Jak zakończyła się bitwa o Manilę w 1945 roku?
Wygrały Stany Zjednoczone i Wspólnota Filipińska. Między 3 lutego a 3 marca 1945 roku XIV Korpus, wspierany przez filipińskich partyzantów, zniszczył liczący prawie 17 000 ludzi garnizon kontradmirała Sanjiego Iwabuchiego. Cena była straszna: duża część miasta legła w gruzach, a zginęło szacunkowo 100 000 cywilów.3
Od 3 lutego do 3 marca 1945 roku wojska amerykańskie, wspierane przez filipińskich partyzantów, walczyły z japońskim garnizonem marynarki i armii o Manilę, stolicę Wspólnoty Filipińskiej. Bitwa zakończyła niemal trzy lata japońskiej okupacji, ale miesiąc walk ulicznych, ostrzału, pożarów i masowych mordów zniszczył dużą część miasta i kosztował życie szacunkowo 100 000 filipińskich cywilów.4
Kto wygrał bitwę o Manilę i dlaczego?
Wygrały Stany Zjednoczone i Wspólnota Filipińska. XIV Korpus w połowie lutego odciął miasto, a potem zdobywał je budynek po budynku przy wsparciu ciężkiej artylerii. Garnizon Iwabuchiego, złożony głównie z marynarzy nieszkolonych do walki na lądzie, nie mógł się wycofać ani liczyć na odsiecz i zginął niemal do ostatniego człowieka, a Manila zapłaciła za to straszną cenę.5
Tło: droga powrotna do Manili
W grudniu 1941 roku Douglas MacArthur ogłosił Manilę miastem otwartym i wycofał się na Bataan i Corregidor, więc Japończycy weszli do niej bez walki 2 stycznia 1942 roku. Po amerykańskim zwycięstwie w zatoce Leyte wojska USA wylądowały 9 stycznia 1945 roku w zatoce Lingayen na Luzonie.6
Plan Yamashity i decyzja Iwabuchiego
Generał Tomoyuki Yamashita, dowódca japońskiej 14. Armii Frontowej, chciał prowadzić długą kampanię w górach Luzonu, a nie walczyć na ulicach Manili. Robert Ross Smith, autor oficjalnej historii armii USA, pisze, że w ogóle nie planował obrony miasta i nakazał jego ewakuację; historyk Gregory Kupsky także twierdzi, że rozkazał odwrót. Marynarka była innego zdania. Wiceadmirał Denshichi Okochi utworzył Manilskie Siły Obrony Marynarki pod komendą kontradmirała Sanjiego Iwabuchiego, z rozkazem zniszczenia portu i mostów, a oficerowie marynarki, jak zauważa historyk Hitoshi Nagai, upierali się przy obronie Manili do końca.7
Kto naprawdę zdecydował o walce, wciąż budzi spory. Smith wini podzielone dowództwo i mgliste rozkazy: generał Yokoyama z Grupy Shimbu polecił jedynie „stanowczą obronę”, co nawet oficer operacyjny Iwabuchiego rozumiał jako zapowiedź późniejszego odwrotu. Dan Olmsted z National WWII Museum, recenzując książkę Jamesa M. Scotta „Rampage”, pisze, że Iwabuchi walczył wbrew rozkazom; Nagai opisuje dowódców, którzy po długich sporach postanowili utrzymać miasto.8
Iwabuchi miał w Manili i okolicach około 16 000 ludzi z marynarki. Gdy admirał upierał się przy obronie miasta, Yokoyama przystał na to i podporządkował mu stacjonujące tam oddziały armii.9
Siły obu stron
Iwabuchi dowodził prawie 17 000 ludzi, około 12 500 marynarzami i 4500 żołnierzami armii, z których według Smitha około 10 000 znajdowało się w granicach miasta. Niewielu umiało walczyć na lądzie: byli to obsługa lotnisk i służby tyłowe, załogi okrętów zatopionych w zatoce, a nawet japońscy cywile wcieleni do wojska. Opierali się na ufortyfikowanych gmachach z żelbetu, barykadach, minach i broni automatycznej zdjętej z wraków okrętów i samolotów.10
Naprzeciw nich stanął XIV Korpus Oscara Griswolda z 6. Armii generała Kruegera: od północy 37. Dywizja Piechoty i 1. Dywizja Kawalerii, do których później od południa dołączyła 11. Dywizja Powietrznodesantowa, a filipińscy partyzanci prowadzili kolumny. MacArthur dowodził całym teatrem działań.11
Wyścig do Santo Tomas i Bilibid
