Bitwa pod Rheinfelden 1638: pokonany w niedzielę, zwycięski w środę

Rheinfelden to w istocie dwie bitwy w odstępie kilku dni, jak wyłożył już tytuł ówczesnej ryciny: zacięte starcie wojsk cesarskich, bawarskich i weimarskich w niedzielę 28 lutego i ponownie w środę 3 marca. Pierwsze przegrał Bernard. Drugie otworzyło drogę do wielkiej twierdzy Breisach, a dla historyka Samuela Rawsona Gardinera uczyniło rok 1638 punktem zwrotnym zmagań Francji z domem Habsburgów.²

Kto wygrał bitwę pod Rheinfelden i dlaczego?

Wygrał Bernard Sasko-Weimarski. Pierwsze starcie 28 lutego przegrał, ale przeciwnicy uznali swój sukces za koniec kampanii i rozłożyli wojska na odległych kwaterach. 3 marca wrócił niepostrzeżenie, ruszył naprzód, strzelając z dział, jednym natarciem przełamał linię cesarskich i wziął do niewoli wszystkich czterech generałów wroga.³

Tło: protestancki książę na francuskim żołdzie

Bernard Sasko-Weimarski walczył po stronie protestanckiej przez większą część wojny trzydziestoletniej. Przyłączył się do Gustawa Adolfa, gdy szwedzki król wylądował w Niemczech, i objął dowództwo pod Lützen w 1632 roku, gdy Gustaw poległ. W 1634 roku przeżył wielką klęskę Szwedów i protestantów pod Nördlingen.⁴

W 1635 roku wstąpił na służbę Francji, która właśnie otwarcie przystąpiła do wojny. Traktatem z 27 października 1635 roku Francja obiecała mu austriackie landgrafostwo Alzacji; Gustav Droysen zauważa, że nadanie obejmowało wszystkie prawa, jakie miał tam dom austriacki. Katalog Royal Collection Trust nazywa jego wojsko po prostu francuską armią najemną.⁵

Stawką był Górny Ren. Gardiner wyjaśnia, że Alzacja i Bryzgowia leżały na drodze, którą Hiszpania przerzucała ludzi i pieniądze do Niderlandów. Bernard liczył, że zdobędzie tamtejsze ziemie austriackie jako własne księstwo, w miejsce księstwa frankońskiego utraconego po Nördlingen.⁶

Przez Ren w środku zimy

Po stronie cesarskiej nikt nie spodziewał się ataku o tej porze roku, a przeprawy na rzece były słabo obsadzone. Bernard zebrał armię koło Zwingen w biskupstwie bazylejskim: według Bernharda Röse około 6000 ludzi, według Droysena około 8000, bo u niego 1000 pieszych i 1000 jeźdźców szło przodem, a około 6000 podążało za nimi.⁷

W siarczystym mrozie straż przednia wyruszyła ze Zwingen, o północy przeszła most na Birsie między Bazyleą a Münchenstein i przemknęła obok Rheinfelden do Stein, na lewym brzegu naprzeciw Säckingen. Na wozach wieziono dwie małe łodzie. Przeprawiały pierwszych ludzi przez rzekę po ośmiu naraz, a pierwsi, którzy przepłynęli, dostali nagrodę w wysokości pięćdziesięciu talarów.⁸

Reszta poszła szybko. Weimarczycy zagarnęli promy pod Säckingen i zajęli miasto, potem dopadli Laufenburga, którego komendant błagał z murów o łaskę, i zdobyli nietknięty most na Renie. „Życzę Wam od Boga Wszechmogącego szczęśliwego dnia z Laufenburga”, pisał Bernard do swego szwajcarskiego przyjaciela, pułkownika Hansa Ludwiga von Erlacha. „Bóg mi pobłogosławił, tak że wszystko poszło szczęśliwie i dobrze”. Wkrótce padł Waldshut.⁹

