Cała epoka na jednej stronie: II wojna światowa, z mapą wszystkich bitew, osią czasu i wodzami ›
Jakie były najważniejsze bitwy II wojny światowej?
W naszym rankingu największe bitwy II wojny światowej to Stalingrad i lądowanie w Normandii, z równą liczbą punktów, a za nimi Midway, bitwa o Anglię i Berlin. Stalingrad i Midway najczęściej wskazuje się jako punkty zwrotne wojny, a bitwę w zatoce Leyte powszechnie uznaje się za największą bitwę morską.
O wyniku II wojny światowej przesądziło kilka ogromnych bitew na lądzie, na morzu i w powietrzu. Oto przewodnik po największych i najbardziej decydujących z nich, od bitwy o Atlantyk, toczonej od września 1939 roku, po upadek Berlina w 1945, każda z linkiem do pełnej opowieści. Są uszeregowane według punktów; zobacz, jak je wybraliśmy. Jedne z najcięższych walk wojny na Pacyfiku toczyły się na Filipinach, od kapitulacji na Bataanie w 1942 roku po miesięczną bitwę o Manilę w 1945.1
1 Stalingrad, 1942 do 1943
- Gdzie
- Stalingrad (dziś Wołgograd) nad Wołgą, Związek Radziecki
- Wojna
- II wojna światowa, front wschodni
- Strony
- Niemcy i ich sojusznicy z Osi wobec Związku Radzieckiego
- Siły
- Niespełna 300 tysięcy żołnierzy Osi pod miastem wobec radzieckiej 62. Armii, na początku około 54 tysięcy ludzi, stale wzmacnianej
- Wynik
- Zwycięstwo ZSRR; niemiecka 6. Armia skapitulowała między 31 stycznia a 2 lutego 1943, około 91 tysięcy jeńców
Latem 1942 roku Hitler pchnął swoje armie na południowy wschód, nad Wołgę i ku kaukaskiej ropie. Niemiecka 6. Armia Friedricha Paulusa, około 270 tysięcy żołnierzy z 500 czołgami według dzieje.pl (rosyjscy historycy Krinko i Miedwiediew podają około 430 tysięcy), stanęła na przedpolach Stalingradu 17 lipca. Do połowy listopada, po tygodniach walk o każdy dom, Niemcy zajęli około 90 procent miasta. Radziecka 62. Armia Wasilija Czujkowa, na początku około 54 tysięcy ludzi, trzymała się wąskiego pasa nadbrzeża i bez przerwy dostawała posiłki zza Wołgi.2
19 listopada Armia Czerwona uderzyła na armie rumuńskie osłaniające skrzydła 6. Armii i w ciągu kilku dni w kotle znalazło się około 250 tysięcy Niemców oraz ponad 30 tysięcy Rumunów i radzieckich żołnierzy pomocniczych. Hitler zabronił przebijania się z okrążenia, a odsiecz Ericha von Mansteina utknęła w grudniu 48 kilometrów przed celem. Paulus skapitulował 31 stycznia 1943 roku, dzień po tym, jak Hitler mianował go feldmarszałkiem, a ostatni kocioł poddał się 2 lutego.
W okrążeniu zginęło około 150 tysięcy Niemców, do niewoli poszło około 91 tysięcy, a do domu wróciło może 6 tysięcy z nich. Według niemieckiego Muzeum Historycznego zginęło ponad 400 tysięcy żołnierzy radzieckich; dzieje.pl podaje, że straty Armii Czerwonej przekroczyły 1,1 miliona ludzi, w tym około 480 tysięcy zabitych. Inicjatywa na wschodzie przeszła w ręce Armii Czerwonej. Od 1967 roku nad pobojowiskiem na Mamajewym Kurhanie stoi pomnik „Matka Ojczyzna wzywa”.3
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów we wszystkich pięciu kryteriach: zagłada całej niemieckiej armii to punkt zwrotny, który wskazuje większość opracowań. Tyle samo punktów ma Normandia; Stalingrad jest pierwszy, bo przy równej rozpoznawalności i równych skutkach remis rozstrzyga na korzyść starszej bitwy.
2 Normandia (D-Day), 1944
- Gdzie
- Wybrzeże Normandii i jego zaplecze, północna Francja
- Wojna
- II wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Kanada i 12 innych państw sojuszniczych wobec Niemiec
- Siły
- Od około 150 do blisko 160 tysięcy żołnierzy alianckich wysadzonych 6 czerwca i ponad 850 tysięcy do końca czerwca (National WWII Museum), wobec 58 niemieckich dywizji na zachodzie, w większości pod Calais
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów; Niemcy okrążeni pod Falaise w sierpniu, Paryż wyzwolony 25 sierpnia 1944
W maju 1943 roku Churchill i Roosevelt uzgodnili, że wiosną następnego roku alianci wylądują we Francji. Niemcy spodziewali się uderzenia pod Calais, w najwęższym miejscu kanału La Manche, gdzie Wał Atlantycki był najsilniejszy i gdzie stała większość z ich 58 dywizji na zachodzie.
Tymczasem 6 czerwca 1944 roku żołnierze ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanady i 12 innych państw zeszli na ląd na pięciu plażach Normandii, Utah, Omaha, Gold, Juno i Sword: według National WWII Museum blisko 160 tysięcy, według Deutsches Historisches Museum około 150 tysięcy. Przewiozło ich ponad 7 tysięcy jednostek. Była to największa operacja desantowa w historii. Pierwszy dzień kosztował aliantów ponad 10 300 zabitych, rannych i zaginionych, z czego około 2400 na plaży Omaha, choć National WWII Museum zastrzega, że liczby dotyczące D-Day są przybliżone.4
Do końca czerwca na ląd zeszło według National WWII Museum ponad 850 tysięcy żołnierzy alianckich (Niemieckie Muzeum Historyczne podaje blisko milion), ale Caen, które miało paść pierwszego dnia, zdobyto dopiero w połowie lipca, a Amerykanie przełamali front pod Avranches 31 lipca. W połowie sierpnia alianci okrążyli i rozbili znaczną część armii niemieckiej pod Falaise, a lukę od północy zamykali Kanadyjczycy i polska 1. Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka. 25 sierpnia, przy dużym udziale wojsk francuskich, wyzwolono Paryż, a do końca miesiąca większość Francji była wolna.5
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów w każdym kryterium: największy desant morski w historii otworzył drugi front i w niespełna trzy miesiące rozbił armię niemiecką we Francji. Ma tyle samo punktów co Stalingrad i jest druga tylko dlatego, że przy równej rozpoznawalności i równych skutkach remis rozstrzyga na korzyść starszej bitwy.
3 Midway, 1942
- Gdzie
- Wody wokół atolu Midway, środkowy Pacyfik
- Wojna
- II wojna światowa, wojna na Pacyfiku
- Floty
- Flota Pacyfiku USA (Nimitz) wobec japońskiej Floty Połączonej (Yamamoto)
- Siły
- 3 amerykańskie lotniskowce i lotnictwo bazy Midway wobec 4 japońskich lotniskowców uderzeniowych
- Wynik
- Zwycięstwo USA; 4 japońskie lotniskowce zatopione za cenę 1 amerykańskiego; straty: około 3057 Japończyków i 362 Amerykanów
Pół roku po Pearl Harbor admirał Isoroku Yamamoto zamierzał uderzyć na Midway, amerykańską placówkę pośrodku Pacyfiku, i zniszczyć lotniskowce USA, gdy wyjdą jej na ratunek. Jednak kryptolodzy marynarki na Hawajach łamali japońskie szyfry od początku 1942 roku. Wiedzieli, że cel nosi kryptonim „AF”, a gdy Midway nadało fałszywy meldunek o braku słodkiej wody, Japończycy posłusznie przekazali dalej, że „AF” brakuje wody. Na wroga czekały trzy amerykańskie lotniskowce.6
Rankiem 4 czerwca 1942 roku samoloty z czterech japońskich lotniskowców zbombardowały Midway. Gdy wróciły na pokłady, by uzupełnić paliwo i uzbrojenie, bombowce nurkujące z Enterprise i Yorktown znalazły japońską flotę i podpaliły Akagi, Kaga i Soryu. Ocalały Hiryu dwukrotnie odpowiedział i ciężko uszkodził Yorktown, ale po południu sam został trafiony. Japonia straciła cztery lotniskowce, krążownik, setki samolotów i około 3057 ludzi, Stany Zjednoczone Yorktown, niszczyciel, 144 samoloty i około 362 ludzi.
Historycy US Navy nazywają Midway momentem, w którym japońska wojna na Pacyfiku osiągnęła strategiczny szczyt: przedtem Japonia sama wybierała, gdzie i kiedy uderzyć, potem obie floty były równe, a Amerykanie wkrótce przeszli do ofensywy. W Stanach Zjednoczonych rocznica wciąż jest obchodzona: w czerwcu 2025 roku fundacja US Navy Memorial w Waszyngtonie złożyła wieniec w 83. rocznicę bitwy.7
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł: cztery lotniskowce wyeliminowane jednego dnia zakończyły japońską ofensywę na Pacyfiku. Za pamięć dostaje 4, bo w Stanach Zjednoczonych to żywa rocznica, a gdzie indziej znacznie słabsza.
