Bombardowanie Belgradu 1941: nalot Luftwaffe w Niedzielę Palmową

Rankiem 6 kwietnia 1941 roku niemieckie bombowce pojawiły się nad Belgradem bez ultimatum i bez ostrzeżenia. Naloty otworzyły niemiecką inwazję na Jugosławię i Grecję i zamieniły centrum jugosłowiańskiej stolicy w ruinę. Tysiące ludzi zginęły w domach, piwnicach i na ulicach, a ile ich było, wciąż jest przedmiotem sporu.²

Tło: przewrót i kara

25 marca 1941 roku rząd księcia regenta Pawła przyłączył Jugosławię do paktu trzech, sojuszu państw Osi. Dwie noce później oficerowie pod wodzą generała lotnictwa Dušana Simovicia obalili ten rząd i osadzili na tronie siedemnastoletniego króla Piotra II. W Belgradzie i innych miastach Serbii odbyły się antyniemieckie demonstracje. Nowy rząd w rzeczywistości zapewniał Berlin, że chce przyjaznych stosunków, a powojenne studium armii USA i historyk Winfried Garscha zgodnie zauważają, że Simović nie wypowiedział paktu.³

Hitler uznał przewrót za zdradę. 27 marca oznajmił swoim dowódcom, że postanowił „zniszczyć Jugosławię jako potęgę militarną i suwerenne państwo”, jak relacjonuje studium armii USA, a jego dyrektywa z tego dnia nakazywała Luftwaffe zniszczyć Belgrad nieustannymi atakami w dzień i w nocy, co odnotowują zarówno studium armii USA, oparte na dokumentach niemieckich, jak i Garscha. Atak miał zbiec się z zaplanowaną wcześniej inwazją na Grecję.⁴

Historycy wciąż spierają się, jaki charakter miał ten atak. Brett Holman, historyk lotnictwa, zauważa, że bywa opisywany jako masowy i bezładny, bo Hitler kazał zniszczyć miasto, a bywa jako celowany, bo rozkazy operacyjne 4. Floty Powietrznej wskazywały cele wojskowe i komunikacyjne w centrum. Garscha, który przytacza rozkaz podpisany 31 marca przez dowódcę floty, austriackiego generała Alexandra Löhra, dowodzi, że skoro atak nastąpił bez ultimatum i ostrzeżenia, głównym celem pierwszej fali była ludność cywilna.⁵ › Jugosławia w czasie II wojny światowej

Napastnicy i obrońcy

Naloty wykonała 4. Flota Powietrzna, ta sama, która we wrześniu 1939 roku bombardowała Warszawę, startując z lotnisk w Austrii i Rumunii. Studium armii USA liczy w pierwszym ataku około 150 bombowców i bombowców nurkujących pod silną osłoną myśliwców, a relacja naocznego świadka przytoczona przez Holmana mówi o 150 dornierach w towarzystwie stukasów. Jugosławia miała przeciw nim nieliczne lotnictwo i niewiele dział przeciwlotniczych.⁶

Belgrad nie miał żadnego ostrzeżenia ani czasu na przygotowanie. Większość mieszkańców spała w niedzielny poranek. Garscha zauważa, że 6 kwietnia był Niedzielą Palmową tylko dla katolików, bo prawosławna przypadała dwa tygodnie później, i że chłopi z okolicznych wsi wieźli właśnie płody rolne na niedzielne targi; History.com pisze, że do stolicy zjechali na Niedzielę Palmową ludzie z okolicznych miejscowości.⁷

Przebieg nalotów

Niedzielny poranek. Pierwszy nalot nadszedł trzema falami w odstępach około piętnastu minut, a każda trwała około dwudziestu minut, więc bomby spadały na miasto przez blisko półtorej godziny. Główne uderzenie skierowano na centrum, gdzie stały budynki rządowe. Nieliczne jugosłowiańskie myśliwce i działa przeciwlotnicze, które próbowały się bronić, zostały szybko obezwładnione, a bombowce nurkujące schodziły na wysokość dachów.⁸

Wojna powietrzna nad całym krajem była równie jednostronna, choć liczby się różnią. Studium armii USA, oparte na meldunkach niemieckich, podaje, że pierwszego dnia zestrzelono dwadzieścia jugosłowiańskich samolotów, a czterdzieści cztery zniszczono na ziemi, przy stracie dwóch niemieckich myśliwców. History.com pisze, że zbombardowano wszystkie lotniska Jugosławii i zniszczono na ziemi większość z jej 600 samolotów.⁹

Bomby zniszczyły miejskie wodociągi i elektrownię, a bez wody nie dało się gasić pożarów. Trafione zostały nie tylko budynki rządowe i wojskowe: naloty prowadzono bombami zapalającymi i burzącymi, co Garscha wykazuje na podstawie rozkazów dowódcy, a Archiwum Historyczne Belgradu odnotowuje, że ogromną część zniszczeń poniosła zwykła zabudowa mieszkalna. Bardzo wielu ludzi opuściło miasto, gdy tylko mogło.¹⁰

