Front zachodni II wojny światowej (1939 do 1945): przebieg, bitwy i skutki

Na froncie zachodnim były trzy okresy wielkich walk: niemiecki podbój krajów Beneluksu i Francji w maju i czerwcu 1940 roku, wojna powietrzna nad Wielką Brytanią od lipca do października 1940 roku oraz wojna lądowa od lądowania w Normandii w czerwcu 1944 roku do kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku. Tu rozstrzygnął się los Europy Zachodniej, choć większość poległych żołnierzy niemieckich zginęła na froncie wschodnim. Walczyli tu także Polacy, od Falaise po Arnhem. Ranking bitew całej wojny znajdziesz w zestawieniu największe bitwy II wojny światowej.²

Przyczyny wojny na froncie zachodnim

Niemcy napadły na Polskę 1 września 1939 roku, a dwa dni później Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę. Nie zdołały zapobiec klęsce Polski, opisanej w naszym przewodniku po kampanii wrześniowej, i stanęły przed perspektywą długiej i kosztownej wojny.³

Na zachodzie nastąpił jednak zimowy zastój, który prasa nazwała „dziwną wojną” (ang. Phoney War). Poza potyczkami patroli i rzadkimi walkami myśliwców obie strony pozostawały za swoimi umocnieniami; granicę francusko-niemiecką osłaniała Linia Maginota, ciągły pas fortyfikacji. W kwietniu 1940 roku Niemcy zajęły Danię i Norwegię, a w maju były gotowe do uderzenia na zachodzie.⁴

Kto walczył na froncie zachodnim

1940. 10 maja 1940 roku Niemcy zaatakowały Francję, Belgię, Holandię i Luksemburg. Brytyjski Korpus Ekspedycyjny był we Francji od jesieni 1939 roku i walczył u boku armii francuskiej, belgijskiej i holenderskiej.⁵

1944 i 1945. W D-Day wylądowało od około 150 do 156 tysięcy żołnierzy alianckich, w większości Amerykanów, Brytyjczyków i Kanadyjczyków, z mniejszymi oddziałami z innych krajów alianckich, między innymi z Wolnej Francji, Norwegii i Polski. Później w 1944 roku amerykańska 7. Armia i francuska 1. Armia utworzyły na południu kolejną grupę armii. Po drugiej stronie stały armie nazistowskich Niemiec.⁶

Polska. Polscy żołnierze, którzy wydostali się z kraju po klęsce 1939 roku, walczyli na zachodzie we własnych oddziałach. Dwa polskie dywizjony myśliwskie, 302 i 303, wzięły udział w bitwie o Anglię; 1. Dywizja Pancerna Stanisława Maczka walczyła w Normandii pod dowództwem kanadyjskim, a 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa Stanisława Sosabowskiego skakała pod Arnhem.⁷

1940: upadek Francji i Dunkierka

Niemiecki plan był ryzykowny. Grupa Armii B uderzyła na Belgię i Holandię, by ściągnąć armie alianckie na północ, a Grupa Armii A pod dowództwem Gerda von Rundstedta wykonała główne uderzenie pancerne przez Ardeny, zalesiony region, który Francuzi uważali za niemal nieprzejezdny. Niemieckie czołgi wyszły z Ardenów pod Sedanem 12 maja, a następnego dnia sforsowały Mozę.⁸

W nieco ponad sześć tygodni Niemcy pokonały Belgię, Luksemburg i Holandię, zajęły Paryż i zmusiły Francję do podpisania rozejmu 22 czerwca 1940 roku, w wagonie kolejowym w Compiègne. Tempo zwycięstwa zaskoczyło nawet niemieckie dowództwo.⁹

Brytyjski Korpus Ekspedycyjny wraz z oddziałami francuskimi i belgijskimi został zepchnięty do portu w Dunkierce. Operacja „Dynamo”, kierowana przez wiceadmirała Bertrama Ramsaya z Dover, uratowała od 26 maja do 4 czerwca 1940 roku ponad 338 tysięcy żołnierzy brytyjskich i alianckich (Niemieckie Muzeum Historyczne liczy blisko 370 tysięcy, w tym około 139 tysięcy Francuzów), choć armia zostawiła czołgi i ciężkie działa. Całą historię opisuje nasz artykuł o ewakuacji z Dunkierki.¹⁰

