Co było punktem zwrotnym frontu wschodniego?

Stalingrad, gdzie walczono od 1942 do początku 1943 roku. Zniszczenie całej niemieckiej armii zakończyło pasmo niemieckich zwycięstw i oddało inicjatywę strategiczną Związkowi Radzieckiemu na resztę wojny.

Jaka była największa bitwa pancerna w historii?

Zwykle przyznaje się to miano bitwie pod Kurskiem, stoczonej w lipcu i sierpniu 1943 roku. Starły się tam tysiące niemieckich i radzieckich czołgów, a była to ostatnia wielka ofensywa Niemiec na wschodzie.

Dlaczego front wschodni był tak krwawy?

Był największym i najbardziej krwawym teatrem II wojny światowej. Ogromne odległości, brutalne zimy i wojna prowadzona bez litości po obu stronach dały ofiary na skalę niespotykaną nigdzie indziej, w tym kilka najbardziej krwawych bitew w historii.

Która bitwa zakończyła wojnę w Europie?

Bitwa o Berlin w 1945 roku. Radziecki szturm na niemiecką stolicę doprowadził walki aż do bunkra Hitlera, 2 maja ostatni obrońcy miasta złożyli broń, a w ciągu tygodnia Niemcy skapitulowały bezwarunkowo, co zakończyło wojnę w Europie.

Kiedy trwała wojna na froncie wschodnim?

Od niemieckiej inwazji na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku po zdobycie Berlina w maju 1945.

Jak ważny był front wschodni dla wojny?

Był rozstrzygający. Większość strat armii niemieckiej w II wojnie światowej poniesiono w walkach ze Związkiem Radzieckim, co złamało kręgosłup Wehrmachtu.

Kto wygrał bitwę pod Stalingradem?

Związek Radziecki. 19 listopada 1942 roku radziecka operacja „Uran” rozpoczęła okrążanie niemieckiej 6. Armii w mieście, a ostatni żołnierze tej armii skapitulowali 2 lutego 1943 roku. Jej dowódca, Friedrich Paulus, był pierwszym niemieckim feldmarszałkiem, który się poddał, a inicjatywa na wschodzie przeszła w ręce Związku Radzieckiego.

Ilu niemieckich żołnierzy zginęło pod Stalingradem?

Dokładnej liczby nie ma. Deutsches Historisches Museum szacuje, że w okrążeniu zginęło około 150 000 żołnierzy niemieckich, a Imperial War Museums podają, że łączne niemieckie straty w kampanii, łącznie z 91 000 jeńców, wyniosły około 500 000. Z tych jeńców do domu wróciło tylko około 5000 do 6000.

Kto wygrał bitwę pod Kurskiem?

Związek Radziecki. Niemiecka operacja „Cytadela”, rozpoczęta 5 lipca 1943 roku, utknęła w głęboko urzutowanej obronie radzieckiej i Hitler odwołał ją po około tygodniu. Radzieckie kontrofensywy od 12 lipca odepchnęły Niemców i 23 sierpnia odbiły Charków, a „Cytadela” okazała się ostatnią wielką ofensywą Niemiec na wschodzie.

Czym była operacja „Bagration”?

Radziecką ofensywą letnią 1944 roku na Białorusi. Rozpoczęta 22 czerwca 1944 roku, dokładnie trzy lata po niemieckiej inwazji, w ciągu kilku tygodni zniszczyła niemiecką Grupę Armii „Środek” i doprowadziła Armię Czerwoną nad Wisłę i na przedpola Warszawy.

Największe bitwy frontu wschodniego: przewodnik

Fontanna Dziecięcy Korowód po nalocie, Stalingrad, 23 sierpnia 1942. Fot. Emmanuił Jewzierichin (TASS), domena publiczna

W skrócie
Miejsce	Bitwa	Data	Siły	Wynik
1	Stalingrad	1942 do 1943	do 1,14 mln żołnierzy radzieckich wobec niemieckiej 6. Armii i sojuszników	Zwycięstwo radzieckie; 6. Armia zniszczona, inicjatywa dla Armii Czerwonej
2	Berlin	1945	2 do 2,5 mln żołnierzy radzieckich i polskich wobec 760 tys. do 1 mln Niemców	Zwycięstwo radzieckie; Berlin zdobyty, kapitulacja Niemiec
3	Kursk	1943	1,35 do 1,9 mln żołnierzy radzieckich wobec 780 do 800 tys. Niemców	Zwycięstwo radzieckie; klęska „Cytadeli”, inicjatywa dla Armii Czerwonej
4	Moskwa	1941 do 1942	1,25 mln żołnierzy radzieckich wobec 1,8 mln Niemców	Zwycięstwo radzieckie; pierwsza duża klęska Niemców na lądzie
5	Leningrad	1941 do 1944	872 dni; ok. 2,5 mln uwięzionych cywilów	Zwycięstwo radzieckie; miasto przetrwało, 700 tys. do 1 mln zmarłych cywilów
6	Operacja „Bagration”	1944	2,3 do 2,4 mln żołnierzy radzieckich wobec ok. 500 tys. Niemców	Zwycięstwo radzieckie; Grupa Armii Środek rozbita
7	Operacja wiślańsko-odrzańska	1945	2,2 mln żołnierzy radzieckich i polskich wobec 500 tys. Niemców	Zwycięstwo radzieckie; Polska zajęta, Armia Czerwona nad Odrą
8	Kijów	1941	627 tys. żołnierzy radzieckich wobec Grupy Armii Południe i Guderiana	Zwycięstwo niemieckie; Front Południowo-Zachodni zniszczony, 665 tys. jeńców
9	Budapeszt	1944 do 1945	ok. 156 tys. żołnierzy radzieckich i sojuszniczych wobec ok. 70 tys. Niemców i Węgrów	Zwycięstwo radzieckie; upadek stolicy Węgier
10	Dniepr	1943	ponad 2,6 mln żołnierzy radzieckich; razem blisko 4 mln	Zwycięstwo radzieckie; odbicie Kijowa
11	Operacja jassko-kiszyniowska	1944	ok. 1,31 mln żołnierzy radzieckich wobec ok. 905 tys. żołnierzy Osi	Zwycięstwo radzieckie; Rumunia przechodzi na stronę aliantów
12	Sewastopol	1941 do 1942	ponad 100 tys. żołnierzy radzieckich wobec 9 dywizji Osi	Zwycięstwo niemieckie; zajęcie Krymu
13	Charków	1942	640 do 765 tys. żołnierzy radzieckich; brak danych dla Niemców	Zwycięstwo niemieckie; armie radzieckie w kotle
14	Białystok i Mińsk	1941	4 armie radzieckie wobec 2 niemieckich grup pancernych i 2 armii	Zwycięstwo niemieckie; rozbicie Frontu Zachodniego
15	Smoleńsk	1941	42 do 66 dywizji radzieckich wobec 2 niemieckich grup pancernych	Zwycięstwo niemieckie; marsz na Moskwę odłożony

W skrócie

Jakie były największe bitwy frontu wschodniego?

W naszym rankingu największe bitwy frontu wschodniego to Stalingrad w latach 1942 do 1943, punkt zwrotny wojny, a dalej Berlin w 1945, Kursk w 1943, Moskwa w latach 1941 do 1942 i oblężenie Leningradu w latach 1941 do 1944, a za nimi operacja „Bagration” i ofensywa wiślańsko-odrzańska z lat 1944 i 1945. Kursk często nazywa się największą bitwą pancerną w historii.

Front wschodni to czteroletnie zmagania Niemiec i Związku Radzieckiego, które rozstrzygnęły II wojnę światową. Doszło tam do największych w dziejach przemieszczeń wojsk i bitew, a straty były najcięższe w całej wojnie. Oto piętnaście jego największych bitew, uszeregowanych według punktów (zobacz, jak je wybraliśmy), każda opowiedziana w całości i osadzona na prawdziwym terenie, na którym ją stoczono.¹

Przyczyny, przebieg, zbrodnie i straty całej wojny na wschodzie opisujemy w przewodniku Front wschodni II wojny światowej.

