Front wschodni II wojny światowej (1941 do 1945): przyczyny, bitwy i skutki

Był to największy i najbardziej brutalny teatr II wojny światowej i to on rozstrzygnął o wyniku wojny w Europie: przez większą część wojny, jak pisze Robert Citino z National WWII Museum, na wschodzie walczyło od 75 do 80 procent armii niemieckiej. Była to zarazem wojna wyniszczająca, wymierzona w cywilów i jeńców. Ranking bitew tego frontu znajdziesz w artykule największe bitwy frontu wschodniego, a całej wojny w zestawieniu największe bitwy II wojny światowej.²

Przyczyny wojny na froncie wschodnim

23 sierpnia 1939 roku Niemcy i Związek Sowiecki zawarły pakt o nieagresji, zwany paktem Ribbentrop-Mołotow, z tajnym protokołem dzielącym Europę Wschodnią na niemiecką i sowiecką strefę wpływów. Niemcy napadły na Polskę 1 września, a 17 września Związek Sowiecki uderzył na nią od wschodu; oba państwa podzieliły potem kraj między siebie (zob. nasz artykuł o agresji ZSRR na Polskę). Pakt pozwolił też Sowietom zaatakować Finlandię, a w 1940 roku zająć kraje bałtyckie i odebrać Rumunii Besarabię.³

Hitler traktował pakt jako chwilowy. W lipcu 1940 roku postanowił zaatakować ZSRR, a 18 grudnia 1940 roku podpisał dyrektywę o operacji „Barbarossa”. Zniszczenie komunistycznego państwa sowieckiego i podbój „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) pod niemieckie osadnictwo na wschodzie były od dawna celami nazistów.⁴

Od początku kampanię planowano jako wojnę wyniszczającą, a nie zwykłą operację wojskową. Wojsko zgodziło się, by za linią frontu działały mobilne grupy operacyjne SS, Einsatzgruppen, a „zbrodnicze rozkazy” nakazywały rozstrzeliwać schwytanych komisarzy Armii Czerwonej i chroniły przed karą żołnierzy popełniających zbrodnie na cywilach. Niemieccy planiści zakładali też, że w wyniku ich polityki okupacyjnej z głodu umrą dziesiątki milionów obywateli sowieckich.⁵

Hitler i jego generałowie liczyli na szybkie zwycięstwo nad lekceważoną armią. Stalin zignorował zaś liczne ostrzeżenia o koncentracji wojsk niemieckich, więc atak niemal całkowicie zaskoczył stronę sowiecką.⁶

Kto walczył na froncie wschodnim

Niemcy rzuciły do inwazji około 3 milionów żołnierzy: Britannica liczy prawie 150 dywizji z mniej więcej 3000 czołgów i 2500 samolotów, Niemieckie Muzeum Historyczne 153 dywizje i 3600 czołgów. Sojusznicy dodali od około 600 do 700 tysięcy żołnierzy: od początku dołączyły Rumunia i Finlandia, a swoje wojska wysłały także Włochy, Węgry, Słowacja i Chorwacja. Finlandia walczyła jako państwo „współwojujące”, by odzyskać ziemie utracone w wojnie zimowej, i nigdy nie przystąpiła do paktu państw Osi.⁷

Po stronie sowieckiej, jak podaje Britannica, niemiecki wywiad poważnie nie docenił rezerw, które Stalin mógł ściągnąć z głębi kraju: do połowy sierpnia 1941 roku pojawiło się ponad 200 nowych dywizji. W ciągu całej wojny ZSRR zmobilizował według niemieckiego Bundestagu 30,6 miliona żołnierzy, w tym 820 tysięcy kobiet.⁸

Stany Zjednoczone i Wielka Brytania nie walczyły na froncie wschodnim, ale wysyłały ogromną pomoc. W ramach Lend-Lease same Stany Zjednoczone dostarczyły towarów wartych około 11 miliardów dolarów, w tym ponad 400 tysięcy jeepów i ciężarówek, 14 tysięcy samolotów i 13 tysięcy czołgów, a Nikita Chruszczow przypisywał ciężarówkom to, że zmechanizowane ofensywy lat 1944 i 1945 w ogóle były możliwe. Waga tej pomocy budzi spory: źródła sowieckie ją pomniejszały, a National WWII Museum podkreśla, że nadeszła, gdy ZSRR był na krawędzi.⁹