Cios wywołał popłoch po drugiej stronie. Cesarz wyrzucał Szwajcarom, że przepuścili armię Bernarda przez swoje ziemie, i obwiniał barona von Reinacha, komendanta Breisach, że nie upilnował rzeki. Z czterech austriackich „miast leśnych” nad Renem broniło się już tylko Rheinfelden.¹⁰

Oblężenie Rheinfelden

Rheinfelden było z nich najsilniejsze, otoczone podwójną fosą i wysokim, grubym murem, bronione przez załogę i mieszczan zdecydowanych stawiać opór. Bernard zamknął je na obu brzegach Renu pod koniec stycznia i 31 stycznia rozpoczął ostrzał, według starego stylu, którym wciąż posługiwali się ówcześni Niemcy.¹¹

Jego minerzy wysadzili część dzieł zewnętrznych i pogrzebali pod gruzami wielu obrońców, zdobyto też dwie baszty. Każda próba dostarczenia do miasta prochu i zapasów lądem lub wodą kończyła się niepowodzeniem, a w połowie lutego w mieście brakowało prochu. Bernard przygotował szturm murów.¹²

Armie i dowódcy

Cesarz odwołał księcia Federica Savellego, włoskiego arystokratę w cesarskiej służbie, by objął dowództwo nad wszystkimi wojskami zbierającymi się za Schwarzwaldem, pod Villingen, a elektor bawarski posłał swego generała jazdy Johanna von Wertha, by służył pod jego rozkazami. Ward w Cambridge Modern History nazywa Savellego niekompetentnym; Röse opisuje obu generałów jako skłóconych od początku.¹³

Werth był najsłynniejszym dowódcą jazdy po stronie cesarskiej. W 1636 roku jego jeźdźcy zapuścili się w głąb Pikardii, na drogę do Paryża. Z obydwoma przybyli generałowie Adrian von Enkevort i Claus Dietrich Sperreuter.¹⁴

Po stronie Bernarda generał major Taupadel dowodził w obu bitwach jazdą prawego skrzydła. Z armią jechało dwóch znamienitych ochotników: Henri, książę de Rohan, francuski wódz kampanii w Valtellinie, który dołączył do Bernarda niedługo wcześniej, i sam Erlach.¹⁵

Ani Röse, ani Droysen nie podają liczebności armii cesarsko-bawarskiej, ale obaj piszą, że była większa od armii Bernarda. Ówczesny ordre de bataille w Heskim Archiwum Państwowym w Marburgu pokazuje armię Bernarda ustawioną w dwóch rzutach jazdy i piechoty, z hrabią Nassau, pułkownikiem Rosenem i Taupadelem wśród dowódców, a naprzeciw nich pułki Wertha i „Duca di Savello”.¹⁶

Pierwsza bitwa: niedziela 28 lutego

Armia odsieczy przeszła przez Schwarzwald forsownymi marszami i wczesnym rankiem 28 lutego stanęła przed liniami weimarskimi. Bernard miał przy sobie sześć pułków jazdy, ale mało piechoty, a duża część jego armii stała na drugim brzegu Renu. Mimo to postanowił walczyć. Gdy jego placówki powstrzymywały wroga, przeprowadził kilkuset muszkieterów i kilka lekkich dział i ustawił się na wzniesieniu przy klasztorze Beuggen, zagradzając drogę do miasta.¹⁷

Taupadel zaczął od szarży, która odrzuciła skrzydło Wertha i ścigała je daleko przez pola. Na drugiej flance Savelli i Sperreuter rozbili własne pułki Bernarda, zepchnęli je ku Beuggen i zabrali mu działa. Armię weimarską uratował rabunek: cesarscy jeźdźcy rzucili się na tabory Bernarda, co dało mu czas, by zebrać jazdę, odbić cztery działa i uwolnić część jeńców, wśród nich ciężko rannego księcia de Rohan.¹⁸

Walkę przerwała noc. Bernard zwinął oblężenie i po ciemku odprowadził wojska do Laufenburga, a armia cesarska weszła do Rheinfelden ze świeżymi ludźmi i zapasami i ogłosiła zwycięstwo. Gardiner, piszący w 1875 roku, datuje to pierwsze starcie na 26 lutego.¹⁹