1 Stalingrad, 1942 do 1943

Gdzie: Stalingrad (dziś Wołgograd) i step nad Donem, Związek Radziecki
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Związek Radziecki przeciw Niemcom, Rumunii, Włochom i Węgrom
Siły: Strona radziecka: 547 tys. na początku, 1 143 500 w kontrofensywie; Oś: niemiecka 6. Armia, około 430 tys. na początku, oraz armie rumuńskie, włoskie i węgierskie
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; 6. Armia zniszczona, około 91 tys. jeńców

Latem 1942 roku Hitler pchnął swoje armie na południe, ku Wołdze i kaukaskiej ropie. Historycy rosyjscy liczą bitwę od 17 lipca, kiedy Grupa Armii B uderzyła w wielkim zakolu Donu; niemiecka 6. Armia Friedricha Paulusa liczyła wtedy około 430 tysięcy żołnierzy. Pod miasto doszła pod koniec sierpnia, a same naloty od 23 do 29 sierpnia zabiły około 71 tysięcy cywilów. W połowie listopada Niemcy trzymali około 90 procent ruin, ale 62. Armia Wasilija Czujkowa uczepiła się brzegu, zasilana ludźmi i zaopatrzeniem przewożonymi przez Wołgę.²

19 listopada operacja „Uran” rozbiła armie rumuńskie na skrzydłach, a 23 listopada kleszcze zamknęły się pod Kałaczem: w kotle znalazło się około 250 tysięcy Niemców i ponad 30 tysięcy Rumunów i radzieckich żołnierzy pomocniczych. Hitler zakazał przebicia się, a odsiecz Ericha von Mansteina utknęła 48 kilometrów od kotła. Paulus, mianowany 30 stycznia 1943 roku feldmarszałkiem, skapitulował następnego dnia, a kocioł północny poddał się 2 lutego. W kotle zginęło około 150 tysięcy Niemców; z mniej więcej 91 tysięcy jeńców do domu wróciło tylko 5 do 6 tysięcy. Straty są sporne: tabele zespołu rosyjskiego Sztabu Generalnego pod kierunkiem Grigorija Kriwoszejewa dla fazy obronnej i zaczepnej dają razem 1 129 619 radzieckich zabitych, zaginionych, rannych i chorych, Krinko i Miedwiediew oceniają straty Osi na najwyżej 880 tysięcy, a łączne straty obu stron szacuje się na od blisko 2 do 2,5 miliona ludzi lub więcej. Od 1967 roku nad pobojowiskiem na Mamajewym Kurhanie stoi „Matka Ojczyzna wzywa”.³

Dlaczego to miejsce: Jest pierwszy jako jedyna bitwa na liście z maksimum punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pamięć: zniszczona została cała niemiecka armia polowa, a inicjatywa na dobre przeszła w ręce Armii Czerwonej. Traci punkt tylko za pewność źródeł, bo szacunki strat są sporne.

Pełna historia: bitwa pod Stalingradem ›

Mapa wojskowa południowej Rosji w 1942 roku z niemieckim natarciem ku Wołdze i Kaukazowi — Niemieckie natarcie na Stalingrad i Kaukaz od 24 lipca do 18 listopada 1942 roku, z wkładką ukazującą miasto i jego przedpola, mapa z atlasu Akademii Wojskowej USA (West Point). Domena publiczna (dzieło rządu USA). Wydział Historii Akademii Wojskowej USA, przez Wikimedia Commons.

2 Berlin, 1945

Gdzie: Berlin oraz front na Odrze i Nysie, Niemcy
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Związek Radziecki i Ludowe Wojsko Polskie przeciw Niemcom
Siły: Od około 2 do 2,5 mln żołnierzy radzieckich i polskich wobec od około 760 tys. (dzieje.pl) do miliona (Niemieckie Muzeum Historyczne) Niemców
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; Berlin skapitulował 2 maja 1945

16 kwietnia 1945 roku 1. Front Białoruski Gieorgija Żukowa i 1. Front Ukraiński Iwana Koniewa ruszyły przez Odrę i Nysę Łużycką, by wziąć Berlin w kleszcze. Według tabel Kriwoszejewa trzy radzieckie fronty liczyły w tej operacji 1 906 200 żołnierzy, a dwie armie Wojska Polskiego kolejne 155 900; dzieje.pl podaje 2,5 miliona atakujących i 6200 czołgów wobec około 760 tysięcy Niemców, w dużej części z niewyszkolonego Volkssturmu. Pierwszy cios spadł na Wzgórza Seelowskie, około 70 kilometrów na wschód od miasta, gdzie 200 tysięcy obrońców stanęło przeciw 900 tysiącom atakujących; od 16 do 20 kwietnia poległo tam ponad 35 tysięcy żołnierzy radzieckich i 12 tysięcy niemieckich.⁴

Żołnierz ogląda pokryte napisami kolumny we wnętrzu zrujnowanego Reichstagu — Napisy pozostawione przez radzieckich żołnierzy na kolumnach zrujnowanego Reichstagu, sfotografowane przez operatora brytyjskiej Army Film and Photographic Unit latem 1945 roku. Domena publiczna

Wojska Żukowa doszły do przedmieść 22 kwietnia, a 25 kwietnia pierścień się zamknął; tego samego dnia żołnierze radzieccy i amerykańscy spotkali się w Torgau nad Łabą. 30 kwietnia Hitler popełnił samobójstwo w bunkrze, a kilka godzin później czerwonoarmiści zatknęli czerwoną flagę na Reichstagu; 2 maja ostatnie oddziały w mieście złożyły broń. Mit i fakt: słynne zdjęcie flagi nad Reichstagiem to nie migawka ze szturmu, lecz scena odegrana 2 maja na potrzeby Jewgienija Chałdieja. Kriwoszejew liczy 352 475 radzieckich zabitych, rannych i zaginionych, w tym 78 291 zabitych i zaginionych, oraz 8892 polskich; straty niemieckie są znacznie mniej pewne, dzieje.pl podaje około 100 tysięcy poległych żołnierzy.⁵

Dlaczego to miejsce: Bitwa ma maksimum punktów za rozpoznawalność, skutek i pamięć: dała Armii Czerwonej stolicę Rzeszy, zakończyła III Rzeszę i zostawiła flagę nad Reichstagiem jako trwały obraz wojny. Ustępuje Stalingradowi, bo Niemcy i tak przegrały już wojnę, więc za rozstrzygnięcie dostaje 4, a liczby sił i strat różnią się między źródłami.

Pełna historia: bitwa o Berlin ›

Ręcznie rysowana mapa sytuacyjna z 1945 roku ze strzałkami zbiegającymi się na Berlinie — Mapa sytuacyjna amerykańskiego VII Korpusu z frontami wschodnim i zachodnim 22 kwietnia 1945 roku, z radzieckimi frontami Żukowa, Koniewa i Rokossowskiego zaciskającymi się wokół Berlina. Archiwa Narodowe USA. Domena publiczna (dzieło rządu USA). HQ VII Corps, Archiwa Narodowe USA, 1945, przez Wikimedia Commons.

3 Kursk, 1943

Gdzie: Łuk Kurski, od Orła po Biełgorod i Charków, Związek Radziecki
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Związek Radziecki przeciw Niemcom
Siły: Od około 780 do 800 tys. Niemców z 2000 do 3000 czołgów wobec 1,35 do 1,9 mln żołnierzy radzieckich, a później ponad 2,5 mln
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; upadek ostatniej wielkiej ofensywy Niemiec na wschodzie

Operacja „Cytadela”, którą Hitler rozpoczął 5 lipca 1943 roku spod Orła i Biełgorodu, miała odciąć ten łuk i odzyskać inicjatywę. Niemcy postawili na nią około 800 tysięcy żołnierzy i ponad 2000 czołgów, mniej więcej 70 procent swojej broni pancernej na wschodzie. Uprzedzona Armia Czerwona czekała za 943 tysiącami min: według niemieckiego muzeum z około 1,35 miliona żołnierzy i blisko 4000 czołgów i dział pancernych, według historyka Davida Glantza z ponad 1,9 miliona ludzi i 5000 czołgów.⁶

9. Armia Waltera Modela przeszła na północy ledwie dziesięć kilometrów, a 4. Armia Pancerna Hermanna Hotha na południu nieco ponad 30. 12 lipca wojska radzieckie kontratakowały pod Prochorowką i ruszyły z operacją „Kutuzow” na łuk orłowski, a 13 lipca Hitler wstrzymał „Cytadelę”, między innymi po to, by po lądowaniu aliantów na Sycylii przerzucić wojska do Włoch. Mit i fakt: we wspomnieniach Pawła Rotmistrowa Prochorowka to pojedynek 700 do 800 czołgów z każdej strony, w którym Niemcy stracili ponad 400 wozów, tymczasem archiwa pokazują w najwęższym ujęciu około 910 czołgów, a 12 lipca jego 5. Gwardyjska Armia Pancerna straciła 359 wozów wobec 193 niemieckich wyłączonych z walki, z których tylko 20 przepadło na dobre. Tabele Kriwoszejewa dla bitwy obronnej i dwóch kontrofensyw dają razem około 863 tysięcy radzieckich zabitych, rannych, chorych i zaginionych, Glantz liczy ponad 685 tysięcy, a Karl-Heinz Frieser ocenia straty niemieckie na około 185 tysięcy.⁷

Dlaczego to miejsce: Ostatnia wielka ofensywa Niemiec na wschodzie zawiodła, a inicjatywa już do nich nie wróciła, więc Kursk ma maksimum za rozpoznawalność i rozstrzygnięcie. Ustępuje Berlinowi za skutek i pamięć, po 4 punkty, a sporne liczby trzymają pewność źródeł na 4.

Pełna historia: bitwa pod Kurskiem ›

Dwuczęściowa mapa wojskowa frontu wschodniego i łuku kurskiego latem 1943 roku — Bitwa pod Kurskiem, 4 lipca do 1 sierpnia 1943 roku, obok całego frontu wschodniego w przeddzień operacji Cytadela, mapa z atlasu Akademii Wojskowej USA (West Point). Domena publiczna (dzieło rządu USA). Wydział Historii Akademii Wojskowej USA, przez Wikimedia Commons.

