Bitwa pod Vertières 1803: ostatnia bitwa rewolucji haitańskiej

Na płaskowyżu na południe od Cap-Français kula armatnia powaliła konia, a jeździec podniósł się i szedł dalej, prosto na działa. Francuzi patrzący z umocnień zaczęli mu wiwatować. Wieczorem tropikalna ulewa zalała pole bitwy, a o północy francuski dowódca prosił już o rozejm. Ostatnia bitwa rewolucji haitańskiej otworzyła drogę do powstania pierwszego państwa na świecie założonego przez dawnych niewolników.²

Tło: wojna Napoleona o odzyskanie Saint-Domingue

W 1801 roku francuską kolonią Saint-Domingue rządził dawny niewolnik Toussaint Louverture, wierny Francji już tylko z nazwy. Napoleon Bonaparte, wówczas pierwszy konsul, chciał ją odzyskać. Pod koniec 1801 roku wysłał tam swojego szwagra, generała Charles'a Leclerca, z doświadczoną armią, która miała przywrócić dawny porządek. Toussaint bronił się kilka miesięcy i w maju złożył broń. 7 czerwca Leclerc kazał go pojmać podczas rokowań i odesłać do Francji. Więziony bez sądu w forcie Joux koło Besançon, zmarł w celi 7 kwietnia 1803 roku.³ › Napoleon Bonaparte

Podkomendni Toussainta, wśród nich Jean-Jacques Dessalines, początkowo podporządkowali się Francuzom. Z powrotem w buntowników zamieniła ich sprawa niewolnictwa. 20 maja 1802 roku dekret Bonapartego utrzymał niewolnictwo w odzyskiwanych koloniach, a latem przywrócono je na Gwadelupie. Gdy wieść dotarła na Saint-Domingue, jesienią wojna wybuchła na nowo, a Dessalines stanął na czele powstania.⁴

Resztę zrobiły choroby. Żółta febra dziesiątkowała armię francuską, a sam Leclerc zmarł na nią 2 listopada 1802 roku. Dowództwo przejął generał Donatien de Rochambeau. Potem, 18 maja 1803 roku, Wielka Brytania i Francja znów znalazły się w stanie wojny. Royal Navy zablokowała kolonię i odtąd Francuzi na Saint-Domingue nie mogli liczyć ani na ludzi, ani na zaopatrzenie z kraju. Aby pokazać, że nie ma już o czym rozmawiać, Dessalines wydarł z francuskiej trójkolorowej flagi pas biały, a niebieski i czerwony uczynił barwami powstania.⁵

Armie i dowódcy

Jesienią 1803 roku Francuzi trzymali niewiele więcej niż Cap-Français, zwane Le Cap. Była to ostatnia licząca się francuska twierdza, osłonięta pierścieniem fortów na płaskowyżu Haut-du-Cap na południe i zachód od miasta: Bréda, Vertières, Champin i Pierre-Michel, który stał na wysokim pagórku i panował nad pozostałymi.⁶

Naprzeciw stanęła Armée indigène, armia niepodległości. Pod koniec października Dessalines wyruszył z okolic Port-au-Prince i zebrał najlepsze oddziały na rozdrożu Limbé, gdzie tygodnie deszczu zatrzymały je do 15 listopada. Potem armia podeszła do Morne-Rouge, na odległość marszu od Le Cap. Haitański historyk Thomas Madiou, piszący w latach czterdziestych XIX wieku, szacuje ją na 27 000 ludzi, a Beaubrun Ardouin, piszący w latach pięćdziesiątych, na ponad 20 000.⁷

Dessalines miał przy sobie najlepszych generałów. Clervaux, najstarszy stopniem po samym Dessalinesie, prowadził główne natarcie. Henry Christophe i Romain obeszli góry do La Vigie, wzgórz nad miastem po przeciwnej stronie, by związać odwody Rochambeau. Vernet, Gabart, Jean-Philippe Daut i Cangé dowodzili pozostałymi kolumnami, a straż przednią objął François Capois, którego odwaga przyniosła mu przydomek Capois la Mort, czyli Capois Śmierć.⁸

Bitwa krok po kroku

Działa o świcie

W nocy z 17 na 18 listopada haitańscy artylerzyści ustawili baterię trzech dział około 200 sążni, czyli mniej więcej 400 metrów, od fortu Bréda. O świcie 18 listopada otworzyła ogień, a francuskie forty odpowiedziały ze wszystkich stron. Rochambeau wyjechał z miasta ze swoją gwardią honorową, piechotą i jazdą, i stanął w pobliżu Vertières, gdzie na otwartej sawannie Champin ustawiono ciężkie działo szesnastofuntowe. Haitańska piechota, rozstawiona wzdłuż drogi do Le Cap, znalazła się pod ogniem Pierre-Michel i trzeba ją było stamtąd wyprowadzić.⁹

Capois pod Vertières

Dessalines dostrzegł, że kluczem do pola bitwy jest wzgórze na plantacji Charrier, górujące nad Vertières, którego Francuzi nie obsadzili. Kto by je zajął, mógł odciąć forty od siebie nawzajem i od miasta. Posłał tam Capois ze strażą przednią. Aby dotrzeć na wzgórze, Capois musiał poprowadzić grenadierów prosto pod działa Vertières, i raz po raz byli odrzucani.¹⁰