1940 do 1943: bitwa o Anglię i długie oczekiwanie

Po pokonaniu Francji Niemcy potrzebowały panowania w powietrzu, by móc dokonać inwazji na Wielką Brytanię. Bitwa o Anglię trwała od lipca do października 1940 roku: Luftwaffe atakowała żeglugę na kanale La Manche, a potem lotniska i węzły łączności, ale Dowództwo Myśliwskie RAF ją pokonało i Hitler porzucił plany inwazji. W RAF latali piloci z krajów Wspólnoty Brytyjskiej, z Polski i z Czechosłowacji, a polski Dywizjon 303 stał się jedną z najskuteczniejszych jednostek tej bitwy.¹¹

Przez niemal cztery kolejne lata na zachodzie nie toczyły się wielkie walki lądowe. Trzeci etap frontu zachodniego zaczął się dopiero od lądowania aliantów w Normandii w czerwcu 1944 roku.¹²

1944: D-Day, Normandia i wyzwolenie Francji

Operacja „Overlord” rozpoczęła się 6 czerwca 1944 roku, w D-Day, pod naczelnym dowództwem Dwighta D. Eisenhowera. Była to największa operacja desantowa w historii: Amerykanie wylądowali na plażach Utah i Omaha, Brytyjczycy i Kanadyjczycy na Gold, Juno i Sword, a ponad 23 tysiące spadochroniarzy zrzucono noc wcześniej za liniami niemieckimi. Z morza zeszło na ląd około 133 tysięcy żołnierzy, jak podają Biblioteka Eisenhowera i Muzeum Pamięci Holokaustu USA (według Niemieckiego Muzeum Historycznego na plażach wylądowało około 150 tysięcy); National WWII Museum liczy łącznie 156 tysięcy żołnierzy alianckich.¹³

Alianci stracili w samym D-Day ponad 10 tysięcy ludzi zabitych, rannych i zaginionych, w tym około 6600 Amerykanów; National WWII Museum podaje 2700 strat brytyjskich i 1074 kanadyjskie. Straty niemieckie szacuje się na 4 do 9 tysięcy. Do 30 czerwca na ląd zeszło według Biblioteki Eisenhowera ponad 850 tysięcy żołnierzy alianckich; Niemieckie Muzeum Historyczne ocenia siły alianckie pod koniec czerwca na blisko milion.¹⁴

Przez sześć tygodni Niemcy blokowały przyczółek; te walki znamy jako bitwę o Normandię. 25 lipca Amerykanie rozpoczęli pod Saint-Lô operację „Cobra” i przełamali front w kierunku Avranches, a w połowie sierpnia alianci okrążyli znaczną część armii niemieckiej w Normandii w rejonie Falaise.¹⁵

1. Dywizja Pancerna, około 16 tysięcy ludzi i blisko 400 czołgów (381 według Muzeum Historii Polski), przeprawiła się do Normandii pod koniec lipca (według Juno Beach Centre wylądowała 1 sierpnia) i walczyła w składzie II Korpusu Kanadyjskiego w operacjach „Totalize” i „Tractable”. 19 sierpnia zdobyła wzgórze 262 na grzbiecie Mont-Ormel, które gen. Maczek nazwał Maczugą, i razem z amerykańską 90. Dywizją Piechoty zamknęła kocioł pod Chambois. Odcięte od reszty korpusu polskie oddziały utrzymały wzgórze i rejon Chambois przed Niemcami próbującymi wyrwać się z okrążenia, aż 21 sierpnia dotarły do nich oddziały kanadyjskie. Mimo to kocioł nie był na tyle szczelny, by zatrzymać wszystkich Niemców. Pełną historię opisuje nasz artykuł o bitwie pod Falaise.¹⁶

W połowie sierpnia Paryż powstał przeciw Niemcom. Eisenhower skierował do miasta francuską 2. Dywizję Pancerną generała Philippe'a Leclerca; 25 sierpnia niemiecki komendant Dietrich von Choltitz skapitulował, a nazajutrz Charles de Gaulle przeszedł triumfalnie Polami Elizejskimi. 15 sierpnia druga inwazja aliancka, operacja „Dragoon”, wylądowała na wybrzeżu Prowansji; francuska Armia B generała de Lattre'a de Tassigny zdobyła wielkie porty Tulon i Marsylię.¹⁷