4 Moskwa, 1941 do 1942

Gdzie: Przedpola Moskwy, Związek Radziecki
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Związek Radziecki przeciw Niemcom
Siły: Około 1,8 mln Niemców wobec około 1,25 mln żołnierzy radzieckich na początku
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; do marca 1942 Niemców odrzucono na około 280 km od Moskwy

Hitler najpierw skierował broń pancerną na Ukrainę i dopiero na początku października 1941 roku Grupa Armii Środek rozpoczęła operację „Tajfun” przeciw Moskwie. Encyclopedia of Russian History liczy 1,8 miliona niemieckich żołnierzy i 1700 czołgów skierowanych na stolicę; według Kriwoszejewa trzy radzieckie fronty miały naprzeciw nich 1 250 000 ludzi. Podwójny kocioł pod Wiaźmą i Briańskiem przyniósł Niemcom około 650 tysięcy jeńców, a w połowie października w mieście wybuchła panika: ministerstwa wyjechały do Kujbyszewa, Stalin został na Kremlu, a Gieorgij Żukow zaprzęgł cywilów do kopania umocnień.⁸

Mapa wojskowa radzieckiej kontrofensywy zimowej 1941 i 1942 roku — Radziecka ofensywa zimowa od 5 grudnia 1941 do 7 maja 1942 roku, która odrzuciła armie niemieckie spod Moskwy. Mapa z atlasu Akademii Wojskowej USA w West Point. Domena publiczna (dzieło rządu USA). Wydział Historii Akademii Wojskowej USA, przez Wikimedia Commons.

Po jesiennych roztopach Niemcy parli dalej, aż 4 grudnia ich czołgi stanęły około 32 kilometrów od miasta. Żołnierze nie mieli ubrań na mrozy bliskie 40 stopni, a odmrożenia wyeliminowały z walki ponad dwa razy więcej ludzi niż ogień przeciwnika. 5 grudnia zaatakował Front Kaliniński, a dzień później Front Zachodni Żukowa, w tym świeże dywizje z Syberii. Wehrmacht po raz pierwszy musiał się cofać, do marca 1942 roku na mniej więcej 280 kilometrów od Moskwy, a Hitler sam objął dowództwo wojsk lądowych. Kriwoszejew liczy 658 279 radzieckich zabitych, rannych i zaginionych w obronie i 370 955 w kontrofensywie do 7 stycznia; straty niemieckie są dużo mniej pewne, według jednego z szacunków przytaczanych przez World History Encyclopedia do końca grudnia wyniosły co najmniej 110 tysięcy.⁹

Dlaczego to miejsce: Przekreśliła niemiecki plan szybkiego zwycięstwa i była pierwszą dużą klęską Wehrmachtu na lądzie, więc ma maksimum za rozstrzygnięcie i skutek. W dół ciągną ją rozpoznawalność i pamięć, po 4 punkty, bo poza Rosją jest mniej znana niż Stalingrad czy Kursk, oraz pewność źródeł na 3, bo sumy strat zmieniają się zależnie od przyjętych dat i źródła.

Pełna historia: bitwa o Moskwę ›

Mapa wojskowa niemieckiego natarcia na Moskwę jesienią 1941 roku — Niemieckie natarcie na Moskwę od 26 sierpnia do 5 grudnia 1941 roku, z wkładką ukazującą front przed stolicą 5 grudnia, mapa z atlasu Akademii Wojskowej USA (West Point). Domena publiczna (dzieło rządu USA). Wydział Historii Akademii Wojskowej USA, przez Wikimedia Commons.

5 Leningrad, 1941 do 1944

Gdzie: Leningrad (dziś Petersburg), Związek Radziecki
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Związek Radziecki przeciw Niemcom i Finlandii
Siły: Armia Czerwona i około 2,5 mln uwięzionych cywilów wobec niemieckiej Grupy Armii Północ i armii fińskiej
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; miasto przetrwało 872 dni, zmarło od około 700 tys. do miliona cywilów

Gdy na początku września 1941 roku Niemcy zajęli Szlisselburg nad Ładogą i przecięli ostatnie połączenie lądowe, Hitler postanowił drugie miasto Związku Radzieckiego zagłodzić, zamiast zdobywać je ulica po ulicy. Grupa Armii Północ zamknęła okrążenie 8 września, a od północy blokadę dopełnili Finowie. W mieście zostało około 2,5 miliona cywilów, w tym co najmniej 400 tysięcy dzieci.¹⁰

Najgorsza była pierwsza zima. Od 20 listopada do 25 grudnia 1941 roku przydział chleba spadł do 125 gramów dziennie, a według wyliczeń Anny Reid w styczniu i lutym 1942 roku umierało ponad 100 tysięcy ludzi miesięcznie. Jedzono koty, szczury, korę i trociny. Po lodzie zamarzniętej Ładogi dowożono żywność i ewakuowano setki tysięcy ludzi. W styczniu 1943 roku Armia Czerwona przebiła wąski korytarz lądowy, a 27 stycznia 1944 roku, po 872 dniach, odrzuciła Niemców spod miasta. Zmarło od około 700 tysięcy do miliona cywilów, najwięcej z głodu, a The National WWII Museum ocenia liczbę wszystkich zmarłych i poległych, żołnierzy i cywilów, na około 1,5 miliona; radziecka liczba 632 253 podana w Norymberdze była, jak pisze Reid, pozornie dokładna. Pół miliona ofiar spoczywa na cmentarzu Piskariowskim.¹¹

Dlaczego to miejsce: Leningrad jest też na naszej liście największych oblężeń. Tu 872 dni i najcięższe straty cywilów spośród wszystkich oblężeń dają mu maksimum za rozpoznawalność i pamięć, ale utrzymanie miasta nie rozstrzygnęło kampanii tak jak Moskwa, więc za rozstrzygnięcie ma tylko 3, a szacunki zmarłych od 700 tysięcy do 1,5 miliona trzymają pewność źródeł na 3; brakuje mu punktu do Moskwy.

Pełna historia: oblężenie Leningradu ›

Widok z satelity na jezioro Ładoga z Sankt Petersburgiem, wojennym Leningradem, w lewym dolnym rogu — Jezioro Ładoga na zdjęciu satelitarnym zespołu MODIS agencji NASA z czerwca 2002 roku. Sankt Petersburg, wojenny Leningrad, leży w lewym dolnym rogu; Droga Życia biegła przez południową część jeziora, na wschód od miasta. Domena publiczna

6 Operacja „Bagration”, 1944

Gdzie: Białoruś i wschodnia Polska
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Związek Radziecki przeciw Niemcom
Siły: Około 2,3 do 2,4 mln żołnierzy radzieckich wobec około 500 tys. w Grupie Armii Środek
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; Grupa Armii Środek rozbita

W czerwcu 1944 roku niemiecka Grupa Armii Środek miała już tylko 40 dywizji i około 500 tysięcy żołnierzy, a broniła wysuniętego łuku wokół Witebska, Orszy, Mohylewa i Bobrujska, którego Hitler nie pozwolił oddać. Według Kriwoszejewa cztery atakujące fronty radzieckie liczyły 2 331 700 żołnierzy, World History Encyclopedia podaje około 2,4 miliona ludzi, 5200 czołgów i 5300 samolotów. Natarcie ruszyło 22 czerwca, dokładnie trzy lata po niemieckiej inwazji i dwa tygodnie po lądowaniu aliantów w Normandii.¹²

Po przełamaniu frontu 1,2 miliona żołnierzy radzieckich z 4000 czołgów zamknęło kleszcze wokół niemieckiej 4. i 9. Armii oraz 3. Armii Pancernej, a w ciągu kilku dni Armia Czerwona posunęła się ponad 300 kilometrów na zachód. 3 lipca padł Mińsk, a 17 lipca przez Moskwę przepędzono około 57 tysięcy niemieckich jeńców. Pod koniec lipca Grupa Armii Środek praktycznie przestała istnieć; Armia Czerwona wyzwoliła obóz zagłady na Majdanku i Lublin, a zatrzymała się około 25 kilometrów od Warszawy. Niemieckie muzeum historyczne liczy około 350 tysięcy niemieckich żołnierzy zabitych lub wziętych do niewoli w cztery tygodnie, a historyk Jeff Rutherford około 390 tysięcy strat w dziewięć tygodni i 28 rozbitych dywizji, co jego zdaniem czyni tę kampanię najkosztowniejszą dla Niemiec w całej wojnie. Kriwoszejew liczy 765 815 radzieckich zabitych, rannych i zaginionych, w tym 178 507 zabitych i zaginionych.¹³

Dlaczego to miejsce: W kilka tygodni rozbiła niemiecką grupę armii i doprowadziła Armię Czerwoną z Białorusi nad Wisłę, więc ma maksimum za rozstrzygnięcie i skutek, ale za rozpoznawalność i pamięć tylko po 3 punkty, bo na Zachodzie jest znacznie mniej znana niż Stalingrad czy Kursk. Ma tyle samo punktów, tę samą rozpoznawalność i ten sam skutek co operacja wiślańsko-odrzańska, a stoi wyżej jako wcześniejsza.