4 Bitwa o Anglię, 1940
- Gdzie
- Niebo nad południową Anglią i kanałem La Manche
- Wojna
- II wojna światowa
- Strony
- Brytyjskie Królewskie Siły Powietrzne (RAF) z lotnikami z 16 narodów wobec niemieckiej Luftwaffe
- Siły
- Fighter Command: około 768 samolotów w lipcu 1940 i około 1400 kilka tygodni później; Luftwaffe: nieco ponad 1000 jednosilnikowych myśliwców oraz bombowce
- Wynik
- Zwycięstwo Brytyjczyków; niemiecka inwazja na Wielką Brytanię odłożona bezterminowo 17 września 1940
Po upadku Francji w czerwcu 1940 roku Wielka Brytania odrzuciła rokowania pokojowe, więc Hitler kazał przygotować operację „Lew morski”, czyli desant w południowej Anglii, a Luftwaffe miała utorować drogę desantowi, zdobywając panowanie w powietrzu. Brytyjczycy oficjalnie datują bitwę od 10 lipca do 31 października 1940 roku. Niemcy atakowali najpierw statki na kanale i porty, od 13 sierpnia lotniska RAF na południowym wschodzie, a od 7 września sam Londyn.8
15 września, obchodzonego dziś jako Dzień Bitwy o Anglię, Luftwaffe straciła według niemieckiego Muzeum Historycznego 56 z 1700 wysłanych maszyn. Wielkie naloty dzienne wkrótce ustały, a 17 września Hitler odłożył „Lwa morskiego”, którego nigdy formalnie nie odwołano. Co piąty lotnik Fighter Command przybył z zagranicy: w bitwie latało 145 Polaków, a polski Dywizjon 303 został najskuteczniejszą jednostką RAF.
Mit i fakt: „nieliczni” Churchilla nie byli aż tak w mniejszości, jak głosi legenda, a brytyjskie fabryki budowały mniej więcej dwa razy więcej myśliwców niż niemieckie; National WWII Museum liczy około 1400 pilotów myśliwskich RAF wobec mniej więcej 1200 niemieckich pilotów myśliwców jednosilnikowych. O straty wciąż trwa spór: jedno z kompendiów podaje 788 maszyn brytyjskich i 1294 niemieckie, a niemieckie muzeum ocenia straty Luftwaffe na 2265 samolotów w całej wojnie powietrznej z Anglią, trwającej do 1941 roku.9
Dlaczego to miejsce: Bitwa powstrzymała inwazję na Wielką Brytanię i ocaliła bazę dla D-Day, więc za rozpoznawalność, skutek i pamięć ma komplet; za rozstrzygnięcie 4, bo zapobiegła kampanii, zamiast ją zakończyć, a za pewność źródeł 4, bo liczby strat mocno się różnią. Ma tyle samo punktów co Berlin i wyprzedza go skutkami.
5 Berlin, 1945
- Gdzie
- Front nad Odrą i miasto Berlin, Niemcy
- Wojna
- II wojna światowa, front wschodni
- Strony
- Związek Radziecki wraz z 1. i 2. Armią Wojska Polskiego wobec Niemiec
- Siły
- Około 2,5 miliona żołnierzy radzieckich i polskich z ponad 6 tysiącami czołgów i 7500 samolotów wobec 760 tysięcy do miliona Niemców; w samym mieście 80 do 100 tysięcy obrońców
- Wynik
- Zwycięstwo ZSRR; Berlin skapitulował 2 maja 1945, a 8 i 9 maja Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację
Pod koniec stycznia 1945 roku Armia Czerwona stała nad Odrą i Nysą Łużycką, niecałe 80 kilometrów od Berlina. Do kwietnia zgromadziła tam około 2,5 miliona żołnierzy z ponad 6 tysiącami czołgów i 7500 samolotów. Niemcy mieli na froncie odrzańskim około miliona ludzi według niemieckiego Muzeum Historycznego albo około 760 tysięcy według dzieje.pl, w dużej części słabo wyszkolony Volkssturm, bez paliwa i amunicji. Samego miasta broniło zaledwie 80 do 100 tysięcy ludzi, z czego około 40 tysięcy z Volkssturmu.10
Ofensywa ruszyła 16 kwietnia. Na Wzgórzach Seelow w ciągu pięciu dni poległo ponad 35 tysięcy żołnierzy radzieckich i 12 tysięcy niemieckich. 25 kwietnia pierścień wokół Berlina się zamknął. 30 kwietnia Hitler odebrał sobie życie w bunkrze, a wieczorem czerwonoarmiści zatknęli czerwoną flagę na Reichstagu; ostatnie oddziały w mieście złożyły broń 2 maja. W rejonie Tiergarten i Bramy Brandenburskiej walczyli żołnierze polskiej 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Straty radzieckie i polskie w zabitych i rannych przekroczyły w tej operacji 361 tysięcy, a niemieckie są trudne do oszacowania. Mit i fakt: zdjęcie Jewgienija Chałdieja z żołnierzem wznoszącym flagę nad Reichstagiem jest prawdziwe, ale zainscenizowane: dym na niebie dodano później, a drugi zegarek na ręce, ślad grabieży, wymazano.11
Dlaczego to miejsce: Bitwa zakończyła wojnę w Europie i dała frontowi wschodniemu jego najsłynniejsze zdjęcie, więc za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie i pamięć ma komplet; za skutek 4, bo Niemcy i tak przegrały już wojnę, za pewność źródeł 4, bo liczby strat się różnią. Ma tyle samo punktów co bitwa o Anglię i ustępuje jej skutkami.
6 Pearl Harbor, 1941
- Gdzie
- Amerykańska baza marynarki wojennej Pearl Harbor, Oahu, Hawaje
- Wojna
- II wojna światowa, wojna na Pacyfiku
- Strony
- Japonia wobec Stanów Zjednoczonych
- Siły
- 353 japońskie samoloty z sześciu lotniskowców uderzeniowych wobec Floty Pacyfiku USA w porcie; jej trzy lotniskowce były na morzu
- Wynik
- Udany japoński nalot; 2403 zabitych Amerykanów, 19 okrętów USA zatopionych lub uszkodzonych; Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny
Gdy w 1941 roku wojska japońskie zajęły francuskie Indochiny, USA i Wielka Brytania wstrzymały dostawy ropy, którą Japonia w czterech piątych kupowała w Ameryce, a Tokio zdecydowało się na uderzenie wyprzedzające. Atak wymyślił admirał Isoroku Yamamoto, a wszystkie sześć japońskich lotniskowców uderzeniowych przepłynęło w tajemnicy około 3 tysięcy mil oceanu na pozycję na północ od Hawajów.12
O 7.55 w niedzielę 7 grudnia 1941 roku 353 samoloty spadły na Flotę Pacyfiku stojącą na kotwicy. W ciągu godziny i 15 minut zatopiły lub uszkodziły 19 okrętów US Navy, w tym osiem pancerników, i zabiły 2403 Amerykanów, wśród nich 68 cywilów; Japończycy stracili 29 samolotów i pięć miniaturowych okrętów podwodnych. Połowa zabitych zginęła na pancerniku Arizona, w którego kadłubie wciąż spoczywa ponad 900 członków załogi. Trzy amerykańskie lotniskowce były jednak na morzu i ocalały, a planowana trzecia fala nigdy nie wystartowała.
Nazajutrz Roosevelt powiedział Kongresowi, że 7 grudnia to „data, która przejdzie do historii jako dzień hańby”; w pierwszym szkicu zamiast „hańby” była tu „historia świata”. Wypowiedzenie wojny Japonii przeszło przy jednym głosie sprzeciwu, a 11 grudnia wojnę Stanom Zjednoczonym wypowiedziały Niemcy i Włochy. Pół roku później ocalałe lotniskowce zatopiły pod Midway cztery japońskie. Od 1994 roku 7 grudnia jest w USA Narodowym Dniem Pamięci Pearl Harbor, obchodzonym co roku w Pearl Harbor National Memorial.13
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, skutek, pamięć i pewność źródeł: nalot wciągnął Stany Zjednoczone do wojny i jest wspominany co roku. Chybił jednak lotniskowców i nie rozstrzygnął żadnej kampanii, więc za rozstrzygnięcie dostaje 2; remisuje w sumie z Kurskiem, Ardenami i Moskwą. Z Kurskiem ma równą sumę, rozpoznawalność i skutek, a wyprzedza go jako starsza bitwa; Ardeny wyprzedza skutkiem, a Moskwę rozpoznawalnością.