W 1944 roku koalicja państw Osi się rozpadła: Rumunia zmieniła strony 23 sierpnia, gdy król Michał kazał aresztować marszałka Iona Antonescu; we wrześniu poszła za nią Bułgaria, a Finlandia po zawieszeniu broni 4 września podpisała 19 września w Moskwie rozejm. Węgry walczyły dalej, a Budapeszt bronił się do 13 lutego 1945 roku (zob. też operację Konrad III).¹⁰

1941: operacja Barbarossa i bitwa o Moskwę

Inwazja ruszyła 22 czerwca 1941 roku na froncie od Bałtyku po Morze Czarne. Uderzyły trzy grupy armii: Wilhelma von Leeba na Leningrad, najsilniejsza Fedora von Bocka na Moskwę i Gerda von Rundstedta na Ukrainę. Przyszły wielkie okrążenia. Britannica liczy około 200 tysięcy jeńców pod Smoleńskiem w lipcu, ponad pół miliona na wschód od Kijowa we wrześniu i 600 tysięcy pod Wiaźmą w październiku; Niemieckie Muzeum Historyczne podaje ponad 300 tysięcy pod Smoleńskiem, około 665 tysięcy pod Kijowem i około 670 tysięcy pod Wiaźmą i Briańskiem.¹¹

Na północy wojska niemieckie od południa i fińskie od północy zamknęły się wokół Leningradu, a 8 września 1941 roku upadek Szlisselburga nad jeziorem Ładoga przeciął ostatnie lądowe połączenie miasta: zaczęło się oblężenie Leningradu. W mieście zostało uwięzionych około 2,5 miliona ludzi.¹²

Jesienią Niemcy ruszyli na Moskwę, a na początku grudnia wyczerpane, niewyposażone na zimę wojska stanęły na przedpolach stolicy. 5 i 6 grudnia Armia Czerwona, ze świeżymi armiami zgromadzonymi przez Gieorgija Żukowa, przeszła do kontrnatarcia i odrzuciła je. Bitwa o Moskwę przekreśliła nadzieje Hitlera na szybkie zwycięstwo, a sowiecka kontrofensywa zimowa trwała, jak zauważa Britannica, ponad trzy miesiące (zob. też operację barwienkowsko-łozowską na Ukrainie w styczniu 1942 roku).¹³

1942 i 1943: Stalingrad i Kursk, punkty zwrotne

Latem 1942 roku Niemcy uderzyły na południu, a ich armie się rozdzieliły: część poszła na pola naftowe Kaukazu, część nad Wołgę pod Stalingrad. We wrześniu Niemcy stanęli na przedmieściach Stalingradu i zbliżyli się do Groznego na Kaukazie, co wyznaczyło najdalszy zasięg niemieckiego panowania w Europie.¹⁴

Bitwa pod Stalingradem zamieniła się w wielomiesięczne walki o każdy dom. 19 listopada 1942 roku Armia Czerwona rozpoczęła operację Uran, przełamując rumuńską 3. Armię na słabych skrzydłach bronionych przez sojuszników Niemiec, i do 23 listopada okrążyła niemiecką 6. Armię Friedricha Paulusa. Paulus skapitulował 31 stycznia 1943 roku, a ostatni opór ustał 2 lutego: była to katastrofalna klęska Niemiec i punkt zwrotny na wschodzie.¹⁵