7 Operacja wiślańsko-odrzańska, 1945

Gdzie: Polska i wschodnie Niemcy, od Wisły po Odrę
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Związek Radziecki i Ludowe Wojsko Polskie przeciw Niemcom
Siły: Około 2,2 mln żołnierzy radzieckich i polskich wobec około 500 tys. Niemców
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; front przesunięty o około 500 km w 23 dni

W grudniu 1944 roku Hitler, wbrew radzie szefa sztabu wojsk lądowych Heinza Guderiana, przerzucił wojska z Polski na Węgry, by ratować Budapeszt. Tymczasem 12 stycznia 1945 roku Armia Czerwona uderzyła z przyczółków nad Wisłą: 1. Front Białoruski Gieorgija Żukowa w kierunku Warszawy i Poznania, a 1. Front Ukraiński Iwana Koniewa na Kraków, Górny Śląsk i Wrocław. Kriwoszejew podaje dla obu frontów 2 112 700 żołnierzy, a dla 1. Armii Wojska Polskiego kolejne 90 900; dzieje.pl pisze o 2,2 miliona żołnierzy radzieckich i polskich wobec około 500 tysięcy Niemców.¹⁴

15 stycznia padły Kielce, 16 stycznia Radom i Częstochowa, 17 stycznia 1. Armia Wojska Polskiego weszła do ruin Warszawy, a potem przyszła kolej na Kraków i Łódź. 27 stycznia żołnierze radzieccy dotarli do Auschwitz, gdzie w obozie macierzystym, Birkenau i Monowitz wciąż żyło około 7 tysięcy więźniów. Koniew przekroczył granicę Rzeszy na wschód od Wrocławia i zajął prawie nietknięty Górnośląski Okręg Przemysłowy, a pod koniec stycznia Żukow miał przyczółki na Odrze pod Kostrzynem i Frankfurtem, według niemieckiego muzeum około 80 kilometrów od Berlina. W 23 dni front przesunął się o mniej więcej 500 kilometrów na zachód. Kriwoszejew liczy 193 125 radzieckich zabitych, rannych i zaginionych, w tym 43 251 zabitych i zaginionych; wiarygodnego wyliczenia strat niemieckich nie znaleźliśmy.¹⁵

Dlaczego to miejsce: W około trzy tygodnie doprowadziła Armię Czerwoną znad Wisły nad Odrę, wyzwalając po drodze większość Polski i Auschwitz, więc ma maksimum za rozstrzygnięcie i skutek, a za rozpoznawalność i pamięć po 3 punkty. Ma tyle samo punktów, tę samą rozpoznawalność i ten sam skutek co operacja „Bagration”, ale stoi niżej jako późniejsza.

8 Kijów, 1941

Gdzie: Kijów i Dniepr na wschód od miasta, radziecka Ukraina
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Niemcy przeciw Związkowi Radzieckiemu
Siły: Front Południowo-Zachodni, około 627 tys. żołnierzy na początku, wobec Grupy Armii Południe wzmocnionej 2. Grupą Pancerną Guderiana
Wynik: Zwycięstwo niemieckie; według niemieckich danych około 665 tys. jeńców

W sierpniu 1941 roku Hitler zignorował generałów, którzy chcieli iść prosto na Moskwę, i zawrócił część Grupy Armii Środek na południe, by zdobyć Ukrainę, jej zboże, węgiel i przemysł. Stalin nie pozwolił Frontowi Południowo-Zachodniemu wycofać się z linii Dniepru wokół Kijowa; Gieorgij Żukow, który do tego namawiał, 30 lipca ustąpił ze stanowiska szefa sztabu generalnego. Według Kriwoszejewa front liczył na początku walk około 627 tysięcy żołnierzy.¹⁶

Czołgi Heinza Guderiana zeszły od północy, a czołgi Ewalda von Kleista wyszły z przyczółka pod Krzemieńczugiem, 250 kilometrów na południe, i 15 września pierścień zamknął się pod Łochwicą. Sam Kijów padł 19 września, a kocioł na wschód od miasta bronił się do 26 września. Według niemieckich danych do niewoli trafiło 665 tysięcy żołnierzy radzieckich, a 884 czołgi Armii Czerwonej zostały zdobyte lub zniszczone; część historyków liczy jeńców bliżej 500 tysięcy, Robert Citino blisko 700 tysięcy. Kriwoszejew dla całej obrony Kijowa od 7 lipca, razem z kotłem pod Humaniem, podaje 700 544 radzieckich zabitych, rannych i zaginionych, w tym 616 304 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Kilka dni po upadku miasta, 29 i 30 września, niemieckie oddziały egzekucyjne rozstrzelały w Babim Jarze ponad 33 tysiące kijowskich Żydów. Hitler nazwał Kijów największą bitwą w dziejach świata, ale stracone przy nim tygodnie sprawiły, że natarcie na Moskwę ruszyło dopiero w październiku.¹⁷

Dlaczego to miejsce: Bitwa zniszczyła Front Południowo-Zachodni i rozstrzygnęła kampanię 1941 roku na Ukrainie, więc za rozstrzygnięcie ma 5, ale tygodnie stracone dla marszu na Moskwę trzymają skutek na 4. Za rozpoznawalność i pamięć dostaje tylko po 3 punkty, bo poza Ukrainą i Rosją mało kto ją zna.

9 Budapeszt, 1944 do 1945

Gdzie: Budapeszt, Węgry
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: 2. i 3. Front Ukraiński Armii Czerwonej z wojskami rumuńskimi przeciw niemiecko-węgierskiemu garnizonowi
Siły: Ok. 156 000 żołnierzy radzieckich, rumuńskich i węgierskich ochotników wobec ok. 33 000 Niemców i 37 000 Węgrów (według Niemieckiego Muzeum Historycznego)
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; ostatni obrońcy skapitulowali 13 lutego 1945

Jesienią 1944 roku Węgry próbowały wyjść z wojny. Regent Miklós Horthy podpisał 11 października rozejm w Moskwie, ale pięć dni później Niemcy go aresztowali i oddali władzę przywódcy faszystowskich strzałokrzyżowców Ferencowi Szálasiemu. Rumunia, Bułgaria i Finlandia zdążyły już zerwać z Niemcami, więc Węgry zostały ich ostatnim liczącym się sojusznikiem. Na początku grudnia Hitler ogłosił Budapeszt twierdzą, która miała wiązać wojska radzieckie idące na Wiedeń, a 26 grudnia 2. i 3. Front Ukraiński zamknęły pierścień wokół miasta, w którym wciąż mieszkało około 800 tysięcy ludzi.¹⁸

Walczono o każdą ulicę. Wycofując się za Dunaj, na ostatnią pozycję wokół Zamku Królewskiego w Budzie, obrońcy wysadzili za sobą ostatnie mosty, a gdy walki ucichły, około 80 procent budynków w mieście było uszkodzonych lub zniszczonych. Gdy zawiodły styczniowe próby niemieckiej odsieczy, głodujący garnizon 11 lutego spróbował wyrwać się z okrążenia i w ciągu jednego dnia zginęły tysiące ludzi; ostatnie oddziały skapitulowały 13 lutego 1945 roku. Licząc od zamknięcia pierścienia, oblężenie trwało około siedmiu tygodni, choć angielskie wydanie historii tej bitwy pióra Krisztiána Ungváryego, obejmującej dłuższy okres walk, nosi podtytuł 100 Days in World War II.¹⁹

Straty są słabo udokumentowane. Niemieckie Muzeum Historyczne liczy około 30 000 poległych Niemców, ponad 17 000 Węgrów i blisko 80 000 żołnierzy radzieckich i rumuńskich oraz około 38 000 zabitych cywilów; RFE/RL podaje 48 000 poległych Niemców i Węgrów, 70 000 żołnierzy radzieckich i rumuńskich oraz, tak jak muzeum, około 38 000 ofiar cywilnych.²⁰

Dlaczego to miejsce: Zdobycie stolicy ostatniego liczącego się sojusznika Niemiec, w oblężeniu wciąż żywym w węgierskiej pamięci, daje po 4 punkty za rozstrzygnięcie, skutek i pamięć; poza Europą Środkową bitwa jest mniej znana (rozpoznawalność 3), a słabo udokumentowane straty obniżają pewność źródeł do 3.