7 Kursk, 1943
- Gdzie
- Łuk kurski, między Orłem a Biełgorodem, Związek Radziecki (dziś Rosja)
- Wojna
- II wojna światowa, front wschodni
- Strony
- Niemcy wobec Związku Radzieckiego
- Siły
- 700 do 800 tysięcy żołnierzy niemieckich z 2000 do 2400 czołgami wobec 1,3 do 1,35 miliona żołnierzy radzieckich Frontu Centralnego i Woroneskiego, bez odwodów, z 3400 do 4000 czołgami i działami pancernymi
- Wynik
- Zwycięstwo ZSRR; Niemcy przerwali ofensywę 13 lipca 1943, po czym ruszyły radzieckie kontrofensywy
Wiosną 1943 roku radzieckie ofensywy odepchnęły Niemców niemal na linie z zimy 1941 roku, a wokół Kurska powstał wysunięty na zachód łuk, którego front Niemieckie Muzeum Historyczne szacuje na około 150 kilometrów. Operacja „Cytadela” miała odciąć go kleszczami od Orła i Biełgorodu i odzyskać inicjatywę. Niemcy postawili na to niemal wszystko: około 800 tysięcy ludzi i ponad 2 tysiące czołgów, mniej więcej 70 procent swojej broni pancernej na froncie wschodnim. Ostrzeżona między innymi przez brytyjskich kryptologów Armia Czerwona zbudowała głęboko urzutowaną obronę. World History Encyclopedia liczy 1,3 miliona żołnierzy w dwóch frontach wewnątrz łuku, Centralnym i Woroneskim, a dalej na wschodzie stało sześć armii odwodowych; Deutsches Historisches Museum podaje około 1,35 miliona żołnierzy radzieckich.14
Natarcie ruszyło 5 lipca 1943 roku. Na północy 9. Armia Waltera Modela posunęła się zaledwie o około dziesięć kilometrów, na południu 4. Armia Pancerna Hermanna Hotha o nieco ponad 30. 12 lipca duże radzieckie siły pancerne zatrzymały południowe ramię kleszczy pod Prochorowką. Alianci od 10 lipca walczyli już na Sycylii, więc 13 lipca Hitler przerwał ofensywę; natychmiast ruszyła radziecka ofensywa letnia, a inicjatywa na dobre przeszła w ręce Armii Czerwonej. Mit i fakt: Kursk nazywa się często największą bitwą pancerną w historii, z blisko 6 tysiącami czołgów rozłożonymi na tygodnie walk. Pod Prochorowką radziecki dowódca Pawieł Rotmistrow pisał o 700 do 800 czołgach z każdej strony, a badacze dokumentów jednostek liczą łącznie około 910: 294 niemieckie i 616 radzieckich.15
Dlaczego to miejsce: Ostatnia niemiecka ofensywa strategiczna na wschodzie, więc za rozpoznawalność i skutek bitwa ma komplet. Sporne liczby czołgów i legenda Prochorowki obniżają pewność źródeł do 3; ma tyle samo punktów co Pearl Harbor, Ardeny i Moskwa; ustępuje Pearl Harbor jako młodsza bitwa, Ardeny wyprzedza skutkiem, a Moskwę rozpoznawalnością.
8 Ardeny, 1944 do 1945
- Gdzie
- Ardeny, Belgia i Luksemburg
- Wojna
- II wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Stany Zjednoczone z siłami brytyjskimi i innymi sojuszniczymi wobec Niemiec
- Siły
- Ponad 200 tysięcy Niemców z około 600 czołgami wobec zaledwie 80 tysięcy Amerykanów na początku; łącznie ponad 600 tysięcy żołnierzy amerykańskich
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów; linia frontu odtworzona do 25 stycznia 1945; ponad 80 tysięcy strat amerykańskich
Hitler zebrał ostatnie rezerwy do jeszcze jednego uderzenia przez zalesione Ardeny, którymi Niemcy przedarli się już w 1940 roku. Plan zakładał przekroczenie Mozy, zdobycie Antwerpii, portu zaopatrującego aliantów, rozdzielenie Brytyjczyków i Amerykanów i skłonienie Zachodu do odrębnego pokoju, tak by Hitler mógł zwrócić się przeciw Armii Czerwonej. W połowie grudnia na tym odcinku ponad 200 tysięcy żołnierzy niemieckich z około 600 czołgami stało naprzeciw zaledwie 80 tysięcy Amerykanów.16
Atak 16 grudnia 1944 roku całkowicie zaskoczył Amerykanów, a niskie chmury trzymały alianckie lotnictwo na ziemi. Niemcy wbili się w linię frontu na 50 mil w głąb, tworząc wybrzuszenie, od którego Amerykanie nazwali bitwę „Battle of the Bulge”, ale Mozy nie przekroczyli. W okrążonym Bastogne generał brygady Anthony McAuliffe odpowiedział na niemieckie żądanie kapitulacji jednym słowem: „Nuts!”, czyli mniej więcej „Bzdura!”, a potem do miasta przebiła się 3. Armia Pattona.
W bitwie wzięło udział ponad 600 tysięcy żołnierzy amerykańskich, co według National WWII Museum czyni ją największą bitwą w dziejach armii USA; amerykańska Służba Parków Narodowych nazywa ją największym i najkrwawszym pojedynczym starciem sił USA w tej wojnie. Stany Zjednoczone straciły ponad 80 tysięcy ludzi, w tym 19 246 zabitych według oficjalnych danych armii i ponad 23 tysiące wziętych do niewoli, czyli około jednej dziesiątej wszystkich swoich strat bojowych w wojnie; straty niemieckie szacuje się na 80 do 100 tysięcy.17
Dlaczego to miejsce: Największa bitwa armii USA w tej wojnie i nazwa znana w każdym amerykańskim domu, więc za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł ma komplet. Złamała ostatnie niemieckie rezerwy na zachodzie, ale tylko opóźniła przesądzony już wynik, więc za skutek dostaje 3: ma tyle samo punktów co Kursk i ustępuje mu skutkiem, a Moskwę wyprzedza rozpoznawalnością.
9 Moskwa, 1941 do 1942
- Gdzie
- Przedpola Moskwy, Związek Radziecki (dziś Rosja)
- Wojna
- II wojna światowa, front wschodni
- Strony
- Niemcy (Grupa Armii „Środek”) wobec Związku Radzieckiego
- Siły
- Około 1,9 miliona Niemców wobec 1,25 miliona żołnierzy radzieckich na początku operacji „Tajfun”
- Wynik
- Zwycięstwo ZSRR; Niemcy odrzuceni spod Moskwy, ponad 300 tysięcy strat
2 października 1941 roku Grupa Armii „Środek” ruszyła na stolicę ZSRR w operacji „Tajfun”: około 1,9 miliona Niemców przeciw mniej więcej 1,25 miliona żołnierzy radzieckich. David Stahel nazywa operację „Tajfun” największym niemieckim zgrupowaniem polowym tej wojny pod jednym dowództwem. W kilka dni Niemcy okrążyli ogromne siły radzieckie pod Wiaźmą i Briańskiem, a wielu moskwian próbowało uciec z miasta, choć Stalin w nim został.18
Potem natarcie zaczęło grzęznąć. Jesienne deszcze zamieniły drogi w błoto, dywizje pancerne były wyczerpane, a Gieorgij Żukow budował obronę z pomocą świeżych dywizji ściągniętych ze wschodu. Na początku grudnia niemieckie czołówki stały, według World History Encyclopedia, około 32 km od miasta. W pierwszym tygodniu grudnia Żukow uderzył, a kontrofensywa odepchnęła zmarzniętych i rozciągniętych Niemców od stolicy; EBSCO szacuje koszt odwrotu na ponad 300 tysięcy niemieckich zabitych, rannych i zaginionych, a Wehrmacht nigdy już nie podszedł tak blisko Moskwy. Mit i fakt: Moskwy nie uratowała sama zima; Niemcy byli już u kresu sił, a Armia Czerwona ani na chwilę nie zeszła im z drogi.19
Dlaczego to miejsce: Pierwsza strategiczna klęska Wehrmachtu przekreśliła nadzieję Hitlera na szybkie pokonanie ZSRR, więc za rozstrzygnięcie i skutek dostaje 5 punktów. Remisuje w sumie z Pearl Harbor, Kurskiem i Ardenami, ale ustępuje im wszystkim w pierwszej regule remisu, rozpoznawalności: na Zachodzie jest znacznie mniej znana niż Stalingrad, więc ma tu 4.
10 Bitwa o Atlantyk, 1939 do 1945
- Gdzie
- Ocean Atlantycki, od arktycznych szlaków konwojów po Karaiby
- Wojna
- II wojna światowa
- Floty
- Marynarki i lotnictwo Wielkiej Brytanii, Kanady i USA oraz innych aliantów wobec niemieckich U-Bootów i rajderów
- Siły
- Do blisko 300 U-Bootów u szczytu jesienią 1942 roku wobec alianckich konwojów, eskorty i lotnictwa
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów; około 72 tysięcy zabitych po stronie aliantów i 30 tysięcy po stronie niemieckiej
Bitwa o Atlantyk zaczęła się 3 września 1939 roku, w dniu, w którym Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, a skończyła dopiero z kapitulacją Niemiec w maju 1945, co czyni ją najdłuższą bitwą II wojny światowej. Toczyła się o konwoje, które woziły z Ameryki Północnej do Wielkiej Brytanii żywność, paliwo i broń. Gdyby U-Booty przecięły tę linię, Brytania nie utrzymałaby się w wojnie, a alianci nie zgromadziliby wojsk do wyzwolenia Europy.20
Od 1940 roku U-Booty polowały nocą w „wilczych stadach”, a w najgorszych miesiącach 1942 roku topiły prawie sto statków handlowych miesięcznie. Jesienią tego roku Karl Dönitz miał blisko 300 okrętów podwodnych i mógł rzucić dwadzieścia lub więcej na jeden konwój. Potem szala się przechyliła. Wiosną 1943 roku złamane szyfry, samoloty dalekiego zasięgu i grupy myśliwskie eskortowców zadziałały razem, a w „czarnym maju” Niemcy stracili ponad 40 U-Bootów, co zmusiło Dönitza do zmiany taktyki na północnym Atlantyku. Cena była ogromna po obu stronach: zginęło ponad 70 tysięcy alianckich marynarzy, marynarzy handlowych i lotników oraz około 30 tysięcy marynarzy niemieckich. Liczby zatopionych jednostek się różnią; Atlantic Council podaje około 3500 alianckich statków handlowych i 783 U-Booty.21
Dlaczego to miejsce: To sześcioletnia kampania, a nie jedna bitwa; jest tu, bo historia nazywa ją bitwą i bo rozstrzygała, czy Brytania przetrwa, a alianci wylądują we Francji, więc za skutek ma 5 punktów. Za rozstrzygnięcie ma 4, bo nie przesądziło o niej żadne pojedyncze starcie. Remisuje w sumie z bitwą o Francję, Guadalcanal i El Alamein; dwie ostatnie wyprzedza skutkiem, a bitwę o Francję tym, że jest starsza.
