Kto wygrał bitwę o Anglię?
Brytyjskie lotnictwo RAF wygrało bitwę o Anglię między lipcem a październikiem 1940 roku, nie pozwalając Niemcom zdobyć przewagi w powietrzu niezbędnej do inwazji. Relacja brytyjskiego Ministerstwa Lotnictwa z 1941 roku stwierdzała, że nic podobnego nie rozegrało się dotąd w dziejach ludzkości, a niepowodzenie Niemiec w zniszczeniu Fighter Command zmusiło Hitlera do odłożenia, a w końcu porzucenia planu inwazji.1
Latem i jesienią 1940, gdy Francja upadła, a Brytania stała sama, nad polami południowej Anglii rozstrzygnęła się bitwa, którą relacja Ministerstwa Lotnictwa z 1941 roku nazwała pierwszym rozstrzygającym starciem Wielkiej Brytanii z Niemcami, stoczonym w powietrzu. By dokonać inwazji, Niemcy musieli najpierw zniszczyć Royal Air Force. Nigdy im się to nie udało.2
Brytania sama
W czerwcu 1940 roku Brytyjski Korpus Ekspedycyjny wycofał się spod Dunkierki, a Francja poprosiła o pokój. 18 czerwca Winston Churchill powiedział w parlamencie, że bitwa o Francję się skończyła, a bitwa o Brytanię zaraz się zacznie, i wezwał rodaków, by walczyli tak, żeby za tysiąc lat mówiono, że to była ich najwspanialsza godzina. Hitler spodziewał się, że Brytania poprosi o warunki. Gdy odmówiła, zwlekał i dopiero 16 lipca kazał przygotować inwazję o kryptonimie Lew Morski, gotową na połowę sierpnia.3
Armia niemiecka nie miała barek desantowych ani szkolenia do operacji z morza, a marynarka bała się, co Royal Navy zrobi z flotą rzecznych barek na kanale La Manche. Wszystko zrzucono więc na Luftwaffe. Hermann Göring zapewniał, że jego samoloty zmiotą RAF z nieba i powstrzymają brytyjską flotę, a inwazję odłożono do czasu wygrania bitwy w powietrzu.4
Dwa lotnictwa
W 1940 roku Luftwaffe była największym i najgroźniejszym lotnictwem świata. Trzy floty powietrzne rozmieszczono łukiem od Norwegii po półwysep Cherbourg, z około 1300 bombowcami i bombowcami nurkującymi, około 900 myśliwcami jednosilnikowymi i 300 dwusilnikowymi; według RAF w szczytowym momencie Niemcy mieli do dyspozycji 2550 samolotów. Fighter Command miało na początku nieco ponad 600 myśliwców pierwszej linii, a najwięcej 749. Jego bronią były wytrzymałe Hawker Hurricane, kierowane głównie przeciw bombowcom, i szybsze Supermarine Spitfire, oszczędzane w miarę możliwości na niemieckie myśliwce osłony.5
Niemieckie maszyny miały słabości, których na początku nie było widać. Dwusilnikowe bombowce Heinkel i Junkers zabierały za mało bomb, by zadać rozstrzygające ciosy, i w dzień były łatwym celem; bombowiec nurkujący Ju 87 Stuka był jeszcze łatwiejszy do zestrzelenia, a znakomity myśliwiec Messerschmitt Bf 109 latał na granicy zasięgu i mógł krótko przebywać nad Anglią.6
System za plecami pilotów
Ukrytym atutem Brytanii była organizacja. Marszałek lotnictwa sir Hugh Dowding, dowódca Fighter Command od jego utworzenia w lipcu 1936 roku, zbudował coś, co nazwano później systemem Dowdinga. Łańcuch nadbrzeżnych stacji radarowych Chain Home ostrzegał przed każdym nalotem, a w głębi lądu Korpus Obserwatorów, dziesiątki tysięcy ochotników w około 1000 posterunków, śledził napastników wzrokiem i słuchem.7
Meldunki trafiały do sali filtrów w dowództwie Fighter Command w Bentley Priory, potem do dowództw czterech grup, a stamtąd do stacji sektorowych, których kontrolerzy podrywali myśliwce i naprowadzali je przez radio na wroga. Kobiety z Pomocniczej Służby Lotniczej (WAAF) pracowały jako operatorki radarów i plotterki, przesuwając znaczniki po stołach z mapami. Dzięki temu nieliczne dywizjony trafiały we właściwe miejsce i na właściwą wysokość, zamiast wyczerpywać się w stałych patrolach.8
Walki nad kanałem
Walki zaczęły się 10 lipca, od którego zwykle liczy się bitwę, atakami niemieckich bombowców na konwoje w kanale La Manche i porty na południu. Przez miesiąc Luftwaffe próbowała wciągnąć Fighter Command do walki nad morzem. 13 sierpnia ruszyła główna ofensywa, Adlerangriff, czyli Atak Orłów, wymierzona w lotniska, stacje radarowe i fabryki lotnicze na południowym wschodzie. Według Britanniki pod koniec sierpnia Luftwaffe straciła ponad 600 samolotów, a RAF około 260.9
20 sierpnia, w szczycie bitwy, Churchill powiedział w Izbie Gmin: „Never in the field of human conflict was so much owed by so many to so few”. Te słowa dały pilotom ich imię: Nieliczni.10
Kryzys