10 Dniepr, 1943

Gdzie: Dniepr na Ukrainie i we wschodniej Białorusi, od Homla po Zaporoże, z Kijowem
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Armia Czerwona przeciw wojskom niemieckim na Ukrainie, głównie Grupie Armii „Południe”
Siły: Ponad 2,6 mln żołnierzy radzieckich; po obu stronach blisko 4 mln (National WWII Museum)
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; Kijów odbity 6 listopada 1943

Po Kursku Hitler kazał zbudować wzdłuż Dniepru, trzeciej co do wielkości rzeki Europy, „Wał Wschodni”, a 15 września 1943 roku pozwolił Grupie Armii „Południe” wycofać się za rzekę. Armia Czerwona nie dała mu czasu na dokończenie umocnień. Jej ofensywa, rozpoczęta 26 sierpnia siłami ponad 2,6 miliona żołnierzy na froncie długości około 1400 km, miała miażdżącą przewagę w broni pancernej: według Niemieckiego Muzeum Historycznego w letniej ofensywie 1943 roku 8400 czołgom radzieckim Niemcy mogli przeciwstawić 2300.²¹

Oddziały radzieckie dochodziły do rzeki tuż za cofającymi się Niemcami i od razu ją forsowały. Pierwszy przyczółek zdobyto 22 września, a do końca miesiąca było ich już 23. Do listopada Niemców na południu odrzucono o około 250 km, 6 listopada Armia Czerwona wyzwoliła Kijów, okupowany od września 1941 roku, a od Homla po Zaporoże wojska radzieckie stały już na zachodnim brzegu.²²

Cena jest przedmiotem sporu. National WWII Museum podaje 1,6 miliona radzieckich strat, w tym ponad 417 tysięcy zabitych i zaginionych. Focus.ua przypisuje niemieckiemu historykowi Karlowi-Heinzowi Frieserowi liczbę 417 323 poległych i zaginionych, a rosyjskiemu historykowi Kriwoszejewowi 348 815, a prezydent Wołodymyr Zełenski powiedział w 2021 roku, że według badań kilku historyków prawdziwa liczba zabitych jest co najmniej dwa razy większa od oficjalnych 417 tysięcy i sięga blisko miliona.²³

Dlaczego to miejsce: Przełamanie linii rzeki, którą Hitler chciał utrzymać, i odbicie Kijowa dają po 4 punkty za rozstrzygnięcie i skutek. Rozpoznawalność i pamięć są na 3, a straty radzieckie sporne, więc pewność źródeł też wynosi 3. Przy równej sumie punktów Dniepr wyprzedza operację jassko-kiszyniowską, bo jest lepiej znany.

11 Operacja jassko-kiszyniowska, 1944

Gdzie: Północno-wschodnia Rumunia i Besarabia (dziś Mołdawia), okolice Jass i Kiszyniowa
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: 2. i 3. Front Ukraiński przeciw niemieckiej Grupie Armii „Południowa Ukraina” i armiom rumuńskim
Siły: Ok. 1 314 200 żołnierzy radzieckich i 1874 czołgi i działa szturmowe wobec ok. 905 000 żołnierzy Osi i 170 czołgów i dział szturmowych
Wynik: Zwycięstwo radzieckie; niemiecka 6. Armia zniszczona, Rumunia przechodzi na stronę aliantów

Wiosną 1944 roku Armia Czerwona stanęła na rumuńskiej ziemi na północ od Jass. Rumuńska ropa była dla niemieckiej machiny wojennej niezbędna, a przez całe lato amerykańska 15. Armia Powietrzna bombardowała rafinerie w Ploeszti i okoliczne lotniska, aż samolotów Osi wokół Bukaresztu i Ploeszti, których w kwietniu było od 200 do 255, zostało w sierpniu tylko od 40 do 45. 20 sierpnia 2. Front Ukraiński Rodiona Malinowskiego i 3. Front Ukraiński Fiodora Tołbuchina uderzyły na Grupę Armii „Południowa Ukraina”, według National WWII Museum z siłami 1 314 200 żołnierzy wobec 905 000 żołnierzy Osi.²⁴

Do 23 sierpnia oba fronty okrążyły cztery korpusy niemieckiej 6. Armii, nowej armii o numerze tej zniszczonej pod Stalingradem. Tego samego dnia król Michał I kazał aresztować dyktatora Iona Antonescu i przeprowadził Rumunię na stronę aliantów; okrążona 24 sierpnia 3. Armia rumuńska skapitulowała następnego dnia. Gdy Hitler kazał zbombardować Bukareszt, Rumunia 25 sierpnia wypowiedziała Niemcom wojnę. Armia Czerwona weszła do Bukaresztu 31 sierpnia, a 12 września podpisano rozejm.²⁵

W niecałe dwa tygodnie Niemcy straciły armię, sojusznika i główne źródło ropy naftowej. Droga na Bałkany stanęła otworem: po zajęciu do października Rumunii, Bułgarii i części Węgier Niemcy musieli wycofać swoje wojska z Grecji.²⁶

Dlaczego to miejsce: Mało która ofensywa osiągnęła tyle w tak krótkim czasie, stąd komplet punktów za rozstrzygnięcie i skutek oraz 4 za pewność źródeł. Nazwę zna jednak niewielu czytelników i poza Rumunią i Mołdawią mało kto ją pamięta, więc rozpoznawalność i pamięć mają po 2, a przy równej sumie punktów operacja ustępuje Dnieprowi jako mniej znana.

12 Sewastopol, 1941 do 1942

Gdzie: Sewastopol, Krym
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Niemiecka 11. Armia Ericha von Mansteina z wojskami rumuńskimi przeciw radzieckiemu garnizonowi armii i floty w bazie Floty Czarnomorskiej
Siły: Dziewięć dywizji niemieckich i rumuńskich w ostatnim szturmie wobec ponad 100 000 żołnierzy radzieckich (Niemieckie Muzeum Historyczne); World History Encyclopedia podaje 106 000 żołnierzy i 80 000 marynarzy
Wynik: Zwycięstwo niemieckie; miasto padło 1 lipca 1942, ostatni przyczółek 4 lipca

W listopadzie 1941 roku 11. Armia Mansteina oczyściła Krym z Armii Czerwonej, z jednym wyjątkiem: Sewastopola, bazy Floty Czarnomorskiej i jednej z najsilniejszych twierdz świata, otoczonej trzema liniami obrony z ponad 3000 bunkrów i 140 tysiącami min. Pierwszy atak, 30 października, się nie powiódł. Drugi, od 17 grudnia, przerwano, gdy radzieckie desanty pod Kerczem i Teodozją zmusiły Mansteina do odesłania dywizji na wschód. Przez zimę i wiosnę obrońcy budowali nowe stanowiska i dostawali zaopatrzenie morzem, czego Niemcy, prawie bez okrętów na Morzu Czarnym, nie potrafili przerwać.²⁷

Po rozbiciu w maju radzieckiego przyczółka na Półwyspie Kerczeńskim Manstein skupił przeciw twierdzy blisko 900 dział, wśród nich „Dorę”, 800-milimetrowe działo kolejowe, największe działo, jakie kiedykolwiek zbudowano. Szturm ruszył 7 czerwca 1942 roku i posuwał się powoli aż do 29 czerwca, gdy Niemcy przeprawili się łodziami szturmowymi przez Zatokę Siewierną i zaskoczyli obrońców. Miasto padło 1 lipca, a przyczółek na Chersonezie trzy dni później. Radzieckich dowódców ewakuowano okrętem podwodnym i samolotem, a do niewoli trafiło od 95 do 97 tysięcy ich żołnierzy; Niemcy stracili blisko 6000 poległych i zaginionych, Rumuni 1900 ludzi. Obrona trwała 250 dni, a w 1945 roku Sewastopol otrzymał miano miasta bohatera.²⁸

Dlaczego to miejsce: Osiem miesięcy oporu i tytuł miasta bohatera dają 4 punkty za pamięć, ale upadek twierdzy przesądził tylko o losie Krymu i osłonił skrzydło niemieckiej ofensywy letniej 1942 roku, więc rozstrzygnięcie i skutek mają po 3.

13 Charków, 1942

Gdzie: Na południe od Charkowa, okolice Izium i Barwinkowego, Ukraina
Wojna: II wojna światowa, front wschodni
Strony: Front Południowo-Zachodni marszałka Siemiona Timoszenki przeciw niemieckiej 6. Armii i grupie armijnej von Kleista z wojskami rumuńskimi
Siły: 640 000 żołnierzy radzieckich i 1200 czołgów (Niemieckie Muzeum Historyczne) do 765 000 (WarHistory.org); liczebności strony niemieckiej te źródła nie podają
Wynik: Zwycięstwo niemieckie; armie radzieckie na południe od miasta okrążone i rozbite

Po zimowych walkach Armia Czerwona miała nad Dońcem, pod Izium na południe od Charkowa, przyczółek szeroki na około 100 km, a na północy silną pozycję pod Wołczańskiem. Moskwa naciskała na marszałka Siemiona Timoszenkę, by odbił Charków, w niemieckich rękach od października 1941 roku. 12 maja 1942 roku uderzył z obu kierunków, według Niemieckiego Muzeum Historycznego siłami około 640 tysięcy żołnierzy i 1200 czołgów, by okrążyć 6. Armię Friedricha Paulusa, a potem dojść do Dniepru.²⁹

Armie radzieckie wdarły się w niemiecką obronę, ale pierścienia nie zamknęły. 17 maja pancerne dywizje Ewalda von Kleista z oddziałami rumuńskimi uderzyły na występ od południa, 6. Armia od północy, a 22 lub 23 maja kleszcze zamknęły się za plecami armii radzieckich stłoczonych na południe od miasta. Próby przebicia się na wschód za Doniec zawiodły i do 28 maja zorganizowany opór w kotle ustał.³⁰

Straty liczy się różnie: według muzeum do niewoli trafiło około 240 tysięcy żołnierzy, Niemcy twierdzili, że wzięli 239 tysięcy jeńców, a WarHistory.org podaje 277 190 strat radzieckich na 765 tysięcy żołnierzy rzuconych do walki i blisko 30 tysięcy strat Osi. Muzeum nazywa tę bitwę ostatnim zwycięskim dla Wehrmachtu kotłem tej wojny. Dała Niemcom pozycje wyjściowe do ofensywy letniej, która ruszyła 28 czerwca i zaniosła Wehrmacht pod Stalingrad i daleko w głąb Kaukazu.³¹

Dlaczego to miejsce: Klęska, która otworzyła Niemcom drogę pod Stalingrad i na Kaukaz, ma po 4 punkty za rozstrzygnięcie i skutek; znają ją jednak głównie specjaliści i mało kto ją pamięta, więc rozpoznawalność i pamięć mają tylko po 2.