11 Bitwa o Francję, 1940
- Gdzie
- Francja, Belgia, Holandia i Luksemburg
- Wojna
- II wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Niemcy, od 10 czerwca wraz z Włochami, wobec Francji, Wielkiej Brytanii, Belgii i Holandii
- Siły
- Około 3,3 miliona żołnierzy po każdej stronie, według HistoryNet
- Wynik
- Zwycięstwo Niemiec; rozejm 22 czerwca 1940; 338 226 żołnierzy ewakuowanych z Dunkierki
10 maja 1940 roku Niemcy uderzyli na Holandię, Belgię i Luksemburg. Atak na północy był przynętą: wciągnął w głąb Belgii najlepsze siły francuskie i brytyjskie, w tym liczący 390 tysięcy ludzi Brytyjski Korpus Ekspedycyjny. Prawdziwe uderzenie przyszło przez lesiste i słabo bronione Ardeny. Dywizje pancerne sforsowały Mozę pod Sedanem i Dinant, pognały na zachód, dotarły do kanału La Manche pod Abbeville i przecięły armie alianckie na pół.22
Przyparci do morza Brytyjczycy i Francuzi bronili się wokół Dunkierki, a okręty wojenne i naprędce zebrana flotylla cywilnych łodzi zabierały ich z plaż. Do 4 czerwca do Anglii przewieziono 338 226 żołnierzy brytyjskich i alianckich. Reszta kampanii poszła szybko. 5 czerwca Niemcy uderzyli na południe, 10 czerwca wojnę Francji wypowiedziały Włochy, 14 czerwca padł Paryż, a 22 czerwca Francja podpisała rozejm w Compiègne. W sześć tygodni pokonano jedną z największych armii Europy, a Wielka Brytania została sama.23
Dlaczego to miejsce: Sześć tygodni, które wyeliminowały Francję z wojny i zostawiły Brytanię samą, daje komplet punktów za rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł; Dunkierkę, którą pamiętają wszyscy, opisujemy w tym wpisie. Samą kampanię pamięta się raczej jako upadek Francji niż jako bitwę, więc za pamięć ma 3. Remisuje w sumie z bitwą o Atlantyk, Guadalcanal i El Alamein: za Atlantykiem staje jako późniejsza, a dwie pozostałe wyprzedza skutkiem.
12 Guadalcanal, 1942 do 1943
- Gdzie
- Wyspa Guadalcanal i okoliczne wody, Wyspy Salomona
- Wojna
- II wojna światowa, wojna na Pacyfiku
- Strony
- Stany Zjednoczone z siłami Australii i Nowej Zelandii wobec Japonii
- Siły
- Około 16 tysięcy żołnierzy piechoty morskiej przy lądowaniu, później posiłki armii USA; łącznie około 37 700 Japończyków
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów; Japończycy ewakuowali wyspę w lutym 1943
7 sierpnia 1942 roku, dwa miesiące po Midway, 1. Dywizja Piechoty Morskiej wylądowała na Guadalcanal. Był to pierwszy duży desant Amerykanów w tej wojnie. Żołnierze piechoty morskiej szybko zajęli niedokończone japońskie lotnisko i nazwali je Henderson Field. Już następnej nocy japońskie krążowniki zatopiły pod wyspą Savo cztery alianckie ciężkie krążowniki, transportowce odpłynęły, a około 16 tysięcy żołnierzy piechoty morskiej zostało na wyspie z kurczącymi się zapasami.24
Przez pół roku walczono o wyspę na lądzie, na morzu i w powietrzu. Japończycy nocami dowozili wojsko kanałem zwanym „the Slot” („Szczelina”) i rzucali je na obwód lotniska, na Krwawym Grzbiecie we wrześniu i znowu pod koniec października, za każdym razem ponosząc ciężkie straty. Wokół wyspy stoczono siedem dużych bitew morskich; zatonęło tyle okrętów, że cieśninę nazwano Ironbottom Sound, czyli Cieśniną Żelaznego Dna, a w listopadowej bitwie morskiej pod Guadalcanal flota USA odparła ostatnią japońską próbę zniszczenia lotniska ogniem z morza. Na początku lutego 1943 roku Japończycy po cichu wywieźli niszczycielami ocalałych. National WWII Museum szacuje koszt kampanii dla aliantów na około 7100 ludzi, 29 okrętów i 615 samolotów, a japońskie na 31 tysięcy ludzi, 38 okrętów i 683 samoloty.25
Dlaczego to miejsce: Pół roku walk na lądzie, morzu i w powietrzu na dobre odebrało Japonii inicjatywę na Pacyfiku, więc za rozstrzygnięcie ma 5 punktów, ale za skutek 4, bo wojnę na morzu odwróciło już Midway. Remisuje z El Alamein we wszystkich kryteriach i stoi wyżej, bo walki o Guadalcanal zaczęły się wcześniej, w sierpniu 1942, a bitwa pod El Alamein w październiku; obie bitwy stoją za Atlantykiem i Francją, które mają tę samą sumę, ale wyższy skutek.
13 El Alamein, 1942
- Gdzie
- El Alamein, zachodni Egipt, około 95 km na zachód od Aleksandrii
- Wojna
- II wojna światowa, kampania północnoafrykańska
- Strony
- Wielka Brytania i Wspólnota Narodów z oddziałami greckimi, polskimi i francuskimi wobec Niemiec i Włoch
- Siły
- Około 190 do 195 tysięcy żołnierzy alianckich i ponad 1000 czołgów wobec 104 do 116 tysięcy żołnierzy Osi
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów; armia Osi wyparta z Egiptu; około 13,5 tysiąca strat 8. Armii
Latem 1942 roku niemiecko-włoska armia Erwina Rommla wdarła się głęboko w Egipt i zagroziła Kanałowi Sueskiemu. Zatrzymano ją pod El Alamein, w przesmyku między morzem a nieprzejezdną depresją Kattara, którego nie dało się obejść. W sierpniu dowództwo 8. Armii objął Bernard Montgomery i zbudował wyraźną przewagę: ponad 190 tysięcy ludzi i ponad tysiąc czołgów przeciw około 104 do 116 tysiącom żołnierzy Osi z mniej więcej pięcioma setkami czołgów, bez paliwa, okopanych za głębokimi polami minowymi, które Rommel nazywał „ogrodami diabła”.26
Bitwa zaczęła się w nocy 23 października od potężnej nawały artyleryjskiej, a piechota i saperzy torowali przejścia przez miny. Przez blisko dwa tygodnie trwało wyniszczające natarcie, a australijska 9. Dywizja utrzymywała kluczowy północny odcinek. Operacja „Supercharge” przełamała front Osi 4 listopada i Rommel zaczął odwrót na zachód; w maju 1943 roku armia Osi w Afryce skapitulowała w Tunezji. Po zwycięstwie, 10 listopada 1942 roku, Churchill powiedział: „To nie jest koniec. To nawet nie jest początek końca. Ale to jest, być może, koniec początku”. National Army Museum zauważa, że nazywanie bitwy pod El Alamein punktem zwrotnym całej wojny może być przesadą, bo Afryka Północna była frontem pobocznym wobec wschodniego i zachodniego.27
Dlaczego to miejsce: Rozstrzygnęła wojnę na pustyni i była pierwszym wielkim zwycięstwem Brytyjczyków na lądzie, więc za rozstrzygnięcie ma 5 punktów, ale toczyła się na mniejszym teatrze niż front wschodni, więc za skutek ma 4. Remisuje z Guadalcanal we wszystkich kryteriach i stoi niżej, bo walki o Guadalcanal zaczęły się wcześniej, w sierpniu 1942, a El Alamein w październiku.
