Bitwa pod Niemieckim Brodem 1422: Žižka rozbija drugą krucjatę

Niemiecki Brod zamknął zimową kampanię, w której Jan Žižka pokazał się z najlepszej strony. Zdradzony i otoczony pod Kutną Horą wśród śniegów grudnia 1421 roku, wyrwał się nocą z okrążenia, nie tracąc armii, a potem zawrócił i w pięć dni przegnał przez wschodnie Czechy i za granicę znacznie liczniejsze wojsko królewskie. Hrabia Lützow, autor anglojęzycznej historii wojen husyckich, widział w tempie tego pościgu, w środku zimy i przez kraj niemal pozbawiony dróg, wspaniały dowód energii Žižki i siły woli jego ludzi.²

Tło: krucjaty przeciw husytom

Wojny husyckie wyrosły ze spalenia czeskiego reformatora Jana Husa na soborze w Konstancji 6 lipca 1415 roku. Jego nauki miały już wtedy w Czechach szerokie grono zwolenników. Gdy w sierpniu 1419 roku zmarł król Wacław IV, koronę czeską chciał objąć jego brat, Zygmunt Luksemburski, król Węgier, ale nie przyjął warunków stawianych przez czeską szlachtę, a wielu Czechów widziało w nim wroga.³

Ruch miał już swój symbol, kielich, oznaczający prawo świeckich do przyjmowania komunii pod obiema postaciami, chleba i wina. Miał też za sobą pierwszy akt przemocy. 30 lipca 1419 roku z okien ratusza Nowego Miasta w Pradze rzucono kamieniami w procesję husytów, a tłum z Žižką na czele wyrzucił przez okna burmistrza i kilku rajców. Była to pierwsza defenestracja praska. W 1420 roku husyci spisali swoje żądania w czterech artykułach praskich, a Zygmunt je odrzucił.⁴

Na prośbę Zygmunta papież Marcin V ogłosił w marcu 1420 roku krucjatę przeciw husytom. Załamała się ona latem pod wzgórzem Vítkov pod Pragą. W 1421 roku przyszła druga krucjata: niemiecka armia od końca sierpnia oblegała Žatec na północnym zachodzie i uciekła na początku października, zanim węgierskie wojsko Zygmunta było w ogóle gotowe. Zygmunt musiał więc walczyć dalej sam, od południowego wschodu.⁵

Człowiek, który miał stanąć mu na drodze, właśnie stracił wzrok. Žižka, już wcześniej jednooki, został tego lata ranny podczas oblężenia zamku Rabí i całkiem oślepł, a mimo to dalej dowodził wojskami husyckimi.⁶

Armie i dowódcy

Armia Zygmunta przyszła jesienią 1421 roku z Węgier przez Morawy. Dowodził nią w polu Filippo Scolari, włoski kondotier w służbie węgierskiej, znany jako Pipo Spano. Jej liczebność jest niepewna: WarHistory.org pisze o węgierskich siłach liczących 60 tysięcy ludzi, w tym 23 tysiące jazdy, i o około 50 tysiącach pod Kutną Horą, a czeski serwis Novinky.cz podaje, że Zygmunt przekroczył granicę Moraw 16 października na czele 20 tysięcy krzyżowców. Oba źródła, podobnie jak cytowane przez nie czeskie kroniki, dużo miejsca poświęcają okrucieństwu tego marszu, paleniu wsi i gwałtom na kobietach.⁷

Žižka prowadził połączone wojska Taboru i Pragi. Do Pragi dotarł 1 grudnia, powitano go tam z honorami należnymi władcy, a 8 grudnia ruszył na Kutną Horę, górnicze miasto srebra, w którym mieściła się mennica królestwa. Oprócz piechoty miał jazdę i wozy bojowe, serce husyckiej sztuki wojennej: chłopskie wozy zamienione w ruchomą twierdzę, spinane łańcuchami w krąg i obsadzone kusznikami oraz strzelcami z rusznicami i lekkimi działami.⁸

Przebieg bitwy

Zdrada w Kutnej Horze. Žižka nie ufał miastu, którego w większości niemieccy i katoliccy mieszczanie sprzyjali Zygmuntowi, dlatego 21 grudnia 1421 roku wyprowadził wojsko za bramy i okopał się za wozami nieco na zachód od murów. Jazda królewska atakowała raz za razem aż do zmroku, a husyckie działa ją odpierały. Gdy jednak pod murami trwała walka, spiskowcy w mieście otworzyli wojskom królewskim inną bramę. Doszło do rzezi husytów w mieście, a Žižka został odcięty od żywności i zimowych ubrań, otoczony ze wszystkich stron.⁹

Wyrwanie się z okrążenia. Nad ranem 22 grudnia husyci natarli wozami, strzelając z dział, na linie królewskie i przebili się. Na wzgórzu Kaňk za miastem znów ustawili tabor i, zziębnięci i głodni, czekali na atak, który nie nastąpił, po czym wymknęli się do Kolína. Według Lützowa całe wojsko było bezpieczne w Kolínie 23 grudnia. Novinky.cz przytaczają opinię historyka Petra Čorneja, że trudno pojąć, jak krzyżowcy pozwolili husytom wymknąć się spod rąk, i jego prozaiczne wyjaśnienie: była ciemność i mróz, Kutna Hora została zdobyta, a zbliżały się święta.¹⁰