14 Białystok i Mińsk, 1941

Gdzie: Północno-wschodnia Polska i zachodnia Białoruś, między Białymstokiem a Mińskiem
Wojna: II wojna światowa, front wschodni (operacja „Barbarossa”)
Strony: Niemiecka Grupa Armii „Środek” Fedora von Bocka przeciw radzieckiemu Frontowi Zachodniemu Dmitrija Pawłowa
Siły: Dwie niemieckie grupy pancerne i piechota dwóch armii wobec czterech armii radzieckich z 43 dywizjami
Wynik: Zwycięstwo niemieckie; radziecki Front Zachodni rozbity

Gdy 22 czerwca 1941 roku Niemcy napadli na Związek Radziecki, Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Fedora von Bocka uderzyła na Front Zachodni generała Dmitrija Pawłowa. Jego cztery armie były rozciągnięte wokół białostockiego występu, brakowało im dobrych czołgów, a Stalin zabronił im się cofać. 3. Grupa Pancerna Hermanna Hotha obeszła występ od północy, 2. Grupa Pancerna Heinza Guderiana od południa, i 26 czerwca, z piechotą nadciągającą forsownymi marszami, zamknęły między Białymstokiem a Mińskiem dwa kotły z czterema armiami radzieckimi liczącymi 43 dywizje. Na gruntowych drogach pył niszczył więcej niemieckich silników niż radziecki ogień.³²

Czołgi Hotha weszły do Mińska, stolicy Białorusi, 28 czerwca; Guderian, któremu spieszyło się dalej na Moskwę, zostawił luki, przez które część oddziałów radzieckich się wymknęła. Okrążeni walczyli dalej w lasach albo byli pędzeni przez oficerów do beznadziejnych prób przebicia, co kosztowało ich wiele krwi, ale dało Armii Czerwonej czas na budowę nowych linii obrony. Bitwa skończyła się 9 lipca. Według niemieckich danych przytaczanych przez Niemieckie Muzeum Historyczne do niewoli trafiło ponad 325 tysięcy czerwonoarmistów; World History Encyclopedia, za historykiem Robertem Kirchubelem, podaje około 342 tysięcy jeńców i 3332 zdobyte czołgi. Front Zachodni rozsypał się w niecałe dwa tygodnie, a Stalin kazał aresztować i rozstrzelać Pawłowa i kilku jego oficerów.³³

Dlaczego to miejsce: Pierwszy wielki kocioł wojny na wschodzie ma 4 punkty za rozstrzygnięcie, ale jest mało znany i słabo pamiętany, po 2 punkty w obu kryteriach. Remisuje ze Smoleńskiem w sumie punktów, rozpoznawalności i skutku, a wyprzedza go jako bitwa wcześniejsza.

15 Smoleńsk, 1941

Gdzie: Smoleńsk i górny Dniepr, zachodnia Rosja
Wojna: II wojna światowa, front wschodni (operacja „Barbarossa”)
Strony: Niemiecka Grupa Armii „Środek” przeciw radzieckiemu Frontowi Zachodniemu marszałka Siemiona Timoszenki
Siły: 2. i 3. Grupa Pancerna z piechotą wobec 42 (Niemieckie Muzeum Historyczne) do 66 (World History Encyclopedia) dywizji radzieckich
Wynik: Zwycięstwo niemieckie; armie radzieckie okrążone, ale natarcie na Moskwę odłożone

Po Mińsku pancerne zgrupowania Hotha i Guderiana ruszyły na Smoleńsk, pierwsze od północy, drugie od południa. Miasto nad Dnieprem od wieków było bramą do Moskwy, odległej o niespełna 400 km. Marszałek Siemion Timoszenko, który 2 lipca objął Front Zachodni, ściągnął tu świeże dywizje: 42 według Niemieckiego Muzeum Historycznego, 66 według World History Encyclopedia, która dodaje, że niemieccy dowódcy sądzili, iż mają przed sobą 11.³⁴

Niemieckie czołgi ominęły umocnione przeprawy przez Dniepr pod Mohylewem i Orszą, a sam Smoleńsk padł po ciężkich walkach ulicznych w drugiej połowie lipca. Kocioł na zachód od miasta, zamknięty późno i pełen luk, bronił się do 5 sierpnia. Muzeum liczy ponad 300 tysięcy jeńców i około 3000 straconych czołgów radzieckich; World History Encyclopedia dodaje 38 tysięcy żołnierzy wziętych do niewoli w drugim kotle. Radzieckie kontrataki, najzacieklejsze pod Jelnią, opóźniły zamknięcie kotła, a wiele niemieckich dywizji pancernych stopniało do mniej niż połowy stanu.³⁵

Zwycięstwo miało swoją cenę: od czerwca Grupa Armii „Środek” straciła 200 tysięcy ludzi i 1300 czołgów. Dowódca wojsk lądowych Walther von Brauchitsch i szef sztabu Franz Halder chcieli iść prosto na Moskwę, ale Hitler wolał bogactwa Ukrainy i posłał czołgi Guderiana na południe, do bitwy pod Kijowem.³⁶

Dlaczego to miejsce: Kolejne niemieckie zwycięstwo w kotle, ale takie, które spowolniło Grupę Armii „Środek” i popchnęło Hitlera do skrętu na południe, więc rozstrzygnięcie i skutek mają po 3, pamięć 3, a rozpoznawalność tylko 2. Remisuje z Białymstokiem i Mińskiem w sumie punktów, rozpoznawalności i skutku i ustępuje bitwie pod Białymstokiem i Mińskiem jako późniejsza.

Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy frontu wschodniego

Liczyliśmy bitwy, oblężenia i nazwane operacje zaczepne stoczone między Niemcami i ich sojusznikami a Związkiem Radzieckim od czerwca 1941 do maja 1945 roku. Operacja „Barbarossa”, inwazja z 1941 roku, to kampania złożona z wielu bitew, więc oceniliśmy osobno jej bitwy. Powstanie warszawskie było powstaniem przeciw okupantowi, a nie bitwą frontu, i ma własny artykuł: Powstanie Warszawskie, 1944. Leningrad i Stalingrad występują też w przewodniku po największych oblężeniach w historii, a inne fronty wojny opisujemy w największych bitwach II wojny światowej.³⁷

Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy frontu wschodniego są największe; pozostałe kryteria liczą się podwójnie, poza pewnością źródeł, która liczy się raz:

Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
Rozstrzygnięcie (×2). 5, gdy rozstrzygnęła kampanię albo bieg wojny na wschodzie, 1, gdy niczego nie rozstrzygnęła.
Skutek (×2). 5, gdy zmieniła całą wojnę albo mapę Europy (stracona armia lub sojusznik, wyzwolony lub zajęty kraj), 1, gdy nie zmieniła niczego poza polem bitwy.
Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje w pamięci (dzień pamięci, pomnik, miasto bohater, słynne zdjęcie lub pieśń), 1, gdy jest zapomniana.
Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.

Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Stalingrad jest pierwszy i dlaczego Leningrad, równie słynny jak każda nazwa na tej liście, jest dopiero piąty: miasto przetrwało 872 dni, ale jego obrona nie rozstrzygnęła kampanii tak, jak Moskwa, Stalingrad czy Kursk.³⁸

Punkty, z których wynika kolejność
Miejsce	Nazwa	Rozpoznawalność ×3	Rozstrzygnięcie ×2	Skutek ×2	Pamięć ×2	Pewność źródeł ×1	Razem
1	Stalingrad	5	5	5	5	4	49
2	Berlin	5	4	5	5	4	47
3	Kursk	5	5	4	4	4	45
4	Moskwa	4	5	5	4	3	43
5	Leningrad	5	3	4	5	3	42
6	Operacja „Bagration”	3	5	5	3	4	39
7	Operacja wiślańsko-odrzańska	3	5	5	3	4	39
8	Kijów	3	5	4	3	4	37
9	Budapeszt	3	4	4	4	3	36
10	Dniepr	3	4	4	3	3	34
11	Operacja jassko-kiszyniowska	2	5	5	2	4	34
12	Sewastopol	3	3	3	4	4	33
13	Charków	2	4	4	2	4	30
14	Białystok i Mińsk	2	4	3	2	4	28
15	Smoleńsk	2	3	3	3	4	28

Blisko listy

Pięć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:

Charków, 1943. Po Stalingradzie Armia Czerwona zapędziła się na Ukrainie za daleko i 19 lutego 1943 roku Erich von Manstein przeszedł do kontrnatarcia; korpus pancerny SS Paula Haussera odbił Charków w walkach o każdy dom od 11 do 14 marca, a linia, do której doszło niemieckie uderzenie, stała się południowym skrzydłem łuku kurskiego. Ma 28 punktów, tyle co dwie ostatnie bitwy listy, i przegrywa remis jako najpóźniejsza z nich.³⁹

Królewiec, 1945. Odcięta przez radziecką ofensywę zimową stolica Prus Wschodnich skapitulowała przed Armią Czerwoną 9 kwietnia 1945 roku. Radziecka stała się nie dzięki bitwie, lecz na mocy powojennych ustaleń: w Poczdamie alianci zgodzili się co do zasady na przekazanie miasta i okolic Związkowi Radzieckiemu. Bitwa ma tyle punktów co ostatnie bitwy listy i jest najpóźniejsza z nich.⁴⁰

Rżew, 1942 do 1943. Przez ponad rok Armia Czerwona atakowała niemiecki występ pod Rżewem, na zachód od Moskwy, tak krwawo, że walki nazwano „rżewską maszynką do mięsa”; Władimir Putin, odsłaniając tam pomnik w 2020 roku, mówił o 1,3 miliona zabitych, rannych i zaginionych żołnierzy radzieckich, a oficjalna historiografia radziecka długo omijała ten temat. Ogromne straty bez rozstrzygnięcia dają tylko 2 punkty za rozstrzygnięcie.⁴¹

Korsuń, 1944. Pod koniec stycznia 1944 roku Armia Czerwona okrążyła pod Czerkasami, na zachód od Dniepru, dwa niemieckie korpusy. W połowie lutego, wbrew rozkazom Hitlera, około 30 tysięcy żołnierzy wyrwało się z kotła, a około 20 tysięcy zginęło przy tej próbie, jak liczy Niemieckie Muzeum Historyczne; nazistowska propaganda sławiła ucieczkę jako czyn bohaterski. Dane o stratach obu stron mocno się różnią, stąd pewność źródeł na 3.⁴²

Operacja lwowsko-sandomierska, 1944. Ofensywa, która na południu poszła w ślad za „Bagrationem”: 1. Front Ukraiński marszałka Iwana Koniewa ruszył 13 lipca 1944 roku, do 27 lipca, przy wydatnej pomocy Armii Krajowej, opanował Lwów, a w sierpniu uchwycił za Wisłą największy z radzieckich przyczółków, sandomierski, który stworzył warunki do kolejnej wielkiej operacji. Silna pod względem rozstrzygnięcia, ale prawie nieznana szerszym czytelnikom: rozpoznawalność 1.⁴³

Chcesz szerszego obrazu wojny? Te bitwy mieszczą się w największych bitwach II wojny światowej i pełnym przekroju największych bitew w historii. Możesz też porównać ich straszliwe straty w ludziach w zestawieniu najkrwawszych bitew w historii.

Dlaczego front wschodni rozstrzygnął wojnę

Front wschodni był najkrwawszym teatrem II wojny światowej i to tam zniszczono trzon armii niemieckiej: według Deutsches Historisches Museum w Berlinie zginęło tam znacznie ponad dwie trzecie wszystkich poległych w wojnie żołnierzy niemieckich, a The National WWII Museum szacuje ten udział na około 80 procent. Od bram Moskwy po ruiny Berlina tytaniczne bitwy Niemiec ze Związkiem Radzieckim, Stalingrad, Kursk i pozostałe, zrobiły dla pokonania Hitlera więcej niż jakakolwiek inna kampania.⁴⁴

Mapa wojskowa radzieckiego natarcia przez Polskę nad Odrę na początku 1945 roku — Radziecka ofensywa znad Wisły nad Odrę, 12 stycznia do 30 marca 1945 roku, która wyprowadziła Armię Czerwoną na odległość uderzenia od Berlina. Atlas Akademii Wojskowej USA (West Point). Domena publiczna

Jak długo trwał front wschodni?

Front wschodni istniał niemal cztery lata: od niemieckiej napaści na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 roku do kapitulacji Niemiec, która weszła w życie 8 maja 1945 roku. To ponad 1400 dni nieprzerwanej wojny. Związek Radziecki obchodził Dzień Zwycięstwa dzień później, 9 maja, licząc go od aktu kapitulacji podpisanego w Berlinie.⁴⁵

Na początku, jak podaje Deutsches Historisches Museum, linia frontu ciągnęła się na długości blisko 1600 km od Bałtyku po Morze Czarne. Ostatnia wielka bitwa zaczęła się 16 kwietnia 1945 roku, gdy fronty Żukowa i Koniewa ruszyły przez Odrę i Nysę w stronę Berlina. 30 kwietnia czerwonoarmiści zatknęli czerwoną flagę na Reichstagu, kilka godzin po tym, jak kilkaset metrów dalej Hitler odebrał sobie życie w bunkrze, a 2 maja obrońcy miasta złożyli broń. 7 maja Alfred Jodl podpisał bezwarunkową kapitulację Niemiec w kwaterze głównej Eisenhowera w Reims. Na żądanie strony radzieckiej 8 maja podpisano w Berlinie drugi akt: za niemieckie naczelne dowództwo podpisali Keitel i dwaj inni dowódcy, za Armię Czerwoną Żukow, a dokument nakazywał wojskom niemieckim przerwać działania bojowe o 23:01 czasu środkowoeuropejskiego tego dnia.⁴⁶

Jaka była największa bitwa frontu wschodniego?

Pod względem liczby żołnierzy największymi operacjami frontu wschodniego były bitwa o Dniepr w 1943 roku, w której według The National WWII Museum walczyło blisko cztery miliony żołnierzy, Kursk w 1943 roku, gdzie na początku stanęło od około dwóch do 2,7 miliona ludzi, i Berlin w 1945 roku, gdzie Armia Czerwona skupiła od 1,5 do 2,5 miliona żołnierzy. Operacja „Barbarossa” z 1941 roku była jeszcze większa, ale była kampanią złożoną z wielu bitew.⁴⁷

Pod Kurskiem, według obliczeń historyka Davida Glantza przytaczanych przez The National WWII Museum, ponad 1,9 miliona żołnierzy radzieckich z ponad 5000 czołgów stanęło przeciw ponad 780 000 Niemców z blisko 3000 czołgów, a w miarę napływu posiłków siły Armii Czerwonej wzrosły do ponad 2,5 miliona ludzi. Deutsches Historisches Museum ocenia niemieckie siły uderzeniowe na około 800 000 żołnierzy i ponad 2000 czołgów, czyli mniej więcej 70 procent całej niemieckiej broni pancernej na wschodzie. W ostatniej bitwie Britannica liczy ponad 1,5 miliona żołnierzy radzieckich pod Berlinem, a Imperial War Museums i Deutsches Historisches Museum 2,5 miliona i ponad 6000 czołgów; według szacunku tego muzeum na froncie odrzańskim broniło się przed nimi około miliona żołnierzy niemieckich.⁴⁸

Na podobną skalę prowadzono operację „Bagration” w 1944 roku: World History Encyclopedia podaje, że Armia Czerwona użyła w niej około 2,4 miliona żołnierzy, 5200 czołgów i 5300 samolotów. Jak te starcia wypadają na tle bitew wszystkich epok, pokazujemy w zestawieniu największych bitew pod względem liczebności.⁴⁹

Jaka była najkrwawsza bitwa frontu wschodniego?