Ostatnią wielką ofensywę na wschodzie Niemcy przeprowadzili pod Kurskiem. Operacja „Cytadela” ruszyła 5 lipca 1943 roku kleszczowym natarciem z północy i południa na sowiecki łuk. Szacunki niemieckich sił uderzeniowych wahają się od ponad 780 tysięcy żołnierzy (historyk David Glantz, cytowany przez National WWII Museum) i około 800 tysięcy (Niemieckie Muzeum Historyczne) do około 900 tysięcy (Britannica); Glantz liczy ponad 1,9 miliona żołnierzy sowieckich, Niemieckie Muzeum Historyczne około 1,35 miliona. Britannica i National WWII Museum nazywają bitwę na łuku kurskim jako całość największą bitwą pancerną w historii. Natarcie niemieckie ugrzęzło w głęboko urządzonej obronie; starciu pod Prochorowką 12 lipca poświęciliśmy osobny artykuł.¹⁶

Kolejne sowieckie kontrofensywy, od operacji Kutuzow przeciw łukowi orłowskiemu, odbiły według Britanniki Orzeł 5 sierpnia, a Charków 23 sierpnia, i bitwa pod Kurskiem położyła kres niemieckim zdolnościom ofensywnym na wschodzie. Armia Czerwona szła dalej (zob. operację miuską w Donbasie i operację smoleńską) i 6 listopada 1943 roku odbiła Kijów.¹⁷

1944 i 1945: operacja Bagration i marsz na Berlin

W styczniu 1944 roku sowiecka ofensywa zakończyła 27 stycznia trwające blisko 900 dni oblężenie Leningradu (zob. operację leningradzko-nowogrodzką). W operacji krymskiej w kwietniu i maju Armia Czerwona odbiła Krym, wyzwalając w maju 1944 roku Sewastopol.¹⁸

Decydujący cios spadł na Białorusi. Operacja Bagration ruszyła 23 czerwca 1944 roku (źródła niemieckie i polskie liczą ją od 22 czerwca), dwa i pół tygodnia po lądowaniu aliantów w Normandii, z udziałem około 2,4 miliona żołnierzy sowieckich według Encyclopedia of Modern Europe. Mińsk padł 3 lipca, a do końca sierpnia Armia Czerwona doszła do Wisły i granicy Prus Wschodnich. Niemiecka Grupa Armii „Środek” została rozbita: Imperial War Museums nazywa to być może największą klęską militarną wszech czasów, a Rosyjskie Towarzystwo Wojskowo-Historyczne największą klęską w dziejach niemieckiego wojska.¹⁹

1 sierpnia 1944 roku, gdy zbliżały się sowieckie czołówki, Armia Krajowa podjęła walkę w Warszawie. Armia Czerwona pozostała na drugim brzegu Wisły, a wojska niemieckie stłumiły powstanie warszawskie, zakończone kapitulacją AK 2 października. Powody tego postoju budzą spory. Britannica uznaje go za zamierzony, choć natarcie utknęło wtedy niemal wszędzie; National WWII Museum pisze, że historycy na ogół zgadzają się, iż Armia Czerwona nie mogła zdobyć miasta szturmem w pierwszych tygodniach sierpnia, ale mogła udzielić wsparcia lotniczego i artyleryjskiego. Portal Muzeum Historii Polski pisze, że Stalin wstrzymał wszelkie działania ofensywne i czekał, aż Niemcy stłumią powstańców. Wbrew argumentom przytaczanym w Rosji, że oddziały nie mogły walczyć dalej, rosyjski historyk Borys Sokołow uważa, że nowa ofensywa była możliwa w drugiej połowie sierpnia. Stalin nie udostępnił też alianckim samolotom z zaopatrzeniem lotnisk w strefie sowieckiej.²⁰

W styczniu 1945 roku Armia Czerwona ruszyła znad Wisły, zajęła Warszawę i przeniosła front do Niemiec. Ostatnia ofensywa zaczęła się 16 kwietnia od natarcia przez Odrę na Wzgórza Seelowskie. Fronty Żukowa i Iwana Koniewa, według Niemieckiego Muzeum Historycznego około 2,5 miliona żołnierzy, okrążyły Berlin i wdarły się do miasta (zob. też nasz artykuł o bitwie pod Halbe). Hitler popełnił samobójstwo 30 kwietnia, bitwa o Berlin zakończyła się 2 maja, a 8 maja 1945 roku Niemcy skapitulowały bezwarunkowo.²¹