Market Garden, Arnhem i ujście Skaldy

We wrześniu 1944 roku Bernard Montgomery próbował szybko zakończyć wojnę operacją Market Garden: dywizje powietrznodesantowe miały opanować łańcuch mostów w Holandii, aż po most na Renie w Arnhem, a brytyjski XXX Korpus miał przejść po nich w stronę Zagłębia Ruhry. Desant rozpoczął się 17 września i był jedną z największych operacji powietrznodesantowych w historii. Pod Arnhem wylądowało około 10 tysięcy żołnierzy brytyjskiej 1. Dywizji Powietrznodesantowej i polskiej brygady, ale strefy zrzutu leżały 11 km od mostu, dotarł do niego tylko jeden batalion, a XXX Korpus nigdy się nie przebił. Gdy po dziewięciu dniach walk ocalałych przeprawiono z powrotem za Ren, wróciło tylko około 2 tysięcy z 10 tysięcy.¹⁸

1. Samodzielną Brygadę Spadochronową Sosabowskiego zrzucono za późno: połowę pod Driel na południe od Renu 21 września, resztę pod Grave dwa dni później. Polacy próbowali przeprawić się przez rzekę, by wzmocnić Brytyjczyków w Oosterbeek. Winą za niepowodzenie obarczono potem Sosabowskiego, którego w grudniu 1944 roku odsunięto od dowodzenia. W 2006 roku Holandia nadała brygadzie Order Wojskowy Wilhelma, a Sosabowskiemu pośmiertnie Brązowego Lwa.¹⁹

Tymczasem Brytyjczycy na początku września zajęli Antwerpię z niemal nietkniętymi dokami, ale port, leżący około 80 km od otwartego morza, był bezużyteczny, dopóki Niemcy trzymali ujście Skaldy. W bitwie o ujście Skaldy, od początku października do 8 listopada 1944 roku, 1. Armia Kanadyjska pod dowództwem Guya Simondsa, zastępującego chorego Harry'ego Crerara, oczyściła je wraz z oddziałami brytyjskimi i polskimi, w tym dywizją Maczka. Bombowce RAF przerwały groble na Walcheren, a 1 listopada desanty uderzyły na Westkapelle i Vlissingen. 1. Armia Kanadyjska wzięła 41 043 jeńców i straciła 12 873 ludzi, z tego 6367 Kanadyjczyków, a 28 listopada do Antwerpii wpłynął pierwszy konwój z zaopatrzeniem.²⁰

Bitwa w Ardenach

16 grudnia 1944 roku Niemcy uderzyli przez Ardeny: według Muzeum Pamięci Holokaustu USA około 30 dywizjami z ponad tysiącem czołgów, według Niemieckiego Muzeum Historycznego ponad 200 tysiącami żołnierzy z około 600 czołgami przeciw niespełna 80 tysiącom Amerykanów. Bitwa w Ardenach była ostatnią wielką niemiecką ofensywą w Europie Zachodniej. Okrążona w Bastogne amerykańska 101. Dywizja Powietrznodesantowa generała brygady Anthony'ego McAuliffe'a odpowiedziała na niemieckie wezwanie do kapitulacji jednym słowem: „Nuts!” („Bzdura!”), aż do miasta przebiła się 3. Armia George'a S. Pattona. Według Niemieckiego Muzeum Historycznego do 16 stycznia 1945 roku Niemcy stracili cały zdobyty teren; Muzeum Pamięci Holokaustu USA mówi o końcu stycznia.²¹

Dane o stratach zależą od źródła. Muzeum Pamięci Holokaustu USA podaje 80 do 100 tysięcy strat niemieckich i 75 do 80 tysięcy amerykańskich, Britannica około 120 tysięcy niemieckich i 75 tysięcy alianckich; National WWII Museum liczy znacznie ponad 80 tysięcy strat amerykańskich, w tym według oficjalnych danych armii 19 246 zabitych i ponad 23 tysiące wziętych do niewoli. Oddziały Waffen-SS zamordowały co najmniej 300 amerykańskich jeńców i około 100 belgijskich cywilów; pod Malmedy 17 grudnia grupa bojowa Peipera rozstrzelała ponad 80 amerykańskich jeńców.²²

1945: przez Ren do kapitulacji Niemiec

Wycofujący się Niemcy wysadzili mosty na Renie, wszystkie oprócz jednego. 7 marca 1945 roku grupa bojowa amerykańskiej 9. Dywizji Pancernej znalazła nienaruszony most kolejowy Ludendorffa w Remagen i go zdobyła; przed jego zawaleniem się 17 marca przeszło po nim pięć dywizji.²³