Decyzje między bitwami

Bernard nie uznał porażki za koniec. Droysen pisze, że Rheinfelden było jego zdaniem warte dwóch bitew. W drodze do Laufenburga zdobył szturmem zamek zwany Czerwonym Domem między Säckingen a Laufenburgiem, zebrał resztę armii i wysłał jazdę Taupadela na wzgórza Schwarzwaldu.²⁰

Savelli tymczasem rozsyłał na wszystkie strony wieści o zwycięstwie, uważał, że armia weimarska jest w pełnym odwrocie, i rozłożył wojska na odległych kwaterach. Według Allgemeine Deutsche Biographie zwycięzcy oddali się odpoczynkowi. Werth, jak sam zeznał w niewoli, radził albo cofnąć się ku Rötteln i dolinie Wiese, albo zakwaterować całą armię przy moście w Rheinfelden, gdzie Bernard nie mógłby jej dosięgnąć; „stary”, jak mówił, nie chciał słyszeć ani o jednym, ani o drugim.²¹

Druga bitwa: środa 3 marca

Wczesnym rankiem 3 marca, gdy tylko Taupadel wrócił, Bernard bez ostrzeżenia ruszył naprzód. Jego wojska spędziły chorwackie placówki. W pośpiechu generałowie cesarscy ustawili ludzi przed miastem: muszkieterów w zaroślach wzdłuż rzeki i za głębokim rowem biegnącym do Renu, jazdę za nimi i obok nich, a na lewym skrzydle pułk piechoty Wahla w lesie.²²

Muszkieterowie Bernarda najpierw oczyścili zarośla nad rzeką i odbili działa utracone trzy dni wcześniej. Potem, z hasłem „Bóg z nami”, cała armia ruszyła naprzód, trzykrotnie strzelając w marszu z ciężkich dział. Po trzeciej salwie stała ledwie na strzał z pistoletu od linii wroga.²³

Natarcie, które nastąpiło, od razu rozstrzygnęło dzień. Muszkieterowie w rowie porzucili broń i uciekli, a jazda cesarska zawróciła i rzuciła się do ucieczki, nie oddawszy strzału z pistoletów. Tylko pułk Wahla bronił się w lesie przed Taupadelem, aż został okrążony, a niedługo potem pojmano Wertha. Do niewoli trafili też Savelli, Enkevort i Sperreuter.²⁴

Sam Bernard, jak pisał nazajutrz, był zdumiony, że stare pułki i oficerowie tak szybko poszli w rozsypkę, i nazwał to dziełem nieba. Savelli, jak odnotowuje Droysen, powiedział mu, że nikt nie uwierzy w pełne rozmiary tego zwycięstwa.²⁵

Data drugiej bitwy różni się w zależności od źródła. Allgemeine Deutsche Biographie i Gardiner podają 3 marca, podobnie jak nagłówek, który bibliotekarze króla Jerzego III wpisali na egzemplarzu ryciny w Royal Collection. Nowszy artykuł Michaela Kaisera w Neue Deutsche Biographie datuje pojmanie Wertha na 2 marca, a Cambridge Modern History drukuje 9 marca. Röse, Droysen i Schiller podają datę według starego stylu, 21 lutego.²⁶

Bilans strat

Pierwsza bitwa drogo kosztowała obie strony, a Bernarda przede wszystkim w oficerach. Poległ Ren-graf Jan Filip, jeden z jego najlepszych dowódców, a książę de Rohan odniósł śmiertelną ranę. Do niewoli trafili Erlach i wysoki oficer sztabu Schafalitzky. Strona cesarska też straciła wyższych oficerów i sporo sztandarów.²⁷

Druga bitwa zniszczyła armię odsieczy. Röse liczy 1800 wziętych do niewoli szeregowych, nie licząc generałów i długiej listy oficerów, Schiller 2000 jeńców, a Droysen i Cambridge Modern History 3000. Większość z nich przeszła na służbę Bernarda. Zabitych po stronie cesarskiej Röse podaje 1500, Droysen co najmniej 500 albo 600. Obaj wymieniają wśród trofeów 38 sztandarów jazdy i 18 chorągwi.²⁸