Zbrodnie wojenne na froncie wschodnim

Holokaust od kul. Od pierwszych dni Einsatzgruppen, wspierane przez jednostki SS i policji, wojsko, oddziały rumuńskie i miejscowych kolaborantów, rozstrzeliwały na zapleczu frontu Żydów, funkcjonariuszy komunistycznych i Romów. W Babim Jarze, wąwozie pod Kijowem, oddział SS i bataliony policji zastrzeliły 29 i 30 września 1941 roku 33 771 Żydów; była to jedna z największych masakr Holokaustu. Według USHMM co najmniej 1,5 miliona, a może ponad 2 miliony ofiar Holokaustu zginęło na ziemiach sowieckich w masowych egzekucjach lub w samochodach gazowych.²²

Plan głodowy. Herbert Backe z Ministerstwa Wyżywienia Rzeszy zaplanował, że niemiecka armia i zaplecze będą żywione sowieckim zbożem, którym dotąd karmiono miasta na północy; według historyka Jeffa Rutherforda urzędnicy zakładali, że z głodu umrze około 30 milionów sowieckich cywilów. Najbardziej znanym przykładem jest oblężenie Leningradu, gdzie według szacunków zmarło od 800 tysięcy do miliona ludzi, głównie z głodu i zimna.²³

Sowieccy jeńcy wojenni. Z około 5,7 miliona wziętych do niewoli żołnierzy Armii Czerwonej do końca wojny zmarło według USHMM 3,3 miliona, czyli około 57 procent; niemiecki Bundestag podaje około trzech milionów. Około 2 milionów zmarło w ciągu kilku miesięcy z celowego głodzenia, zimna i chorób w obozach pod gołym niebem; innych rozstrzeliwano zaraz po pojmaniu albo mordowano jako Żydów lub komisarzy. Po Żydach sowieccy jeńcy byli największą grupą ofiar nazistowskiej polityki rasowej.²⁴

Represje wobec cywilów. Niemieckie rozkazy przewidywały zbiorowe karanie społeczności w pobliżu miejsc ataków partyzanckich; obławy przeciwpartyzanckie niszczyły wsie na całym okupowanym obszarze, a wycofująca się armia zostawiała w latach 1943 i 1944 „spaloną ziemię”. Na Białorusi, jak podaje „Smithsonian Magazine”, okupanci wymordowali wszystkich mieszkańców 629 wsi i spalili kolejnych 5454; w Chatyniu 22 marca 1943 roku zamordowano 149 osób, w tym 75 dzieci.²⁵

Zbrodnie sowieckie. Gdy w czerwcu 1941 roku Armia Czerwona się wycofywała, NKWD rozstrzeliwało więźniów politycznych w więzieniach zachodniej Ukrainy: historycy cytowani przez National WWII Museum szacują liczbę ofiar na od 10 do 40 tysięcy, a Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej na około 22 tysiące w ciągu dwóch tygodni. Niemiecka propaganda wykorzystała potem te zbrodnie do podżegania do przemocy wobec Żydów. Oblężony Leningrad znajdował się pod bezwzględną kontrolą sowieckiego aparatu bezpieczeństwa. Stalin deportował całe narody oskarżone o nielojalność: Niemców sowieckich (według „Nowej Gaziety Europa” 905 tysięcy osób), w lutym i marcu 1944 roku około pół miliona Czeczenów i Inguszy (według szacunku rosyjskiego historyka Pawła Poliana), a w maju 1944 roku cały naród Tatarów krymskich (191 tysięcy osób według „Nowej Gaziety Europa”, ponad 200 tysięcy według Radia Wolna Europa), w warunkach, w których wielu z nich zmarło.²⁶