Nebovidy, 6 stycznia 1422. Zygmunt wkroczył do Kutnej Hory, spędził tam Boże Narodzenie i wierzył, że heretycy są pobici. Swoje wojsko rozproszył po wsiach wokół miasta, by schroniło się przed mrozem. Žižka wykorzystał święta, by ściągnąć posiłki, i w dniu Trzech Króli, 6 stycznia 1422 roku, wyruszył z Kolína i uderzył na wojska królewskie pod Nebovidami, w połowie drogi do Kutnej Hory. Te rzuciły się do ucieczki. WarHistory.org zaznacza, że żadne źródło nie opisuje tych walk dokładniej niż tym, że husyci zaatakowali, a królewscy uciekli.¹¹

Habry, 8 stycznia. Zygmunt porzucił Kutną Horę i kazał ją podpalić, ale husyci nadeszli na czas, by ugasić płomienie. Odwrót szybko zamienił się w ucieczkę, a za wojskiem ciągnęli katoliccy górnicy z rodzinami, którzy bali się zemsty husytów. 8 stycznia pod wsią Habry Pipo Spano ustawił armię królewską na linii wzgórz, by opóźnić pościg. Gdy husyci nadeszli, jazda węgierska zawróciła i odgalopowała, piechota poszła w jej ślady i klęska była zupełna. Wozy pełne łupów zostały porzucone na drodze.¹²

Punkt zwrotny: lód na Sázavie

Zygmunt nie zatrzymał się w Niemieckim Brodzie. Przekroczył Sázavę po moście i pojechał dalej ku granicy Moraw, ale most nie mógł pomieścić ogarniętej paniką masy, która szła za nim. Jeźdźcy próbowali przejść po zamarzniętej rzece i lód się pod nimi załamał. Kroniki, za którymi idzie Lützow, liczą 458 utopionych zbrojnych, WarHistory.org podaje 548 rycerzy. Tabory króla i łupy jego wojska wpadły w ręce husytów.¹³

Resztki armii królewskiej zamknęły się w murach Niemieckiego Brodu. Husyci zaatakowali następnego ranka po mszy, a obrońcy, nie mając już nadziei, podjęli rokowania o kapitulacji. Tu źródła różnią się co do daty: Lützow umieszcza szturm 9 stycznia, a Novinky.cz i Seznam Zprávy, za współczesnymi czeskimi historykami, datują rokowania na 10 stycznia, tę samą datę upadku miasta podaje Britannica z 1911 roku. Co do dalszego biegu wydarzeń zgadzają się wszystkie. W trakcie rokowań część husytów bez wiedzy Žižki wspięła się na mury i zaczęła się rzeź żołnierzy i mieszczan, której nie zdołał powstrzymać i którą potępił. Seznam Zprávy podają, że zginęło około 1500 osób, a Novinky.cz cytują dziewiętnastowiecznego historyka Františka Palackiego, który pisał o kilkuset.¹⁴

Następstwa

Druga krucjata się skończyła. Szacunki strat Zygmunta wahają się od co najmniej 4500 zabitych (WarHistory.org) i co najmniej 5 tysięcy (Novinky.cz) do około 12 tysięcy w czasie całego odwrotu (Lützow i Britannica z 1911 roku). Żadne źródło nie podaje strat husytów.¹⁵

Habry były ostatnią kampanią, którą Zygmunt osobiście prowadził w Czechach w czasie wojen husyckich; kolejne krucjaty zostawił innym. W ciągu kilku miesięcy husyci zwrócili się do wielkiego księcia litewskiego Witolda, a w 1422 roku na pewien czas rządy w Czechach objął książę Zygmunt Korybutowicz. Zygmunt wysłał jeszcze jedną armię w 1426 roku, rozbitą pod Uściem nad Łabą. Husytów złamały dopiero ich własne spory, pod Lipanami w 1434 roku, a w 1436 roku uznali wreszcie Zygmunta za króla.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Złupienie Niemieckiego Brodu nie dawało Žižce spokoju. WarHistory.org łączy je, wraz z podobną utratą kontroli rok później, z regulaminem wojskowym, który spisał, jednym z pierwszych pisanych kodeksów postępowania żołnierzy w Europie. Lützow widział w tym regulaminie surową, niemal purytańską dyscyplinę, która wyróżniała jego armie w czasach, gdy żołnierzom pozwalano niemal na wszystko. Žižka zmarł w 1424 roku, nigdy nie pokonany w polu.¹⁷

Kampania wciąż fascynuje autorów piszących o wojsku. WarHistory.org nazywa ją Žižką w najlepszym wydaniu, w obronie i w natarciu: wyrwaniem się z okrążenia i pościgiem przez cały kraj w środku zimy, prowadzonym przez niewidomego wodza, co jej zdaniem nie miało nic wspólnego z typową średniowieczną wojną. Data ostatniego ciosu, 10 stycznia, ma swoje miejsce na naszej stronie 10 stycznia.¹⁸

Niemiecki Brod dzisiaj

Niemiecki Brod nosi dziś nazwę Havlíčkův Brod i leży w kraju Wysoczyna w Czechach, a bitwa pod Habrami rozegrała się w pobliżu dzisiejszego miasteczka o tej nazwie, przy drodze, którą uciekała armia królewska. Kutna Hora, gdzie kampania się zaczęła, leży dalej wstecz na tej samej linii odwrotu.¹⁹