Własne straty Bernarda 3 marca były niewielkie, choć nie obeszło się bez strat wśród oficerów: Röse wymienia wśród poległych czterech pułkowników, a Droysen podaje nazwisko pułkownika Bodendorfa, który zginął na czele swoich jeźdźców przy przejściu przez rów.²⁹

Następstwa: od Rheinfelden do Breisach

Armia dziękowała Bogu na pobojowisku, a w Laufenburgu odbyła się uczta zwycięstwa, przy której pojmani generałowie, jak pisze Röse, kłócili się przy stole o to, kto zawinił. Spór ciągnął się w niewoli: Droysen opisuje zapis rozmów Wertha i Enkevorta, pełen gorzkich oskarżeń pod adresem Savellego.³⁰

Samo Rheinfelden broniło się jeszcze przez pewien czas. Komendant najpierw odmówił kapitulacji, a potem poprosił o trzydniowy rozejm, ale z Benfeld i Hohentwiel nadeszły nowe działa oblężnicze i ruszyły baterie wyłomowe. Miasto skapitulowało 23 lub 24 marca, według starego stylu 13 lub 14 marca, bo Droysen i Röse się różnią; załoga odeszła do Breisach, a weimarscy jeńcy z pierwszej bitwy, wśród nich Schafalitzky, odzyskali wolność.³¹

Savellego trzymano w Laufenburgu na słowo honoru; w marcu zbiegł w przebraniu i wrócił do swoich wojsk. Wertha i Enkevorta przewieziono do Benfeld w Alzacji. Richelieu chciał mieć słynnego „Jeana de Werth” w rękach francuskich i Bernard ustąpił; w maju Wertha przewieziono do zamku Vincennes. Wymieniono go na szwedzkiego marszałka Gustava Horna, jeńca od czasu Nördlingen, dopiero na początku 1642 roku.³²

Francja świętowała zwycięstwo w katedrze Notre Dame w Paryżu, gdzie z wielką pompą zawieszono zdobyte sztandary.³³

Cały Ren powyżej Bazylei był teraz w rękach Bernarda, a w kolejnych tygodniach padły zamek Rötteln i miasto Fryburg. Bernard zwrócił się przeciw Breisach, wielkiej twierdzy panującej nad doliną Górnego Renu. Latem rozbił Savellego i Götza pod Wittenweier, gdy próbowali dostarczyć twierdzy zaopatrzenie; Fosi przytacza dziennik kardynała Harracha, który odnotowuje, że winą za klęskę obarczono Savellego, którego straż przednia była zbyt odsłonięta i zbyt daleko od wsparcia Götza. Breisach skapitulowało w grudniu 1638 roku.³⁴

Dziedzictwo i pamięć

Bernard niedługo cieszył się zdobyczą. Uważał zdobyte ziemie za swoje, a Francja nie zamierzała godzić się na potężnego niemieckiego księcia w Alzacji. Zachorował na początku kolejnej kampanii i zmarł w lipcu 1639 roku. Breisach i twierdze alzackie przeszły w ręce Francji.³⁵

Werth wrócił do boju w 1642 roku i walczył dalej za Bawarię i cesarza, a w 1643 roku dowodził jazdą w cesarskim zwycięstwie pod Tuttlingen. Kaiser nazywa jego niewolę w 1638 roku przerwą w karierze.³⁶ › Bitwa pod Fryburgiem 1644

Bitwa niemal od razu trafiła do druku. Krajowe Archiwum Badenii-Wirtembergii w Karlsruhe przechowuje rycinę z 1638 roku lub późniejszą, która pokazuje oba starcia, a egzemplarz tego samego widoku w Royal Collection pochodzi z historii wojny wydanej w 1648 roku; widok Matthäusa Meriana ukazał się później w Theatrum Europaeum.³⁷