Gdy w 1945 roku Armia Czerwona wkroczyła do Niemiec, jej żołnierze dopuszczali się gwałtów na ogromną skalę. Szacunki się różnią. Jak streszcza je służba naukowa Bundestagu, Gerhard Reichling doliczył się 1,9 miliona Niemek zgwałconych przez żołnierzy Armii Czerwonej, a Miriam Gebhardt 860 tysięcy ofiar wszystkich armii okupacyjnych w latach 1944 do 1955; historycy cytowani przez NPR mówią o około dwóch milionach zgwałconych, w większości przez żołnierzy sowieckich. Sowieccy jeńcy, którzy przeżyli niemieckie obozy, przeszli drugą gehennę: po przymusowej repatriacji wielu sprawdzano w obozach filtracyjnych, skazywano za kolaborację i wysyłano do sowieckich obozów pracy przymusowej. Według Bundestagu ponad trzy miliony żołnierzy niemieckich trafiły do niewoli sowieckiej, przeważnie w nieludzkich warunkach.²⁷

Ile osób zginęło na froncie wschodnim?

Żaden inny teatr II wojny światowej nie pochłonął tylu ofiar, a każda suma jest szacunkiem. Najczęściej podawaną liczbę sowieckich zabitych, 26,6 miliona, ogłosił Michaił Gorbaczow w 1990 roku na podstawie oficjalnego badania demograficznego i nadal posługuje się nią rosyjski urząd statystyczny Rosstat; National WWII Museum podaje 24 miliony. Straty skupiły się na obszarze dzisiejszej Ukrainy i Białorusi: Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej liczy w latach 1939 do 1945 ponad osiem milionów zabitych na ziemiach ukraińskich, około trzech milionów żołnierzy i pięciu milionów cywilów.²⁸

Sporne są także straty wojskowe. Zespół historyków wojskowych pod kierunkiem generała pułkownika Grigorija Kriwoszejewa oszacował liczbę poległych żołnierzy sowieckich na około 8,6 miliona z około 11,4 miliona w dokumentach, po odjęciu jeńców, którzy wrócili, i osób liczonych podwójnie; Rosstat podaje te same 8,6 miliona, National WWII Museum od 8,8 do 10,7 miliona, a Britannica uznaje 11 milionów zabitych i zaginionych za ostrożną liczbę.²⁹

Po stronie niemieckiej Bundestag liczy ponad 5,3 miliona poległych żołnierzy niemieckich w całej wojnie, z czego ponad 2,7 miliona na froncie wschodnim, a Niemieckie Muzeum Historyczne podaje w jednym artykule prawie 3,5 miliona, a w innym ponad 3,8 miliona zabitych na wschodzie, czyli ponad dwie trzecie wszystkich.³⁰

Najważniejsi dowódcy frontu wschodniego

Niemcy. W grudniu 1941 roku Hitler sam objął dowództwo wojsk lądowych i narzucał swoje decyzje generałom, upierając się na przykład przy ofensywie pod Kurskiem mimo wątpliwości Heinza Guderiana. Inwazję prowadzili dowódcy grup armii Leeb, Bock i Rundstedt; Friedrich Paulus skapitulował z 6. Armią pod Stalingradem, a w 1944 roku Ernst Busch, a po nim Walter Model dowodzili Grupą Armii „Środek” w czasie jej rozbicia.³¹

Związek Sowiecki. Sowieckim wysiłkiem wojennym kierował Józef Stalin. Gieorgij Żukow poprowadził kontrnatarcie pod Moskwą, wraz z Aleksandrem Wasilewskim nadzorował operację Bagration, a z Iwanem Koniewem zdobył Berlin; według Britanniki obaj marszałkowie godzili się na ogromne straty w wyścigu o miasto. Armie Konstantego Rokossowskiego przełamały w 1944 roku front na północ od błot Prypeci i doszły do Wisły naprzeciw Warszawy.³²

Kto wygrał na froncie wschodnim i dlaczego Niemcy przegrały?