14 Iwo Jima, 1945
- Gdzie
- Iwo Jima, Wyspy Wulkaniczne, około 1060 km na południe od Tokio
- Wojna
- II wojna światowa, wojna na Pacyfiku
- Strony
- Stany Zjednoczone wobec Japonii
- Siły
- Około 70 tysięcy żołnierzy piechoty morskiej wobec 18 do 22 tysięcy japońskich obrońców
- Wynik
- Zwycięstwo USA; zginęło 6821 Amerykanów i około 18 do 20 tysięcy Japończyków
Iwo Jima to mała wulkaniczna wyspa w pół drogi między Marianami a Japonią. Amerykanie chcieli ją zdobyć, by tamtejsza załoga nie ostrzegała Japonii przed nalotami B-29, by zamknąć lotniska, z których atakowano Mariany, i by uszkodzone bombowce miały gdzie lądować. Dowódca wyspy, generał Tadamichi Kuribayashi, wiedział, że nie wygra, więc zakopał załogę w jaskiniach, bunkrach i kilometrach tuneli, żeby desant kosztował jak najwięcej krwi.28
Żołnierze piechoty morskiej wylądowali 19 lutego 1945 roku, licząc na krótką walkę. Trwała 36 dni. 23 lutego dotarli na szczyt góry Suribachi, a zdjęcie Joego Rosenthala z podnoszenia flagi dostało Nagrodę Pulitzera i posłużyło za wzór pomnika Korpusu Piechoty Morskiej. Mit i fakt: słynne zdjęcie pokazuje drugą flagę, podniesioną po południu, a nie pierwszą, wciągniętą rano, a Korpus Piechoty Morskiej po latach poprawił nazwiska dwóch z sześciu żołnierzy na fotografii.
Wyspę uznano za zdobytą 26 marca. Amerykański desant stracił 6821 zabitych i 19 217 rannych, a z około 20-tysięcznej załogi japońskiej zginęli prawie wszyscy; według National WWII Museum marines wzięli do niewoli tylko 216 ludzi. Za walki o Iwo Jimę przyznano 27 Medali Honoru, więcej niż za jakąkolwiek inną kampanię.29
Dlaczego to miejsce: Podnoszenie flagi sprawia, że to jedna z najbardziej znanych bitew tej wojny, więc rozpoznawalność i pamięć dostają po 5 punktów. Zdobyto w niej wyspę dla lotnisk bombowców i nie rozstrzygnięto żadnej kampanii, więc za rozstrzygnięcie i skutek ma po 3; dzięki sławie wyprzedza jednak o punkt bitwę w zatoce Leyte.
15 Zatoka Leyte, 1944
- Gdzie
- Wody wokół wysp Leyte i Samar oraz Morze Sibuyan, Filipiny
- Wojna
- II wojna światowa, wojna na Pacyfiku
- Floty
- 3. i 7. Flota USA, z dwoma okrętami australijskimi, wobec japońskiej Floty Połączonej
- Siły
- 282 okręty (216 amerykańskich, 2 australijskie, 64 japońskie) i blisko 200 tysięcy ludzi
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów; Japonia straciła od 26 do 29 okrętów wojennych, w tym 4 lotniskowce i 3 pancerniki
20 października 1944 roku Amerykanie wylądowali na Leyte i zaczęli wyzwalać Filipiny. Japonia odpowiedziała planem Sho-1, w którym postawiła na jedną kartę niemal całą flotę: zespół lotniskowców prawie bez samolotów miał odciągnąć na północ 3. Flotę admirała Williama Halseya, a dwa zespoły pancerników miały przemknąć między wyspami i rozbić flotę desantową w zatoce.30
Czy była to największa bitwa morska w historii? Według zwykłych miar tak. Od 23 do 26 października walczyło około 282 okrętów, 216 amerykańskich, 2 australijskie i 64 japońskie, z blisko 200 tysiącami ludzi na obszarze ponad 100 tysięcy mil kwadratowych.
W istocie były to cztery bitwy: na Morzu Sibuyan lotnictwo zatopiło olbrzymi pancernik Musashi, w cieśninie Surigao po raz ostatni starły się linie pancerników, pod przylądkiem Engaño Halsey zatopił wszystkie cztery lotniskowce przynęty, a u wybrzeży Samar lotniskowce eskortowe i niszczyciele powstrzymały pancerniki admirała Kurity, aż ten zawrócił. Japonia straciła od 26 do 29 okrętów, w tym cztery lotniskowce i trzy pancerniki, oraz ponad 10,5 tysiąca ludzi. W tej bitwie po raz pierwszy uderzyli kamikaze, a japońska potęga morska została złamana na dobre.31
Dlaczego to miejsce: Według większości miar to największa bitwa morska w historii; położyła kres japońskiej flocie jako sile bojowej, więc za rozstrzygnięcie ma 5 punktów. Jest jednak znacznie mniej znana i rzadziej wspominana niż Midway, więc za rozpoznawalność ma 4, a za pamięć 3, i to stawia ją na końcu piętnastki.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy II wojny światowej
Liczyliśmy każdą bitwę II wojny światowej, na lądzie, na morzu i w powietrzu, na wszystkich frontach od Atlantyku po Pacyfik. Trzy kampanie są na liście, bo sama historia nazywa je jedną bitwą: o Anglię, o Francję i o Atlantyk. Operacji Barbarossa jako całości tu nie ma, bo składała się z wielu bitew, a 872-dniowe oblężenie Leningradu zostawiliśmy przewodnikowi po największych oblężeniach w historii. Część pozycji pojawia się też w przewodnikach po największych bitwach frontu wschodniego i największych bitwach morskich. To celowe: ta strona układa całą wojnę, a tamte wchodzą głębiej w jedną jej część.32
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy tej wojny są największe; rozstrzygnięcie, skutek i pamięć liczą się podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rozstrzygnięcie (×2). 5, gdy rozstrzygnęła kampanię albo przebieg wojny, 1, gdy nie rozstrzygnęła niczego poza terenem, na którym ją stoczono.
- Skutek (×2). 5, gdy zmieniła to, czym stała się wojna (kto w niej walczył, jak długo, jak się skończyła), 1, gdy wojna potoczyłaby się tak samo bez niej.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (dzień pamięci, pomnik, słynne zdjęcie, pieśń), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza; dlatego Stalingrad wyprzedza Normandię, choć obie mają komplet punktów. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Pearl Harbor, najsłynniejsza data tej wojny, jest dopiero szósty: był to nalot, który chybił amerykańskich lotniskowców i nie rozstrzygnął żadnej kampanii, a miejsce zawdzięcza sławie i temu, że wciągnął do wojny Stany Zjednoczone.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rozstrzygnięcie ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Stalingrad | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 50 |
| 2 | Normandia (D-Day) | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 50 |
| 3 | Midway | 5 | 5 | 5 | 4 | 5 | 48 |
| 4 | Bitwa o Anglię | 5 | 4 | 5 | 5 | 4 | 47 |
| 5 | Berlin | 5 | 5 | 4 | 5 | 4 | 47 |
| 6 | Pearl Harbor | 5 | 2 | 5 | 5 | 5 | 44 |
| 7 | Kursk | 5 | 4 | 5 | 4 | 3 | 44 |
| 8 | Ardeny | 5 | 4 | 3 | 5 | 5 | 44 |
| 9 | Moskwa | 4 | 5 | 5 | 4 | 4 | 44 |
| 10 | Bitwa o Atlantyk | 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 43 |
| 11 | Bitwa o Francję | 4 | 5 | 5 | 3 | 5 | 43 |
| 12 | Guadalcanal | 4 | 5 | 4 | 4 | 5 | 43 |
| 13 | El Alamein | 4 | 5 | 4 | 4 | 5 | 43 |
| 14 | Iwo Jima | 5 | 3 | 3 | 5 | 5 | 42 |
| 15 | Zatoka Leyte | 4 | 5 | 4 | 3 | 5 | 41 |
Blisko listy
Pięć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Okinawa, 1945. Największa bitwa wojny na Pacyfiku trwała 82 dni od 1 kwietnia 1945 roku i kosztowała życie około 12 tysięcy Amerykanów oraz od 90 do 110 tysięcy japońskich i okinawskich żołnierzy; szacunki ofiar cywilnych sięgają od ponad 100 do 150 tysięcy. Rozstrzygnęła swoją kampanię, ale nie wojnę, a liczba zabitych cywilów jest tak niepewna, że za pewność źródeł ma 4.33
Operacja Bagration, 1944. Od 23 czerwca do 19 sierpnia 1944 roku Armia Czerwona zniszczyła 28 z 34 dywizji trzech niemieckich armii z Grupy Armii „Środek” i stanęła nad Wisłą naprzeciw Warszawy. Była tak rozstrzygająca jak Stalingrad, ale poza Rosją mało kto ją zna, więc za rozpoznawalność ma 3; zajmuje szóste miejsce w naszym przewodniku po największych bitwach frontu wschodniego.34
Monte Cassino, 1944. Od stycznia do maja 1944 roku alianci czterokrotnie szturmowali linię Gustawa, która zamykała drogę do Rzymu. 18 maja 1944 roku żołnierze 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa zdobyli ruiny klasztoru. Według dzieje.pl poległo 923 polskich żołnierzy, a 345 zaginęło; Ministerstwo Kultury podaje ponad tysiąc poległych. Spoczywają na Polskim Cmentarzu Wojennym u stóp wzgórza. Za pamięć ma 5 punktów, zwłaszcza w Polsce. Do piętnastki nie weszła, bo front włoski był drugorzędny wobec Francji i frontu wschodniego: za rozstrzygnięcie i skutek ma po 3, razem 39 punktów.35
Powstanie warszawskie, 1944. Przez 63 dni od 1 sierpnia 1944 roku Armia Krajowa walczyła z Niemcami o każdą ulicę stolicy; poległo, zmarło z ran lub zaginęło około 16 tysięcy powstańców, a Muzeum Powstania Warszawskiego liczy od 130 do 150 tysięcy ofiar cywilnych, zamordowanych przez Niemców lub zabitych w walkach. Liczymy je jako bitwę, a w Polsce za pamięć ma 5 punktów. Do piętnastki nie weszło, bo nie mogło zmienić biegu kampanii: Armia Czerwona zatrzymała się na drugim brzegu Wisły, a Stalin odmówił udostępnienia sowieckich lotnisk samolotom alianckim lecącym ze zrzutami. Za rozstrzygnięcie ma 2, w sumie 36 punktów.36
Imphal i Kohima, 1944. Bitwy stoczone od 8 marca do 18 lipca 1944 roku odwróciły losy kampanii birmańskiej: z 85 tysięcy żołnierzy japońskiej 15. Armii 53 tysiące zginęły lub zaginęły. W 2013 roku w konkursie National Army Museum uznano je za największą bitwę w dziejach Wielkiej Brytanii; dostały prawie połowę głosów. Poza Wielką Brytanią i Indiami mało kto je zna, więc za rozpoznawalność mają 2.37
Jaka była największa bitwa II wojny światowej?