Najkrwawszą bitwą frontu wschodniego, a według większości szacunków także całej II wojny światowej, była bitwa pod Stalingradem, toczona od lipca 1942 do 2 lutego 1943 roku. Britannica szacuje straty Osi, łącznie z zaginionymi i jeńcami, na około 800 000, a straty radzieckie, według oficjalnych rosyjskich historyków wojskowości, na około 1,1 miliona. Zbliżają się do niej tylko oblężenie Leningradu, które było blokadą, a nie bitwą, i długa bitwa o Dniepr z 1943 roku.⁵⁰

Walki zaczęły się na przedpolach miasta 17 lipca 1942 roku, choć wiele opracowań liczy bitwę od 23 sierpnia, gdy niemieckie czołówki dotarły na północne przedmieścia, a bomby zapalające Luftwaffe obróciły w zgliszcza znaczną część miasta. W październiku większość miasta była w rękach Niemców, ale radzieccy obrońcy utrzymali się na brzegu Wołgi i przeprawiali przez rzekę posiłki. 19 listopada Armia Czerwona rozpoczęła operację „Uran” przeciw rumuńskim armiom osłaniającym niemieckie skrzydła i w ciągu kilku dni zamknęła pierścień wokół 6. Armii. Hitler zakazał wyrwania się z okrążenia. Friedrich Paulus, awansowany 30 stycznia na feldmarszałka, skapitulował następnego dnia jako pierwszy niemiecki feldmarszałek w historii, a 2 lutego 1943 roku broń złożyli ostatni żołnierze w mieście.⁵¹ › Operacja Uran, 1942

Liczby się różnią, bo źródła liczą inaczej. Imperial War Museums podają, że Niemcy stracili w tej kampanii 500 000 ludzi, w tym 91 000 jeńców. Deutsches Historisches Museum szacuje, że w kotle zginęło około 150 000 żołnierzy niemieckich, a po stronie radzieckiej poległo prawdopodobnie ponad 400 000 żołnierzy. Łączne straty obu stron, licząc zabitych, rannych, zaginionych i jeńców, szacuje się na około 1,9 do 2,5 miliona lub więcej. Z 91 000 jeńców do domu wróciło tylko około 5000 do 6000. Przebieg walk dzień po dniu opisujemy w artykule o bitwie pod Stalingradem.⁵²

Jeśli liczyć oblężenia, blokada Leningradu była jeszcze bardziej zabójcza. Wojska niemieckie i fińskie odcięły miasto 8 września 1941 roku, a oblężenie przerwano całkowicie dopiero 27 stycznia 1944 roku, po 872 dniach. Szacunki liczby ofiar bardzo się różnią: historyczka Anna Reid podaje od 700 000 do 800 000 zmarłych cywilów, Deutsches Historisches Museum od 800 000 do miliona mieszkańców, a The National WWII Museum około 1,5 miliona żołnierzy i cywilów. Jak miasto przetrwało, opowiadamy w tekście o oblężeniu Leningradu.⁵³

Mapa frontu wschodniego jesienią 1941 roku z West Point, niemieckie natarcie zaznaczone na czerwono dochodzi do Leningradu i Ładogi — Mapa niemieckiej ofensywy na wschodzie od 26 sierpnia do 5 grudnia 1941 roku z atlasu Akademii Wojskowej Stanów Zjednoczonych w West Point. U góry widać, jak Grupa Armii Północ dochodzi do jeziora Ładoga i odcina Leningrad od połączeń lądowych. Domena publiczna (dzieło rządu USA). Wydział Historii Akademii Wojskowej USA, przez Wikimedia Commons.

Ile osób zginęło na froncie wschodnim?

Dokładnej liczby nie ma. Straty Związku Radzieckiego, żołnierzy i cywilów łącznie, szacuje się zwykle na ponad 20 milionów, a często na 24 do 25 milionów, w tym od około 8 do 10,7 miliona żołnierzy. Na wschodzie zginęło od około 3,8 do 4 milionów żołnierzy niemieckich.⁵⁴

Wynik zależy od tego, co się liczy. Straty wojskowe obejmują żołnierzy poległych w walce oraz zmarłych z ran, chorób i w niewoli; straty bitewne, podawane zwykle dla pojedynczych bitew, obejmują ponadto rannych, zaginionych i wziętych do niewoli. Na straty cywilne składają się ofiary wojny partyzanckiej, masowych mordów na Żydach i innych grupach na tyłach frontu niemieckiego oraz bombardowań, oblężeń i głodu.⁵⁵

W przypadku Związku Radzieckiego Britannica przytacza radzieckie szacunki mówiące o znacznie ponad 20 milionach ofiar wojny, w tym 8 do 9 milionach żołnierzy. The National WWII Museum podaje od 8,8 do 10,7 miliona radzieckich zabitych żołnierzy i około 24 milionów ofiar radzieckich ogółem, a World History Encyclopedia ponad 8 milionów poległych czerwonoarmistów i co najmniej 25 milionów ofiar wojskowych i cywilnych w całej wojnie niemiecko-radzieckiej. Według wyliczeń Britanniki i tego muzeum cywile stanowili ponad połowę radzieckich ofiar. Straszny był los jeńców: z około 5,7 miliona czerwonoarmistów, którzy dostali się w ręce Niemców, do końca wojny nie żyło około 3,3 miliona.⁵⁶

Po stronie niemieckiej Deutsches Historisches Museum liczy ponad 3,8 miliona Niemców, którzy zginęli na froncie wschodnim, w tym 800 000 w ostatnich czterech miesiącach wojny, a The National WWII Museum ocenia te straty na około cztery miliony z pięciu milionów żołnierzy niemieckich poległych w całej wojnie. Wysoką cenę zapłacili też sojusznicy Niemiec: według World History Encyclopedia pod samym Stalingradem Włochy straciły około 110 000 zabitych i rannych, Węgry 143 000, a Rumunia 160 000. Długie oblężenia tej i innych wojen zebraliśmy w zestawieniu największych oblężeń w historii.⁵⁷

Co było punktem zwrotnym na froncie wschodnim?

Najczęściej wskazuje się Stalingrad: zniszczenie niemieckiej 6. Armii zimą 1942/1943 oddało inicjatywę strategiczną Armii Czerwonej. Za dwiema innymi bitwami też przemawiają poważne argumenty. Moskwa w 1941 roku była pierwszą dużą klęską Niemiec na lądzie, a po Kursku w 1943 roku inicjatywa nigdy już do Niemiec nie wróciła.⁵⁸

Za Moskwą przemawia to, że tam załamał się plan szybkiego zwycięstwa. Według Deutsches Historisches Museum w ciągu pół roku Wehrmacht posunął się ponad 1200 km na wschód, aż pod Moskwę. Jak podaje World History Encyclopedia, 4 grudnia 1941 roku niemieckie czołgi stały około 32 km od miasta; 6 grudnia Gieorgij Żukow rozpoczął pierwszą wielką radziecką kontrofensywę tej wojny, a do marca 1942 roku Niemców odepchnięto na mniej więcej 280 km od Moskwy. Za Kurskiem przemawia to, że operacja „Cytadela” była ostatnią wielką ofensywą Niemiec na wschodzie, a po jej klęsce inicjatywa aż do końca wojny należała do Armii Czerwonej. Stalingrad waży jednak najwięcej, bo Niemcy straciły tam całą armię polową, a wraz z nią inicjatywę na wschodzie.⁵⁹

Dlaczego Niemcy przegrały na froncie wschodnim?

Niemcy planowały krótką wojnę, a wplątały się w długą. Nie doceniły liczebności Armii Czerwonej ani radzieckiej woli walki, rozciągnęły linie zaopatrzenia na ogromne odległości, weszły w pierwszą rosyjską zimę bez przygotowania i zostały przytłoczone liczebnie i produkcyjnie, gdy Związek Radziecki w pełni zmobilizował ludzi i przemysł.⁶⁰

Imperial War Museums wskazują zaciętość radzieckich obrońców jako być może najważniejszą przyczynę klęski „Barbarossy”: Niemcy poważnie przeliczyli się co do liczebności Armii Czerwonej i jej woli walki. Armia Czerwona poniosła ogromne straty i walczyła dalej: do grudnia 1941 roku jej straty (zabici, ranni i jeńcy) sięgnęły około czterech milionów ludzi, a w ciągu całej wojny Związek Radziecki powołał pod broń ponad 14 milionów mężczyzn i kobiet.⁶¹

Przestrzeń i klimat działały przeciw najeźdźcy. Pod koniec lata 1942 roku niemiecki front liczył ponad 2000 km, za dużo na siły i rezerwy Niemiec, a ich linie zaopatrzenia na ogromnych odległościach raz po raz przecinali partyzanci. Pierwszej zimy Wehrmacht nie był przygotowany do wojny zimowej: gdy temperatura spadała do minus 35, a nawet minus 40 stopni Celsjusza, zamarzały paliwo i smary, a silniki i broń automatyczna odmawiały posłuszeństwa.⁶²

Potem rozstrzygnęły produkcja i liczby. World History Encyclopedia zwraca uwagę, że Stalin przeniósł przemysł ciężki na wschód, poza zasięg najeźdźcy, i że w 1942 roku Związek Radziecki wyprodukował 24 446 czołgów wobec 9200 niemieckich oraz 25 436 samolotów wobec 15 409 niemieckich; według tego samego źródła w 1943 roku około trzech milionów żołnierzy niemieckich na wschodzie miało przeciw sobie 6,6 miliona radzieckich. Odmowa zgody Hitlera na odwrót kosztowała całe armie, pod Stalingradem i ponownie na Białorusi w 1944 roku. Niemcy walczyły też na więcej niż jednym froncie: po lądowaniu aliantów na Sycylii w lipcu 1943 roku przerzucały wojska ze wschodu do Włoch, a w czerwcu 1944 roku zachodni alianci otworzyli drugi front w Normandii.⁶³

Pięć z tych bitew, Stalingrad, Berlin, Kursk, Moskwa i Leningrad, ma własne, pełne opisy, do których prowadzą linki powyżej. Zobacz je w szerszej wojnie w największych bitwach II wojny światowej.

Sprawdź się w quizie o bitwach II wojny światowej, zagraj w Która bitwa była większa? albo w dzisiejszą Bitwę dnia.