Wtedy nadeszła chwila, z której bitwa jest najbardziej znana. Kula armatnia zabiła konia Capois i rzuciła go na ziemię. Generał zerwał się z szablą w ręku i szedł dalej, krzycząc: "Naprzód, naprzód!". Francuzi na murach Vertières widzieli wszystko. Według Madiou w gwardii Rochambeau rozległy się wiwaty, francuskie działa umilkły, a huzar podjechał do mostu i oznajmił Haitańczykom, że kapitan generalny przesyła wyrazy podziwu oficerowi, który okrył się taką chwałą. Potem ogień rozgorzał na nowo. Haitian Art Society podaje ten epizod jako przekaz, a nie pewnik, a dziennik kampanii samego Dessalines'a, cytowany przez Ardouina, mówi tylko, że Capois zyskał pochwały nawet u wrogów.¹¹

Szturm Charrier

Gdy Capois trzymał Francuzów pod Vertières, Dessalines rzucał na wzgórze Charrier kolejne kolumny, a zarówno Ardouin, jak i Madiou wymieniają wśród tych, którzy je zdobyli, Jeana-Philippe'a Dauta, wysłanego z odwodu. Kolumny szły pod ogniem fortów i ponosiły ciężkie straty. Na szczycie Haitańczycy wciągnęli działa, które uciszyły francuską szesnastofuntówkę i zaczęły bić w Vertières z góry. Dessalines przyglądał się wszystkiemu, siedząc na dużym kamieniu nieopodal kwatery głównej.¹²

Punkt zwrotny: deszcz i prośba o północy

Walka trwała całe popołudnie, a Haitańczycy wciąż nie mogli zdobyć samego Vertières. Pod koniec dnia nad płaskowyżem rozpętała się tropikalna burza, deszcz zamoczył proch i bitwa po prostu ustała. Rochambeau wrócił z gwardią do miasta, a w nocy załogi Vertières i Pierre-Michel porzuciły swoje posterunki i poszły za nim. O szóstej wieczorem Dessalines przybył na Charrier i powitał Clervaux, któremu kartacz zerwał epolet, słowami: "dowódca moich generałów".¹³

O północy francuski oficer zjawił się przy haitańskich placówkach z prośbą o rozejm. Dessalines odesłał go z niczym: chciał rozmawiać tylko z oficerem, który miałby pełnomocnictwa Rochambeau do oddania Le Cap. Francuzi nie mieli już sił, by bronić miasta, a ich okręty nie mogły przebić się przez brytyjską eskadrę. Tej nocy, jak opowiada C. L. R. James, Rochambeau i jego rada wojenna postanowili opuścić wyspę.¹⁴

Następstwa: koniec francuskiego Saint-Domingue

19 listopada francuski oficer sztabowy Duveyrier podpisał z Dessalines'em kapitulację. Francuzi mieli w ciągu dziesięciu dni oddać Le Cap wraz z fortami. Rochambeau nie spieszył się z wyjazdem, więc pod koniec miesiąca Haitańczycy wycelowali działa we francuskie okręty i zagrozili im rozżarzonymi kulami. Nie mogąc wymknąć się przez blokadę, Rochambeau dogadał się z Brytyjczykami i francuska załoga wypłynęła z Le Cap jako jeńcy Royal Navy.¹⁵ › Bitwa pod Trafalgarem 1805

1 stycznia 1804 roku Dessalines ogłosił niepodległość kraju pod nazwą Haiti. Było to pierwsze państwo założone przez dawnych niewolników. Jesienią 1804 roku Dessalines ogłosił się cesarzem jako Jakub I. Nowe państwo zaczynało się od krwi: w 1804 roku na rozkaz Dessalines'a zginęły tysiące białych mieszkańców, którzy zostali na wyspie. Ardouin, wielki haitański historyk XIX wieku, uważał, że obietnica ochrony, którą Dessalines złożył białym z Le Cap przy kapitulacji, była pułapką, i opublikował jego list, który miał tego dowodzić.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Francja uznała Haiti dopiero w 1825 roku i tylko w zamian za odszkodowanie dla dawnych kolonistów. Fondation pour la mémoire de l'esclavage podaje, że w 1825 roku ustalono je na 150 milionów franków w złocie, a w 1838 roku obniżono do 90 milionów, Britannica zaś mówi o 100 milionach. Spłaty i pożyczki zaciągane na ich pokrycie obciążały finanse Haiti do końca stulecia.¹⁷

Dla Haiti Vertières jest zwycięstwem założycielskim. Rocznicę bitwy obchodzi się co roku 18 listopada, przede wszystkim w Cap-Haïtien, dawnym Le Cap; na 220. rocznicę w 2023 roku w tamtejszej katedrze odprawiono Te Deum w obecności władz departamentu i delegacji uczniów. Bohaterem dnia pozostaje Capois la Mort.¹⁸

Historycy od dawna opowiadają tę bitwę w tonie heroicznym. Wystawa Florida International University, która przedrukowuje relację C. L. R. Jamesa, nazywa The Black Jacobins wyraźnie romantyczną opowieścią, napisaną pod wpływem marksizmu i dekolonizacji Afryki. Rdzeń tego dnia jest jednak taki sam we wszystkich relacjach: szturm na forty, Capois pod Vertières, ulewa, prośba o warunki o północy i kapitulacja, która zakończyła francuskie panowanie na Saint-Domingue.¹⁹