Pod względem liczby żołnierzy największe bitwy II wojny światowej stoczono na froncie wschodnim. Pod Kurskiem w 1943 roku stanęło na początku od około dwóch do 2,7 miliona ludzi (po nadejściu posiłków ponad trzy miliony) i blisko 6000 czołgów, a do ostatecznego szturmu na Berlin w 1945 roku Armia Czerwona skupiła od 1,5 do 2,5 miliona żołnierzy.38
Do tej samej kategorii należy Stalingrad: według Britanniki same łączne straty Osi i ZSRR sięgnęły tam około dwóch milionów ludzi. Jeszcze większa była operacja Barbarossa, niemiecka inwazja na Związek Radziecki rozpoczęta 22 czerwca 1941 roku. Niemcy rzucili na wschód od trzech do 3,5 miliona żołnierzy, a ich sojusznicy kolejne setki tysięcy; była to jednak kampania złożona z wielu bitew, a nie jedna bitwa. Jak te liczby wypadają na tle wielkich bitew wcześniejszych stuleci, pokazuje nasze zestawienie największych bitew pod względem liczebności.39
Jaka była najkrwawsza bitwa II wojny światowej?
Za najkrwawszą zwykle uznaje się bitwę pod Stalingradem, toczoną od lata 1942 do lutego 1943 roku. Britannica szacuje straty Osi na około 800 000, a radzieckie na 1,1 miliona ludzi. Imperial War Museums nazywają ją najkrwawszą bitwą II wojny światowej, a Niemieckie Muzeum Historyczne ocenia, że zginęło ponad 400 000 żołnierzy radzieckich.40
Po stronie niemieckiej to samo muzeum liczy około 150 000 żołnierzy, którzy zginęli w kotle od walk, mrozu lub głodu. Około 91 000 trafiło do niewoli radzieckiej, a do 1956 roku wróciło z niej do Niemiec może 6000. Dokładnej liczby ofiar nie poznamy nigdy, a szacunki różnych źródeł mocno się różnią. Oblężenia liczy się zwykle osobno. Oblężenie Leningradu trwało 872 dni, od września 1941 do stycznia 1944 roku. Historyczka Anna Reid szacuje liczbę zmarłych cywilów na 700 000 do 800 000, a The National WWII Museum ocenia, że zginęło około 1,5 miliona żołnierzy i cywilów.41
Co było punktem zwrotnym II wojny światowej?
Jednego punktu zwrotnego nie było; większość opracowań wskazuje serię zwycięstw aliantów od czerwca 1942 do lipca 1943 roku. Pod Midway Japonia straciła cztery lotniskowce, El Alamein zakończyło zagrożenie ze strony Rommla dla Egiptu i Bliskiego Wschodu, pod Stalingradem Niemcy stracili całą armię, a Kursk złamał ostatnią wielką ofensywę Niemiec na wschodzie. Odtąd inicjatywa należała do aliantów.42
Współcześni wyczuwali tę zmianę. Po El Alamein Winston Churchill powiedział 10 listopada 1942 roku na przyjęciu w londyńskim Mansion House: „Now this is not the end. It is not even the beginning of the end. But it is, perhaps, the end of the beginning” („To nie jest koniec. To nawet nie jest początek końca. Ale to jest, być może, koniec początku”).43
National Army Museum zauważa, że takie słowa utrwaliły w brytyjskiej pamięci obraz Alamein jako wielkiego punktu zwrotnego, i ocenia to jako możliwą przesadę, bo Afryka Północna była tylko pobocznym teatrem w porównaniu z frontem wschodnim i zachodnim. Dla Niemieckiego Muzeum Historycznego Stalingrad był chwilą, w której inicjatywa przeszła na Armię Czerwoną, a wielu Niemców w kraju dostrzegło w nim punkt zwrotny wojny na wschodzie.44
Jaka była największa bitwa pancerna II wojny światowej?
Bitwę pod Kurskiem, stoczoną w lipcu i sierpniu 1943 roku, zwykle nazywa się największą bitwą pancerną w historii: po obu stronach walczyło blisko 6000 czołgów. Ponieważ walki trwały tygodniami i objęły szeroki front, trafniej mówić o największej serii bitew pancernych niż o jednym starciu.45
Jej najsłynniejszy epizod, pod Prochorowką 12 lipca 1943 roku, był mniejszy, niż głosi legenda. Starsze relacje mówiły o 1200 do 2000 czołgów; badacze opierający się na dokumentach jednostek, których ustalenia streszcza The Tank Museum, liczą ich około 910, w tym 294 niemieckie i 616 radzieckich, a World History Encyclopedia podaje około 300 czołgów Osi wobec 900 radzieckich. Część historyków, m.in. David Glantz i Walerij Zamulin, uważa, że w walkach pod Brodami i Dubnem w czerwcu 1941 roku wzięło udział więcej czołgów niż pod Prochorowką; The Tank Museum szacuje je na nawet 3500 radzieckich i 750 niemieckich.46 › Bitwa pod Prochorowką, 1943
Jaka była największa bitwa morska II wojny światowej?
Bitwę w zatoce Leyte, stoczoną u wybrzeży Filipin od 23 do 26 października 1944 roku, powszechnie uznaje się za największą bitwę morską w historii. Amerykańskie Naval History and Heritage Command liczy blisko 200 000 ludzi i 282 okręty w czterech odrębnych starciach na obszarze około 100 000 mil kwadratowych (260 000 km²) oceanu.47
Ta sama instytucja zastrzega, że miano największej przysługuje jej prawdopodobnie tylko ze względu na tonaż okrętów i rozległość obszaru. Japonia rzuciła do walki większość pozostałej floty i straciła trzy pancerniki, w tym olbrzymi Musashi, oraz cztery lotniskowce. Stany Zjednoczone straciły jeden lekki lotniskowiec, dwa lotniskowce eskortowe, dwa niszczyciele i jeden niszczyciel eskortowy. Japońska Cesarska Marynarka Wojenna już nigdy nie stoczyła wielkiej bitwy flot.48
Ilu żołnierzy wylądowało w D-Day?
6 czerwca 1944 roku w Normandii wylądowało z morza i z powietrza od 150 000 do 160 000 żołnierzy alianckich, na pięciu plażach o kryptonimach Utah, Omaha, Gold, Juno i Sword. Przez kanał La Manche przewiozła ich flota od 5000 do 7000 okrętów i barek desantowych, zależnie od sposobu liczenia, w największej inwazji morskiej w historii.49
The National WWII Museum wymienia ponadto około 12 000 samolotów wsparcia i ponad 10 300 alianckich zabitych, rannych i zaginionych pierwszego dnia, z czego około 2400 na plaży Omaha; zastrzega przy tym, że wiele liczb dotyczących D-Day to przybliżenia. Inwazją dowodził Dwight Eisenhower, mianowany 24 grudnia 1943 roku naczelnym dowódcą Alianckich Sił Ekspedycyjnych.50
Jaka była najdłuższa bitwa II wojny światowej?