MacArthurowi zależało na czasie. Po osobistym rekonesansie 30 stycznia oświadczył Kruegerowi, że natarciu na południe brakuje energii i inicjatywy; Smith dodaje, że ostrożne tempo było celowym wyborem Griswolda i Beightlera. Generał Verne Mudge z 1. Dywizji Kawalerii utworzył zmotoryzowane „latające kolumny”, wzmocnione czołgami 44. Batalionu Czołgów, pod dowództwem generała brygady Williama C. Chase'a, i 1 lutego ruszyły one naprzód. Morison przytacza osobistą wiadomość MacArthura do Mudge'a: omijać Japończyków albo odbijać się od nich, ale dotrzeć do Manili i uwolnić internowanych w Santo Tomas.12
Najpierw liczyli się więźniowie. 3 lutego kawalerzyści 1. Dywizji Kawalerii zajęli most pod Novaliches na północnych przedmieściach, a wieczorem ich straż przednia dotarła do Uniwersytetu Santo Tomas, gdzie przez prawie trzy lata internowano około 4000 alianckich cywilów; oficjalna historia liczy około 3500 uwolnionych tej nocy i 275 kolejnych przetrzymywanych jako zakładnicy, dopóki strażnicy nie dostali gwarancji swobodnego odejścia; jej partyzancki przewodnik, kapitan Manuel Colayco, został śmiertelnie ranny, przypomina Rappler. 4 lutego żołnierze 37. Dywizji wdarli się do starego więzienia Bilibid i uwolnili przetrzymywanych tam alianckich jeńców wojennych, według Smitha około 800, według Morisona 1024.13
Walki uliczne i decyzja o artylerii
Według oficjalnej historii do 10 lutego obie dywizje oczyściły Manilę na północ od rzeki Pasig, a 37. Dywizja już 7 lutego zaczęła przeprawę na południowy brzeg. Tam żołnierze natrafili na ufortyfikowane gmachy. Aby chronić miasto, kwatera główna MacArthura i 6. Armia początkowo dopuszczały tylko obserwowany ogień artylerii na dokładnie wskazane cele, a MacArthur zakazał nalotów na miasto.14
Ograniczenia nie przetrwały długo. Wobec ciężkich strat i braku uzupełnień dowódcy postanowili ostrzeliwać każdy budynek, który blokował natarcie, oszczędzając tylko kościoły i szpitale, o których wiedziano, że chronią się w nich cywile, a i ta zasada często zawodziła. Kupsky nazywa ten ostrzał bezładnym, jawną próbą ograniczenia strat amerykańskich; Olmsted pisze, że decyzja nie przyszła łatwo. Według oficjalnej historii do 12 lutego japońskie siły marynarki zostały okrążone.15
Pierścień zamknięto także od południa. 11. Dywizja Powietrznodesantowa generała Josepha Swinga wylądowała 31 stycznia pod Nasugbu, na wybrzeżu na południowy zachód od Manili, przeszła przez grzbiet Tagaytay i 4 lutego została zatrzymana nad rzeką Parañaque, kilka mil na południe od miasta, przed japońskimi pozycjami wokół lotniska Nichols. Przebijając się na północ, połączyła się z 1. Dywizją Kawalerii i zamknęła siły Iwabuchiego w mieście.16
Yamashita zareagował za późno. 15 lutego udzielił Yokoyamie nagany i kazał natychmiast wyprowadzić wszystkie wojska z Manili. Iwabuchi otrzymał ten rozkaz 17 lutego, gdy XIV Korpus odciął już wszystkie drogi odwrotu, i walczył dalej.17
Intramuros
Rdzeniem japońskiej obrony było Intramuros, dawne hiszpańskie miasto za murami, osłonięte pierścieniem ufortyfikowanych gmachów rządowych. MacArthur odmówił nalotów, pisząc, że bombardowanie części miasta zamieszkanej przez przyjazną i sojuszniczą ludność jest „nie do pomyślenia”. Jak odnotowuje Smith, Griswold i generał Beightler z 37. Dywizji prowadzili więc od 17 do 23 lutego zmasowany ostrzał artyleryjski, częściowo ogniem na wprost, a 23 lutego uderzyła piechota. Smith przyznaje, że Miasto za Murami zostało niemal zrównane z ziemią, i stwierdza, że życie amerykańskich żołnierzy było, co zrozumiałe, cenniejsze od zabytków. Z dawnych kościołów, jak zauważa Kupsky, ocalał tylko San Agustin.18
Iwabuchi zginął około 26 lutego w gmachu Ministerstwa Rolnictwa, jednym z ostatnich japońskich punktów oporu, według Nagaia i Olmsteda z własnej ręki. Ostatni zorganizowany opór, w gmachu Ministerstwa Finansów, ustał 3 marca.19
Ile osób zginęło w bitwie o Manilę?