Wygrał Związek Sowiecki. Armia Czerwona odrzuciła armie Niemiec i ich sojuszników znad Wołgi aż do Berlina i rozbiła nazistowskie Niemcy, a większość żołnierzy niemieckich, którzy zginęli w tej wojnie, poległa na wschodzie. Niemcy nie docenili sowieckich rezerw, wysłali nieprzygotowaną do zimy armię na front długi na około 1600 kilometrów i nie zdobyli kaukaskiej ropy; ciężarówki z Lend-Lease pomogły sowieckim ofensywom, a od czerwca 1944 roku Niemcy walczyli też w Normandii, choć na wschodzie wciąż trzymali ponad 235 dywizji wobec około 85 na zachodzie.³³

Zwycięstwo uwolniło okupowane ziemie sowieckie i Europę Wschodnią spod władzy niemieckiej, ale nie przyniosło wolności krajom zajętym przez Armię Czerwoną. W Polsce Stalin miał gotowy do przejęcia władzy komunistyczny organ, Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN), który przypisał sobie władzę na wyzwolonych terenach i potępiał rząd emigracyjny w Londynie. Szerzej piszemy o tym w artykułach historia wojskowa Niemiec i historia wojskowa Polski.³⁴

Najważniejsze bitwy frontu wschodniego

Poniżej, w kolejności dat, nasze artykuły o bitwach i operacjach frontu wschodniego, od obrony Odessy w 1941 roku po Halbe w 1945 roku.

1. 1941
   Oblężenie Leningradu 1941 do 1944Związek Radziecki kontra Niemcy i Finlandia

   872 dni, przydział 125 gramów chleba, Droga Życia i dziennik Tani Sawiczewej.

   
2. 1941
   Bitwa o Moskwę 1941ZSRR kontra Niemcy nazistowskie

   Pierwsza wielka klęska Wehrmachtu, w śniegu.

   
3. 1941
   Obrona Odessy, 1941Rumunia (4. Armia), ze wsparciem niemieckim kontra ZSRR (Armia Nadmorska, Flota Czarnomorska)

   Od sierpnia do października 1941 roku radzieccy żołnierze bronili Odessy, odciętej od lądu i zaopatrywanej od morza, przed rumuńską 4. Armią, po czym odpłynęli.

   
4. 1942
   Operacja barwienkowsko-łozowska, 1942ZSRR kontra Niemcy

   W styczniu 1942 roku Armia Czerwona przełamała front nad Dońcem pod Iziumem i ruszyła ku Dnieprowi, ale Niemcy utrzymali ramiona wyłomu i zdobycz stała się występem iziumskim.

   
5. 1942
   Bitwa pod Stalingradem 1942-1943ZSRR kontra Niemcy i sojusznicy

   Pięć miesięcy walk ulicznych nad Wołgą, niespodziewane okrążenie i kapitulacja, która odwróciła całą wojnę na wschodzie.

   
6. 1942
   Operacja Uran, 1942Związek Radziecki kontra Niemcy i Rumunia

   19 listopada 1942 roku Armia Czerwona uderzyła na armie rumuńskie na obu skrzydłach Stalingradu. Cztery dni później niemiecka 6. Armia była w okrążeniu.

   
7. 1943
   Bitwa pod Kurskiem, 1943ZSRR kontra Niemcy (operacja Cytadela)

   Skazana na klęskę gra Hitlera z 1943 roku i największa bitwa pancerna wojny, opowiedziana scena po scenie.

   
8. 1943
   Bitwa pod Prochorowką, 1943Związek Radziecki kontra Niemcy

   12 lipca 1943 roku radziecka 5. Gwardyjska Armia Pancerna uderzyła pod Prochorowką na II Korpus Pancerny SS. Co naprawdę się stało i skąd wziął się mit.

   
9. 1943
   Operacja Kutuzow, 1943Związek Radziecki kontra Niemcy

   12 lipca 1943 roku, w szczytowym momencie bitwy pod Kurskiem, Armia Czerwona uderzyła na niemiecki występ wokół Orła. Pięć tygodni później Orzeł był wolny.

   
10. 1943
    Operacja miuska, 1943ZSRR kontra Niemcy

    W lipcu 1943 roku Armia Czerwona uderzyła nad Miusem i pod Iziumem. Niewiele zyskała i została odparta, ale ściągnęła niemieckie czołgi spod Kurska na południe.

    
11. 1943
    Operacja smoleńska, 1943ZSRR kontra Niemcy

    Od sierpnia do października 1943 roku dwa fronty radzieckie przegryzały się przez leśną obronę Grupy Armii Środek i 25 września odbiły Smoleńsk.