Najdłużej trwała bitwa o Atlantyk. Zaczęła się razem z wojną we wrześniu 1939 roku i trwała do klęski Niemiec w maju 1945 roku: alianckie konwoje z zaopatrzeniem z Ameryki Północnej zmagały się na oceanie z niemieckimi U-Bootami i okrętami nawodnymi. Imperial War Museums nazywają ją najdłuższą kampanią II wojny światowej.51
Rozstrzygnięcie przyszło wiosną 1943 roku, gdy lotniskowce eskortowe, samoloty dalekiego zasięgu, radar i łamanie szyfrów odwróciły losy walki; pod koniec maja 1943 roku U-Booty zostały pokonane. Na lądzie najdłuższą próbą było trwające 872 dni oblężenie Leningradu.52
Bitwy, które rozstrzygnęły wojnę
O losach wojny przesądziło kilka z opisanych wyżej bitew: Midway na Pacyfiku, Stalingrad na wschodzie, El Alamein na pustyni i D-Day na zachodzie. Razem poprowadziły aliantów od krawędzi klęski do upadku Berlina. Więcej znajdziesz w zestawieniach największych bitew w historii i najkrwawszych bitew w historii, a swoją wiedzę sprawdzisz w naszym quizie o bitwach II wojny światowej.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Veterans Affairs Canada, „Battle of the Atlantic”; dzieje.pl, „70 lat temu rozpoczęła się operacja berlińska”; U.S. Army, „The History of the Bataan Memorial Death March”; Origins, „The Battle of Manila”. ↩
- Jewgienij F. Krinko, „Demographic Consequences of the Stalingrad Battle”; dzieje.pl, „Armia niemiecka skapitulowała pod Stalingradem”; Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Stalingrad”; World History Encyclopedia, „Battle of Stalingrad”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Stalingrad”; dzieje.pl, „Armia niemiecka skapitulowała pod Stalingradem”; Państwowe Muzeum-Rezerwat Historyczno-Memorialne „Bitwa Stalingradzka”, „Historia głównego pomnika kompleksu memorialnego na Mamajewym Kurhanie”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Landung in der Normandie 1944”; The National WWII Museum, „D-Day Fact Sheet”; United States Holocaust Memorial Museum, „D-Day”. ↩
- The National WWII Museum, „D-Day Fact Sheet”; Deutsches Historisches Museum, „Die Landung in der Normandie 1944”; United States Holocaust Memorial Museum, „D-Day”; Veterans Affairs Canada, „D-Day and the Battle of Normandy”; dzieje.pl, „Najdłuższy dzień po polsku”. ↩
- Naval History and Heritage Command, „Battle of Midway, 4-7 June 1942”; The National WWII Museum, „The Battle of Midway”. ↩
- The National WWII Museum, „The Battle of Midway”; Naval History and Heritage Command, „Battle of Midway, 4-7 June 1942”; United States Navy Memorial, „Battle of Midway Wreath Laying”. ↩
- Muzeum RAF, „Operation Sealion”; Muzeum RAF, „Introduction to the Phases of the Battle of Britain”. ↩
- Muzeum RAF, „Operation Sealion”; Deutsches Historisches Museum, „Die »Luftschlacht um England«”; Muzeum RAF, „Battle of the Nations”; The National WWII Museum, „The Battle of Britain”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Berlin 1945”; dzieje.pl, „70 lat temu rozpoczęła się operacja berlińska”. ↩
- Memorial Museums, „Seelow Heights Memorial”; dzieje.pl, „70 lat temu rozpoczęła się operacja berlińska”; Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Berlin 1945”; Liberation Route Europe, „Yevgeny Ananyevich Khaldei”; The Moscow Times, „Iconic but Staged War Photo Honored in Berlin”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Der Krieg im Pazifik”; The National WWII Museum, „A Pearl Harbor Fact Sheet”; The National WWII Museum, „Pearl Harbor Attack, December 7, 1941”. ↩
- The National WWII Museum, „A Pearl Harbor Fact Sheet”; National Park Service, „USS Arizona”; Archiwa Narodowe USA, „‘A Date Which Will Live in Infamy’: The First Typed Draft of Franklin D. Roosevelt’s War Address”; National Park Service, „National Pearl Harbor Remembrance Day”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht bei Kursk 1943”; World History Encyclopedia, „Battle of Kursk”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht bei Kursk 1943”; World History Encyclopedia, „Battle of Kursk”; The Tank Museum, „Prokhorovka and the Myth of the Largest Tank Battle”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Ardennenoffensive 1944”; The National WWII Museum, „The Battle of the Bulge”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Ardennenoffensive 1944”; National Park Service, „Battle of the Bulge”; The National WWII Museum, „The Battle of the Bulge”; Kongres USA, „S. Con. Res. 23 (116th Congress): Commemorating the 75th Anniversary of the Battle of the Bulge”; Archiwa Narodowe USA, „Honoring the 80th Anniversary of the Battle of the Bulge”. ↩
- Cambridge University Press, „Into the Intro”; HistoryNet, „What If the Germans Had Captured Moscow in 1941?”. ↩
- World History Encyclopedia, „Battle of Moscow in 1941-2”; EBSCO Research Starters, „Battle of Moscow”; Cambridge University Press, „Into the Intro”. ↩
- Veterans Affairs Canada, „Battle of the Atlantic”; The Canadian Encyclopedia, „Battle of the Atlantic”; Atlantic Council, „The Battle of the Atlantic”. ↩
- Veterans Affairs Canada, „Battle of the Atlantic”; The Canadian Encyclopedia, „Battle of the Atlantic”; Atlantic Council, „The Battle of the Atlantic”. ↩
- English Heritage, „The Fall of France in 1940”; The Second World War, „The fall of France”. ↩
- English Heritage, „The Fall of France in 1940”; The Association of Dunkirk Little Ships, „Dunkirk 1940”; The Second World War, „The fall of France”; HistoryNet, „Fall Of France”. ↩
- The National WWII Museum, „The Solomon Islands Campaign”; EBSCO Research Starters, „Battle of Guadalcanal”; The National WWII Museum, „War on a Shoestring”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Guadalcanal”; The National WWII Museum, „War on a Shoestring”; The National WWII Museum, „The Solomon Islands Campaign”; Wydział Historyczny Korpusu Piechoty Morskiej USA, „Appendix A”. ↩
- National Army Museum, „The Battle of El Alamein, 1942”; Australian War Memorial, „Battles of El Alamein”. ↩
- National Army Museum, „The Battle of El Alamein, 1942”; Australian War Memorial, „Battles of El Alamein”; International Churchill Society, „The Bright Gleam of Victory”. ↩
- The National WWII Museum, „Battle of Iwo Jima”; National Park Service, „History of the Marine Corps War Memorial”; Live Science, „The Battle of Iwo Jima”. ↩
- National Park Service, „History of the Marine Corps War Memorial”; Live Science, „The Battle of Iwo Jima”; The National WWII Museum, „Iwo Jima and Okinawa”; The National WWII Museum, „Battle of Iwo Jima”. ↩
- The National WWII Museum, „The Battle of Leyte Gulf”; EBSCO Research Starters, „Battle for Leyte Gulf”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle for Leyte Gulf”; The National WWII Museum, „The Battle of Leyte Gulf”. ↩
- World History Encyclopedia, „Siege of Leningrad”. ↩
- The National WWII Museum, „Okinawa”; Archiwum Narodowe USA, „Spotlight”. ↩
- Hoover Institution, „Operation Bagration and the Destruction of the Army Group Center”. ↩
- Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, „80. rocznica zwycięskiej bitwy o Monte Cassino”; The National WWII Museum, „The Destruction of Monte Cassino”; dzieje.pl, „67. rocznica zdobycia Monte Cassino”. ↩
- Muzeum Powstania Warszawskiego, „Liczby Powstania Warszawskiego”; Hoover Institution, „Operation Bagration and the Destruction of the Army Group Center”; Muzeum Powstania Warszawskiego, „Powstanie Warszawskie”. ↩
- National Army Museum, „Battles of Imphal and Kohima”; National Army Museum, „Kohima”; Business Standard, „Battle to repel Azad Hind Fauj selected ‘Britain’s Greatest’”. ↩
- World History Encyclopedia, „Battle of Kursk”; Encyclopaedia Britannica, „Timeline of World War II”; The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Berlin”; Imperial War Museums, „The Battle of Berlin”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Timeline of World War II”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Stalingrad”; The National WWII Museum, „Operation Barbarossa”; Encyclopaedia Britannica, „World War II”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Stalingrad”; Imperial War Museums, „What You Need To Know About The Battle Of Stalingrad”; Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Stalingrad”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Stalingrad”; The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”; The History Reader (fragment książki Anny Reid, Leningrad. ↩
- The National WWII Museum, „The Battle of Midway”; Naval History and Heritage Command, „H-006-4 The Victory”; National Army Museum, „The Battle of El Alamein, 1942”; Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Stalingrad”; The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”; Encyclopaedia Britannica, „Kursk”. ↩
- International Churchill Society, „The Bright Gleam of Victory”. ↩
- International Churchill Society, „The Bright Gleam of Victory”; National Army Museum, „The Battle of El Alamein, 1942”; Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Stalingrad”. ↩
- World History Encyclopedia, „Battle of Kursk”; Encyclopaedia Britannica, „Timeline of World War II”. ↩
- The Tank Museum, „Prokhorovka and the Myth of the Largest Tank Battle”; World History Encyclopedia, „Battle of Kursk”; Bill Purdue, „Prokhorovka”. ↩