Zginęło około 100 000 filipińskich cywilów według oficjalnej historii armii USA oraz historyków japońskich i amerykańskich. Garnizon japoński stracił w mieście i okolicach około 16 000 zabitych, a jednostki amerykańskie ponad 1000 zabitych i około 5500 rannych. Wszystkie te liczby są szacunkowe. Kupsky podsumowuje bilans słowami: „tysiąc Amerykanów, 16 000 Japończyków i 100 000 mieszkańców Manili”.20
Cywile Manili
Cywile ginęli w krzyżowym ogniu, pod amerykańskim ostrzałem i z rąk japońskich żołnierzy. Nagai pokazuje, jak japońskie oddziały, którym kazano traktować partyzantów jak wroga, a które nie umiały odróżnić ich od cywilów, między 9 a 12 lutego zabijały całe grupy ludzi szukających schronienia m.in. w St. Paul's College, Klubie Niemieckim i De La Salle College. W Forcie Santiago, jak podaje Rappler, znaleziono szczątki około 600 osób. Japończycy podpalali też całe dzielnice, by spowolnić atakujących, pisze Kupsky. Jak rozkładają się ofiary między japońskie mordy a amerykański ostrzał, wciąż jest przedmiotem dyskusji: „Inquirer” i Rappler piszą, że większość zginęła z rąk japońskich żołnierzy, a Nagai wymienia razem krzyżowy ogień, amerykański ostrzał i japońskie zbrodnie.21
Manila wyszła z bitwy w ruinie: z unicestwionym centrum rządowym, zniszczonymi portami, bez komunikacji miejskiej, wody i prądu. Historyk marynarki Samuel Eliot Morison uznał, że był to obraz zniszczenia pełniejszy niż w Kolonii, Hamburgu czy londyńskim City. Rappler nazywa ją drugą po Warszawie najbardziej zniszczoną stolicą aliantów w tej wojnie, a Kupsky przypisuje tę ocenę powojennemu dochodzeniu, którego nie wymienia z nazwy. Żadne z nich nie podaje miary tego rankingu; o losie polskiej stolicy opowiada nasz tekst o Powstaniu Warszawskim.22
Strona amerykańska i filipińska
Jeszcze przed końcem walk MacArthur zgromadził w Manili filipińskich przywódców i ogłosił przywrócenie pełni władzy rządowi Wspólnoty. „Wasza stolica, choć okrutnie ukarana, odzyskała należne jej miejsce”, powiedział, nazywając ją „twierdzą demokracji na Wschodzie”.23
Dla armii amerykańskiej Manila była kosztowną bitwą uliczną, w której dowódcy postawili na siłę ognia, by oszczędzić własnych żołnierzy, co oficjalna historia otwarcie broni. U Filipińczyków wdzięczność za koniec okupacji miesza się z żałobą i gniewem: Kupsky zauważa, że ocalali, jak pisarka Carmen Guerrero Nakpil, mieli żal o amerykańską taktykę, a oficjalne uroczystości często zamiast słowa „wyzwolenie” mówią o „bitwie o Manilę”.24
Strona japońska
Marynarze Iwabuchiego nie mieli wielkich szans. Japońskie dokumenty cytowane przez Nagaia opisują ludzi, którzy czuli się jak tarcze na strzelnicy, a gdy w połowie lutego kazano im się przebijać, Iwabuchi odpowiedział, że ucieczka jest niemożliwa. Wczesne relacje japońskie, pisze filipiński historyk Ricardo Trota Jose, przedstawiały obronę jako gyokusai, honorową śmierć w walce, a to określenie pomija zabijanie cywilów. Japońskie gazety opisały zbrodnie we wrześniu 1945 roku na polecenie aliantów, pokazuje Nagai, lecz później bitwa zatarła się w pamięci Japończyków; Jose dodaje, że dopiero film dokumentalny NHK z 2007 roku pokazał wielu Japończykom te wydarzenia.25
Po bitwie: proces Yamashity
Według International Crimes Database Yamashita poddał się 3 września 1945 roku, stanął przed amerykańską komisją wojskową oskarżony o to, że nie panował nad swoimi wojskami i dopuścił do zbrodni, i 7 grudnia 1945 roku został skazany na śmierć. Powieszono go 23 lutego 1946 roku. Zasada, że dowódca może odpowiadać za zbrodnie, o których powinien był wiedzieć, przeszła do historii jako „standard Yamashity”; krytycy twierdzą, że dowody jego wiedzy były wątłe.26
Pamięć i dzisiejsza Manila
W lutym 1995 roku na Plazuela de Santa Isabel w Intramuros odsłonięto pomnik Memorare Manila 1945, rzeźbę Petera de Guzmana z inskrypcją, której autorem był według „Inquirera” Narodowy Artysta Nick Joaquin, zawierającą słowa: „Nigdy o nich nie zapomnieliśmy i nigdy nie zapomnimy”. Fundacja Memorare Manila 1945 organizuje tam obchody. Scott w streszczeniu Olmsteda dowodzi, że Manila nigdy się nie podźwignęła. Zobacz też największe bitwy II wojny światowej.27
