszmir przeszedł jako osobne państwo w ręce Gulaba Singha z Dżammu.²³

Lal Singha i Tej Singha oskarżano później o zdradę własnej armii. Brytyjskie Narodowe Muzeum Wojska pisze, że motywy części wodzów sikhijskich do dziś pozostają sporne, Cunningham zaś nie miał wątpliwości, że świadomie prowadzili swoich żołnierzy do klęski. Gough starł się z Sikhami ponownie trzy lata później, pod Chillianwala, znów uderzeniem na wprost i znów wielkim kosztem.²⁴