- The National WWII Museum, „The Battle of Leyte Gulf”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Leyte Gulf”; Naval History and Heritage Command, „Calmness, Courage, and Efficiency”. ↩
- Naval History and Heritage Command, „Calmness, Courage, and Efficiency”; The National WWII Museum, „The Battle of Leyte Gulf”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Leyte Gulf”. ↩
- The National WWII Museum, „D-Day Fact Sheet”; Imperial War Museums, „10 Facts About D-Day You Need To Know”; Encyclopaedia Britannica, „Normandy Invasion”. ↩
- The National WWII Museum, „D-Day Fact Sheet”; Encyclopaedia Britannica, „Dwight D. Eisenhower”. ↩
- Imperial War Museums, „What You Need To Know About The Battle Of The Atlantic”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of the Atlantic”. ↩
- Imperial War Museums, „What You Need To Know About The Battle Of The Atlantic”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of the Atlantic”; The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”. ↩
Źródła
- Veterans Affairs Canada (kanadyjskie ministerstwo ds. weteranów), „Battle of the Atlantic”
- dzieje.pl (PAP), „70 lat temu rozpoczęła się operacja berlińska”
- U.S. Army, army.mil (Miriam Rodriguez), „The History of the Bataan Memorial Death March” (po angielsku)
- Origins, Ohio State University (Gregory Kupsky), „The Battle of Manila” (po angielsku)
- Jewgienij F. Krinko, Maksim W. Miedwiediew, „Demographic Consequences of the Stalingrad Battle”, Science Journal of Volgograd State University. History, Area Studies, International Relations 23, nr 1 (2018) (po rosyjsku, streszczenie po angielsku)
- dzieje.pl (PAP), „Armia niemiecka skapitulowała pod Stalingradem”
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die Schlacht um Stalingrad” (po niemiecku)
- World History Encyclopedia (Mark Cartwright), „Battle of Stalingrad: The Destruction of Germany’s Sixth Army” (po angielsku)
- Państwowe Muzeum-Rezerwat Historyczno-Memorialne „Bitwa Stalingradzka”, „Historia głównego pomnika kompleksu memorialnego na Mamajewym Kurhanie” (po rosyjsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die Landung in der Normandie 1944” (po niemiecku)
- The National WWII Museum (Nowy Orlean), „D-Day Fact Sheet” (po angielsku)
- United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, „D-Day” (po angielsku)
- Veterans Affairs Canada (kanadyjskie ministerstwo ds. weteranów), „D-Day and the Battle of Normandy” (po angielsku)
- dzieje.pl (PAP), „Najdłuższy dzień po polsku: desant w Normandii i Polskie Siły Zbrojne”
- Naval History and Heritage Command (US Navy), Online Library of Selected Images (kopia HyperWar), „Battle of Midway, 4-7 June 1942: Overview and Special Image Selection” (po angielsku)
- The National WWII Museum (Nowy Orlean), „The Battle of Midway” (po angielsku)
- United States Navy Memorial, „Battle of Midway Wreath Laying” (po angielsku)
- Muzeum RAF (Londyn), „Operation Sealion” (po angielsku)
- Muzeum RAF (Londyn), „Introduction to the Phases of the Battle of Britain” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die »Luftschlacht um England«” (po niemiecku)
- Muzeum RAF (Londyn), „Battle of the Nations” (po angielsku)
- The National WWII Museum (Nowy Orlean), „The Battle of Britain: The (Not So) Few” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die Schlacht um Berlin 1945” (po niemiecku)
- Memorial Museums (Stiftung Topographie des Terrors), „Seelow Heights Memorial” (po angielsku)
- Liberation Route Europe, „Yevgeny Ananyevich Khaldei” (po angielsku)
- The Moscow Times (A. Goldman), „Iconic but Staged War Photo Honored in Berlin” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Der Krieg im Pazifik” (po niemiecku)
- The National WWII Museum (Nowy Orlean), „A Pearl Harbor Fact Sheet” (PDF, po angielsku)
- The National WWII Museum (Nowy Orlean), „Pearl Harbor Attack, December 7, 1941” (po angielsku)
- National Park Service, Pearl Harbor National Memorial, „USS Arizona” (po angielsku)
- Archiwa Narodowe USA (National Archives), „‘A Date Which Will Live in Infamy’: The First Typed Draft of Franklin D. Roosevelt’s War Address” (po angielsku)
- National Park Service, Pearl Harbor National Memorial, „National Pearl Harbor Remembrance Day” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die Schlacht bei Kursk 1943” (po niemiecku)
- World History Encyclopedia (Mark Cartwright), „Battle of Kursk: Largest Tank Battle in History” (po angielsku)
- The Tank Museum, Bovington (Ian Hudson), „Prokhorovka and the Myth of the Largest Tank Battle” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die Ardennenoffensive 1944” (po niemiecku)
- The National WWII Museum (Nowy Orlean), „The Battle of the Bulge” (po angielsku)
- National Park Service (Służba Parków Narodowych USA), „Battle of the Bulge” (po angielsku)
- Kongres USA, „S. Con. Res. 23 (116th Congress): Commemorating the 75th Anniversary of the Battle of the Bulge” (po angielsku)
- Archiwa Narodowe USA, blog The Text Message (Rachael Salyer), „Honoring the 80th Anniversary of the Battle of the Bulge” (po angielsku)
- Cambridge University Press, Fifteen Eighty Four (David Stahel), „Into the Intro: Operation Typhoon”
- HistoryNet (Mark Grimsley), „What If the Germans Had Captured Moscow in 1941?”
- World History Encyclopedia (Mark Cartwright), „Battle of Moscow in 1941-2: The USSR’s First Victory”
- EBSCO Research Starters (Douglas Clouatre), „Battle of Moscow”
- The Canadian Encyclopedia (Kanada), „Battle of the Atlantic”
- Atlantic Council (Julian Lindley-French), „The Battle of the Atlantic”
- English Heritage, „The Fall of France in 1940”
- The Second World War (thesecondworldwar.org), „The fall of France”
- The Association of Dunkirk Little Ships, „Dunkirk 1940”
- HistoryNet, „Fall Of France”
- The National WWII Museum, „The Solomon Islands Campaign: Guadalcanal”
- EBSCO Research Starters, „Battle of Guadalcanal”
- The National WWII Museum (Robert Citino), „War on a Shoestring: The Fight for Guadalcanal”
- Wydział Historyczny Korpusu Piechoty Morskiej USA, The Guadalcanal Campaign (1949), w serwisie HyperWar, „Appendix A: Casualties of American and Enemy Forces”
- National Army Museum, „The Battle of El Alamein, 1942”
- Australian War Memorial, „Battles of El Alamein”
- International Churchill Society, „The Bright Gleam of Victory” (Mansion House, Londyn, 10 listopada 1942)
- The National WWII Museum, „Battle of Iwo Jima”
- National Park Service (USA), „History of the Marine Corps War Memorial”
- Live Science, „The Battle of Iwo Jima: A gruesome victory for the Allied Forces”
- The National WWII Museum, „Iwo Jima and Okinawa: Death at Japan’s Doorstep”
- The National WWII Museum, „The Battle of Leyte Gulf”
- EBSCO Research Starters, „Battle for Leyte Gulf”
- World History Encyclopedia (Mark Cartwright), „Siege of Leningrad” (po angielsku)
- The National WWII Museum, „Okinawa: The Costs of Victory in the Last Battle”
- Archiwum Narodowe USA, The Unwritten Record, „Spotlight: Battle of Okinawa”
- Hoover Institution, „Operation Bagration and the Destruction of the Army Group Center”
- Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, gov.pl, „80. rocznica zwycięskiej bitwy o Monte Cassino”
- The National WWII Museum, „The Destruction of Monte Cassino”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „67. rocznica zdobycia Monte Cassino”
- Muzeum Powstania Warszawskiego, 1944.pl, „Liczby Powstania Warszawskiego”
- Muzeum Powstania Warszawskiego, 1944.pl, „Powstanie Warszawskie”
- National Army Museum, „Battles of Imphal and Kohima”
- National Army Museum, „Kohima: Britain’s Greatest Battle”
- Business Standard (PTI), 21 kwietnia 2013, „Battle to repel Azad Hind Fauj selected ‘Britain’s Greatest’”
- Encyclopaedia Britannica, „Timeline of World War II”
- The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Berlin”
- Imperial War Museums, „The Battle of Berlin: Germany's downfall on the Eastern Front”
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Stalingrad”
- The National WWII Museum, „Operation Barbarossa: The Biggest of All Time”
- Encyclopaedia Britannica, „World War II: The invasion of the Soviet Union, 1941”
- Imperial War Museums, „What You Need To Know About The Battle Of Stalingrad”
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die Schlacht um Stalingrad” (po niemiecku)
- The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder” (Leningrad 1941-1944)
- The History Reader (fragment książki Anny Reid Leningrad), „Siege of Leningrad: Deadliest City Blockade in Human History”
- Naval History and Heritage Command, „H-006-4 The Victory”
- Encyclopaedia Britannica, „Kursk”
- Bill Purdue, „Prokhorovka: the greatest tank battle in history?”, Military History Matters 119 (2020)
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Leyte Gulf”
- Naval History and Heritage Command, „Calmness, Courage, and Efficiency: Remembering the Battle of Leyte Gulf”
- Imperial War Museums, „10 Facts About D-Day You Need To Know”
- Encyclopaedia Britannica, „Normandy Invasion”
- Encyclopaedia Britannica, „Dwight D. Eisenhower”
- Imperial War Museums, „What You Need To Know About The Battle Of The Atlantic”
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of the Atlantic”