W nocy 23 marca 21. Grupa Armii Montgomery'ego sforsowała Ren w rejonie Wesel w operacji „Plunder”, wspartej następnego dnia operacją „Varsity”, desantem spadochronowym na wschodnim brzegu, a 3. Armia Pattona przekroczyła rzekę dalej na południu. Pod koniec marca alianci mocno stali już na wschód od Renu.²⁴

Eisenhower chciał teraz okrążyć znaczną część armii niemieckiej w Zagłębiu Ruhry, przemysłowym sercu Niemiec. 1 kwietnia dywizje pancerne amerykańskiej 1. i 9. Armii spotkały się pod Lippstadt, zamykając Grupę Armii B w kotle Ruhry; jej ostatnie części skapitulowały w połowie kwietnia. Hitler popełnił samobójstwo w Berlinie 30 kwietnia. 7 maja Niemcy podpisały w Reims bezwarunkową kapitulację wszystkich swoich sił zbrojnych; jak podaje Niemieckie Muzeum Historyczne, akt powtórzono przed dowództwem sowieckim w Berlinie-Karlshorst tuż po północy 9 maja, a Muzeum Pamięci Holokaustu USA opisuje oba akty jako kapitulację na zachodzie i na wschodzie; 8 maja wspominamy jako koniec wojny w Europie.²⁵

Najważniejsi dowódcy frontu zachodniego

Alianci. Dwight D. Eisenhower został w grudniu 1943 roku naczelnym dowódcą sił alianckich w operacji „Overlord” i dowodził kampanią do końca. Bernard Montgomery dowodził wojskami lądowymi w Normandii, a potem 21. Grupą Armii złożoną z armii brytyjskiej i kanadyjskiej; Omar Bradley dowodził amerykańską 12. Grupą Armii, a George S. Patton jej 3. Armią. 1. Armią Kanadyjską kierowali Harry Crerar i Guy Simonds, 1. Dywizją Pancerną Stanisław Maczek, a polską brygadą spadochronową Stanisław Sosabowski. Rywalizację dwóch pierwszych porównujemy w artykule Eisenhower kontra Montgomery.²⁶

Niemcy. Gerd von Rundstedt prowadził w 1940 roku rozstrzygającą Grupę Armii A, a w 1944 roku wraz z Erwinem Rommlem kierował obroną północno-zachodniej Francji przed lądowaniem aliantów; Rommel w 1940 roku dowodził jedną z pierwszych dywizji pancernych, które sforsowały Mozę. Walther Model dowodził Grupą Armii B, gdy znalazła się w kotle Ruhry, i, jak pisze Muzeum Pamięci Holokaustu USA, rozwiązał ją, zamiast formalnie skapitulować.²⁷

Kto wygrał na froncie zachodnim i dlaczego Niemcy przegrały?

Pierwszą rundę Niemcy wygrały zdecydowanie: w 1940 roku rozbiły armie alianckie w około sześć tygodni i na cztery lata zajęły Francję i kraje Beneluksu. Drugą wygrali zachodni alianci. Przewaga w powietrzu pomogła w sukcesie lądowania w Normandii i odcięła niemieckie posiłki, a nieudana ofensywa w Ardenach kosztowała Niemcy 80 do 100 tysięcy żołnierzy (według Britanniki 120 tysięcy), co nieodwracalnie osłabiło ich siły.²⁸

Front zachodni nie pokonał Niemiec sam. Przez większą część wojny na wschodzie walczyło od 75 do 80 procent armii niemieckiej i tam, według historyka Roberta Citino, zginęło mniej więcej czterech na pięciu poległych żołnierzy niemieckich (Niemieckie Muzeum Historyczne podaje ponad 3,8 miliona zabitych na wschodzie, znacznie ponad dwie trzecie wszystkich); straty na zachodzie były jednak dla Niemiec niemal nie do zastąpienia, bo większość zasobów szła na wschód. Oba fronty razem zmiażdżyły Niemcy.²⁹

Najważniejsze bitwy frontu zachodniego

Poniżej, w kolejności dat, nasze artykuły o bitwach frontu zachodniego II wojny światowej.

1. 1944
   Bitwa w ArdenachUSA i sojusznicy kontra Niemcy

   Grudzień 1944: mgła, śnieg i rozpaczliwa niemiecka gra va banque w lesie Ardenów. Oblężenie Bastogne, słynne Nuts McAuliffe'a i marsz Pattona na północ.