    
12. 1944
    Operacja leningradzko-nowogrodzka, 1944ZSRR kontra Niemcy

    14 stycznia 1944 roku dwa fronty radzieckie uderzyły spod Oranienbaumu, Leningradu i Nowogrodu. W dwa tygodnie niemiecki pierścień pękł, a 872-dniowa blokada się skończyła.

    
13. 1944
    Oblężenie Budapesztu, 1944 do 1945ZSRR i Rumunia kontra Niemcy i Węgry

    Hitler zakazał wyrwania się z okrążenia, trzy odsiecze zawiodły, a garnizon zginął we wzgórzach Budy. Oblężenie, które kosztowało życie około 38 000 cywilów.

    
14. 1944
    Operacja krymska, 1944ZSRR kontra Niemcy i Rumunia

    W kwietniu i maju 1944 roku Armia Czerwona wdarła się na Krym, zepchnęła niemiecką 17. Armię do Sewastopola i zdobyła miasto w trzy dni szturmu.

    
15. 1945
    Operacja Konrad III, 1945Niemcy i Węgry kontra ZSRR

    18 stycznia 1945 roku niemieckie dywizje pancerne uderzyły spod Balatonu na odsiecz okrążonemu Budapesztowi. W 27 godzin dotarły do Dunaju i odbiły Székesfehérvár, ale utknęły około 25 km przed miastem.

    
16. 1945
    Bitwa o Berlin, 1945ZSRR kontra Niemcy nazistowskie

    Zacięta ostatnia bitwa o stolicę Hitlera w 1945 roku, opowiedziana scena po scenie.

    
17. 1945
    Bitwa o Wzgórza Seelowskie, 1945ZSRR i Polska kontra Niemcy

    16 kwietnia 1945 roku armie Żukowa uderzyły na Wzgórza Seelowskie, ostatni grzbiet przed Berlinem. Reflektory oślepiły nie tę stronę, a przełamanie zajęło cztery krwawe dni.

    
18. 1945
    Bitwa pod Halbe, 1945ZSRR kontra Niemcy

    Pod koniec kwietnia 1945 roku okrążona niemiecka 9. Armia i tysiące uchodźców próbowały przebić się przez Halbe na południe od Berlina. Zginęło około 40 tysięcy ludzi.

    

Oś czasu frontu wschodniego

1. 22 czerwca 1941
   Niemcy napadają na Związek Sowiecki (operacja Barbarossa).³⁵
2. 8 września 1941
   Zaczyna się oblężenie Leningradu.³⁶
3. 29 i 30 września 1941
   Masakra Żydów w Babim Jarze pod Kijowem.³⁷
4. 5 i 6 grudnia 1941
   Rusza sowiecka kontrofensywa pod Moskwą.³⁸
5. 2 lutego 1943
   Bitwa pod Stalingradem kończy się kapitulacją Niemców.³⁹
6. 5 lipca 1943
   Niemcy uderzają na łuk kurski (operacja „Cytadela”); bitwa pod Kurskiem kończy się zdobyciem Charkowa 23 sierpnia.⁴⁰
7. 23 czerwca 1944
   Rusza operacja Bagration na Białorusi.⁴¹
8. 1 sierpnia do 2 października 1944
   Powstanie warszawskie; Armia Czerwona stoi nad Wisłą.⁴²
9. 16 kwietnia 1945
   Ostatnia ofensywa sowiecka rusza na Wzgórzach Seelowskich.⁴³
10. 2 maja 1945
    Berlin pada; 8 maja Niemcy kapitulują.⁴⁴

Co czytać dalej

Front wschodni był jednym z teatrów II wojny światowej: zobacz też nasz przewodnik po wojnie na Pacyfiku oraz rankingi największe bitwy II wojny światowej i największe bitwy frontu wschodniego. Artykuły o obronie Odessy w 1941 roku i końcu II wojny światowej w Austrii opisują jego południowe skrzydło. Przeczytaj biografie Gieorgija Żukowa i Władysława Andersa i sprawdź się w quizie o bitwach II wojny światowej.