Od niedzieli do poniedziałku. Kolejne naloty spadały na centrum po południu i w nocy z 6 na 7 kwietnia; Garscha liczy łącznie pięć fal od niedzielnego poranka do poniedziałkowego wieczoru. Słabsze ataki na Belgrad trwały do 12 kwietnia.¹¹

Punkt zwrotny: stolica zamilkła

Bombardowanie od razu osiągnęło cel wojskowy. Studium armii USA, oparte na relacjach niemieckich, stwierdza, że zerwało niemal całą łączność między jugosłowiańskim naczelnym dowództwem a wojskami w polu, tak że od początku nie dało się koordynować działań. Rząd opuścił miasto. Holman zauważa, że z niemieckimi armiami w drodze na Belgrad i tak musiałby to zrobić, i dowodzi, że naloty były klasycznym blitzem, mającym rozbić ośrodek dowodzenia i zaopatrzenia przed natarciem lądowym, jak Guernica w 1937 roku i Warszawa w 1939.¹²

Armie niemieckie ruszyły na stolicę z trzech kierunków. Belgrad zajęto 12 i 13 kwietnia, a 17 kwietnia armia jugosłowiańska podpisała zawieszenie broni.¹³

Biblioteka Narodowa

Bomby uderzyły też w pamięć narodu. Biblioteka Narodowa Serbii stała na Kosančićevym vencu nad Sawą; niemieckie bomby zapalające wypaliły ją doszczętnie, z budynku zostały tylko fragmenty murów. Archiwum Historyczne Belgradu mówi o około 350 tysiącach książek i około 500 tysiącach innych woluminów, wśród nich średniowiecznych rękopisach, dokumentach i inkunabułach. Garscha wylicza 1300 średniowiecznych rękopisów na pergaminie i papierze, zbiór rękopisów osmańskich, ponad 200 książek z pierwszych serbskich drukarni z XV do XVII wieku, około 2000 listów pisarzy i innych znanych postaci oraz pierwsze wydania 300 tysięcy książek wydrukowanych w Serbii i krajach sąsiednich od 1832 roku, a także wszystkie katalogi.¹⁴

Ilu zginęło

Liczby bardzo się różnią, a każda pochodzi z innego rodzaju źródła. Oficjalne dane ogłoszone przez miasto mówiły o 2271 zabitych i bardzo wielu rannych. Garscha pisze, że wydobyto 2274 ciała, a większość powojennych szacunków mówi o około 4 tysiącach zabitych. Holman uważa oficjalną liczbę za zapewne zaniżoną i zauważa, że ówczesne gazety brytyjskie podawały 12 tysięcy. Studium armii USA z 1953 roku, oparte na relacjach niemieckich, stwierdza, że pod gruzami legło ponad 17 tysięcy mieszkańców, a History.com powtarza tę liczbę, nazywając ją największą liczbą zabitych cywilów jednego dnia od początku wojny.¹⁵

Zniszczenia miasta są lepiej udokumentowane. Archiwum Historyczne Belgradu odnotowuje około 600 ton bomb między 6 a 12 kwietnia, 714 budynków zniszczonych całkowicie, 1888 ciężko i 6615 lekko uszkodzonych, czyli niemal połowę zasobów mieszkaniowych miasta, a także zniszczone wodociągi i kanalizację, sieć elektryczną i tramwajową oraz zburzone mosty na Sawie i Dunaju. Garscha podaje nieco niższe liczby budynków: co najmniej 692 zniszczone i 1476 ciężko uszkodzonych.¹⁶

Następstwa

Nawet według oficjalnych danych, jak zauważa Holman, liczba ofiar była wyższa niż w jakiejkolwiek pojedynczej nocy niemieckiego blitzu na Wielką Brytanię, choć rozłożyła się na kilka dni. W ciągu tygodnia miasto zostało zajęte, a Jugosławię podzielili między siebie Niemcy i ich sojusznicy.¹⁷

Alexander Löhr, austriacki generał dowodzący flotą powietrzną, został po wojnie skazany za zbrodnie wojenne i stracony w Belgradzie w 1947 roku, jak podaje ORF; Garscha, pisząc o jego roli, nazywa atak na Belgrad kolejnym, po Warszawie, pokazem użycia Luftwaffe jako narzędzia terroru wobec ludności cywilnej.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Dla Belgradu 6 kwietnia otworzył lata okupacji i wojny. Garscha umieszcza to bombardowanie w ciągu niemieckich nalotów terrorystycznych od Guerniki przez Warszawę, Rotterdam i Coventry, a Holman w tym samym szeregu blitzów wymierzonych w ośrodki dowodzenia przed nadchodzącą armią. Obaj widzą ten sam wzór: miasto uderzone bez ostrzeżenia na otwarcie kampanii.¹⁹ › 6 kwietnia w historii wojskowości

Utrata Biblioteki Narodowej zalicza się do najcięższych strat kulturalnych wojny w Serbii: Archiwum Historyczne Belgradu podkreśla ogromną wartość kulturową i historyczną tego, co spłonęło, a Garscha zauważa, że przepadły nawet katalogi, więc wielu zniszczonych zbiorów nie da się nawet wyliczyć.²⁰