   
2. 1944
   Bitwa w Lesie Hürtgen, 1944 do 1945Stany Zjednoczone kontra Niemcy

   Od września 1944 do lutego 1945 roku amerykańska 1. Armia przebijała się przez gęsty las na granicy Niemiec. Niemcy bronili go, by osłonić zapory na rzece Rur i koncentrację przed Ardenami; straty USA sięgnęły około 33 000 ludzi.

   
3. 1944
   D-Day 1944Alianci (USA, Wielka Brytania, Kanada) kontra Niemcy nazistowskie

   Pięć plaż, tysiące okrętów i jeden poranek, który przełamał Wał Atlantycki i otworzył front zachodni.

   
4. 1944
   Bitwa pod Falaise, 1944Alianci (USA, Wielka Brytania, Kanada, Polska, Wolni Francuzi) kontra Niemcy

   Polska dywizja pancerna zamknęła kocioł Falaise.

   
5. 1944
   Operacja Market GardenAlianci (Wielka Brytania, USA, Polska) kontra Niemcy

   Ryzykowna operacja powietrznodesantowa aliantów z września 1944, łańcuch holenderskich mostów i most o jeden za daleko pod Arnhem, gdzie plan się rozsypał.

   
6. 1944
   Bitwa o ujście Skaldy, 1944Alianci (1. Armia Kanadyjska) kontra Niemcy (15. Armia)

   Jesienią 1944 roku Kanadyjczycy, Brytyjczycy i Polacy walczyli na zalanych polderach i na wyspie Walcheren, by otworzyć ujście Skaldy i port w Antwerpii.

   
7. 1945
   Kocioł Ruhry, 1945Stany Zjednoczone (12. Grupa Armii) kontra Niemcy (Grupa Armii B)

   W Niedzielę Wielkanocną 1945 roku dwie armie USA spotkały się pod Lippstadt i zamknęły Grupę Armii B Modela w Zagłębiu Ruhry. Siedemnaście dni później poddało się około 317 tysięcy Niemców.

   

Oś czasu frontu zachodniego

1. 3 września 1939
   Wielka Brytania i Francja wypowiadają wojnę Niemcom, dwa dni po napaści na Polskę.³⁰
2. 10 maja 1940
   Niemcy atakują Francję, Belgię, Holandię i Luksemburg.³¹
3. 26 maja do 4 czerwca 1940
   Z Dunkierki ewakuowano ponad 338 tysięcy żołnierzy alianckich.³²
4. 22 czerwca 1940
   Francja podpisuje rozejm z Niemcami w Compiègne.³³
5. lipiec do października 1940
   Bitwa o Anglię.³⁴
6. 6 czerwca 1944
   D-Day: lądowanie aliantów w Normandii.³⁵
7. 19 do 21 sierpnia 1944
   Polska 1. Dywizja Pancerna utrzymuje wzgórze 262, gdy zamyka się kocioł Falaise.³⁶
8. 25 sierpnia 1944
   Wyzwolenie Paryża.³⁷
9. 17 do 26 września 1944
   Operacja Market Garden kończy się klęską pod Arnhem.³⁸
10. 28 listopada 1944
    Po bitwie o ujście Skaldy do Antwerpii wpływa pierwszy konwój.³⁹
11. 16 grudnia 1944
    Niemcy rozpoczynają ofensywę w Ardenach, czyli bitwę w Ardenach.⁴⁰
12. 7 marca 1945
    Amerykanie zdobywają most na Renie w Remagen.⁴¹
13. 1 kwietnia 1945
    Grupa Armii B zostaje okrążona w kotle Ruhry.⁴²
14. 7 i 8 maja 1945
    Niemcy kapitulują bezwarunkowo; wojna w Europie się kończy.⁴³

Co czytać dalej

Front zachodni był jednym z teatrów II wojny światowej. Zobacz też nasze przewodniki po froncie wschodnim, kampanii w Afryce Północnej, froncie śródziemnomorskim i wojnie na Pacyfiku oraz po froncie zachodnim I wojny światowej. Przeczytaj biografie Stanisława Maczka i Stanisława Sosabowskiego, historię bitwy o zamek Itter z ostatnich dni wojny i sprawdź się w quizie o bitwach II wojny światowej.