W ostatnim tygodniu sierpnia i pierwszym tygodniu września Niemcy rzucili na Fighter Command wszystko. Lotniska 11. Grupy, która broniła Londynu i południowego wschodu pod dowództwem Nowozelandczyka Keitha Parka, zostały ciężko zniszczone, choć większość nadal działała, a 31 sierpnia był najgorszym dniem Fighter Command w całej bitwie. Tracono myśliwce, a przede wszystkim doświadczonych pilotów, szybciej, niż dało się ich zastąpić. Luftwaffe przeceniała jednak zadawane straty i błędnie uznała, że RAF jest na wykończeniu.12
Zwrot ku Londynowi
Na początku września kilka niemieckich bomb spadło, najpewniej przypadkiem, na Londyn, a RAF odpowiedział nalotem na Berlin. Rozwścieczony Hitler kazał Luftwaffe uderzyć na Londyn i inne miasta. Pierwszy zmasowany nalot przyszedł 7 września, a Londyn bombardowano przez 57 nocy z rzędu. Dla londyńczyków był to początek Blitzu; dla Fighter Command wytchnienie, bo lotniska 11. Grupy zyskały czas na odbudowę.13
15 września
W niedzielę 15 września Luftwaffe przypuściła kolejny zmasowany atak nad południowym wschodem, licząc, że dobije RAF. Fighter Command przyjęło go jednak w pełnej sile i Niemcy stracili około 60 samolotów, z czego 16 zaliczono Dywizjonowi 303, jak podaje Instytut Pamięci Narodowej. Takich strat nie dało się wytrzymać i stało się jasne, że Luftwaffe nie zdobędzie panowania w powietrzu. W 1943 roku król Jerzy VI ustanowił 15 września Dniem Bitwy o Anglię i obchodzi się go do dziś.14
Hitler już raz, 3 września, przesunął inwazję na 21 września. Teraz odłożył ją bezterminowo: 19 września kazał rozproszyć statki zgromadzone w portach nad kanałem, a 12 października odwołał operację Lew Morski na zimę. Luftwaffe coraz bardziej przechodziła na nocne bombardowania miast. Walki dzienne wygasały w październiku; ostatnie naloty na Londyn zaliczane do bitwy przyszły 6 i 8 października.15
Nieliczni
W bitwie latało prawie 3000 lotników RAF. Według własnych danych RAF było ich 2945; londyński Battle of Britain Monument liczy 2937 brytyjskich i alianckich lotników odznaczonych okuciem Battle of Britain za co najmniej jeden uznany lot bojowy w Fighter Command między 10 lipca a 31 października 1940 roku. Większość stanowili Brytyjczycy, ale Fighter Command było siłą międzynarodową, z ludźmi z Nowej Zelandii, Australii, Kanady, Afryki Południowej, Rodezji, Belgii, Francji, Polski i Czechosłowacji, a nawet z neutralnych Stanów Zjednoczonych i Irlandii. Spośród Nielicznych zginęło 544; kolejnych 312 żołnierzy RAF poległo na ziemi. Tylko jeden pilot Fighter Command w całej wojnie, James Nicolson, otrzymał Krzyż Wiktorii, za walkę koło Southampton w sierpniu 1940 roku.16
Polacy byli największą grupą obcokrajowców. Latem 1940 roku utworzono dwa polskie dywizjony myśliwskie, 302 i 303, a w bitwie walczyło 144 polskich pilotów, z których 29 zginęło. Dywizjon 303 uzyskał status jednostki operacyjnej dopiero 31 sierpnia, a mimo to zgłosił najwięcej zestrzeleń w całym Fighter Command, 126, a jego czeski pilot Josef František, z 17 zestrzeleniami, znalazł się w pierwszej dziesiątce lotników bitwy, jak odnotowuje IPN.17 › Witold Urbanowicz
Za nimi stali Liczni: mechanicy, którzy uzbrajali i naprawiali myśliwce, robotnicy fabryk utrzymujący produkcję, artylerzyści przeciwlotniczy, obsługi reflektorów i balonów zaporowych oraz ochotnicy Home Guard. Brytyjskie fabryki produkowały więcej niż niemieckie i to, obok pilotów, pozwoliło Fighter Command wytrzymać straty.18
Dlaczego Lew Morski nigdy nie nadszedł
Najbardziej namacalnym skutkiem zwycięstwa był desant, do którego nigdy nie doszło. Luftwaffe otrzymała cios, po którym nigdy w pełni się nie podniosła, wojna Niemiec z Brytanią zamieniła się w blokadę prowadzoną przez okręty podwodne, a Hitler zwrócił się na wschód, przeciw Związkowi Radzieckiemu.19 › Ewakuacja z Dunkierki, 1940
Bitwa nie wygrała wojny, ale umożliwiła jej wygranie. Brytania została w walce, a cztery lata później z jej wybrzeży wyruszyła aliancka inwazja na okupowaną Europę.20 › D-Day, 1944
Pamięć
Dzień Bitwy o Anglię obchodzi się co roku we wrześniu, także nabożeństwem w Opactwie Westminsterskim, w którego kaplicy RAF wypisano 1497 lotników poległych w bitwie, w tym 35 Polaków. Ostatni żyjący pilot spośród Nielicznych, John „Paddy” Hemingway, zmarł 17 marca 2025 roku w wieku 105 lat. RAF przypomniał w 85. rocznicę, w 2025 roku, że była to pierwsza poważna klęska militarna nazistowskich Niemiec.21
_(Art.IWM_ART_LD_1550).jpg){kind=link}