Największe bitwy w historii Brytanii

1 Waterloo, 1815

Gdzie

Grzbiet Mont-Saint-Jean na południe od Brukseli, Belgia

Wojna

Wojny napoleońskie, Sto Dni

Strony

Anglo-sojusznicza armia Wellingtona i Prusacy Blüchera wobec francuskiej armii Napoleona

Siły

68 tys. żołnierzy Wellingtona i 48 tys. Prusaków wobec 72 tys. Francuzów

Wynik

Zwycięstwo sprzymierzonych, 18 czerwca 1815; według National Army Museum blisko 40 tys. Francuzów zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz 22 tys. strat sprzymierzonych; abdykacja Napoleona

Napoleon uciekł z wygnania i w marcu 1815 roku znów rządził Francją. 16 czerwca pobił Prusaków Blüchera pod Ligny, a Wellington utrzymał Quatre Bras, po czym cofnął się na grzbiet Mont-Saint-Jean i 18 czerwca przyjął tam bitwę: 68 tys. ludzi i 156 dział wobec 72 tys. i 246 dział Napoleona, bo 48 tys. Prusaków obiecało mu przyjść z pomocą.²

Brytyjscy gwardziści i niemiecka lekka piechota przez cały dzień bronili zamku Hougoumont, a gdy francuska piechota wdarła się na grzbiet, zmiotła ją szarża brytyjskiej ciężkiej kawalerii. Szkoccy Szarzy (Scots Greys) pognali za daleko i zostali wycięci przez lansjerów i kirasjerów: z 391 ludzi stracili 102 zabitych i 98 rannych, ale sierżant Charles Ewart wrócił z orłem francuskiego 45. pułku. Czworoboki Wellingtona odpierały zmasowane ataki jazdy, Prusacy napierali na prawe skrzydło Napoleona, a około 19.00 Gwardia Cesarska załamała się pod ogniem brytyjskich gwardzistów i lekkiej piechoty. National Army Museum liczy blisko 40 tys. strat francuskich i 22 tys. sprzymierzonych; inne opracowania podają znacznie więcej. Napoleon abdykował i zmarł na Wyspie Świętej Heleny, a słowa Wellingtona przeszły do historii: „nic poza przegraną bitwą nie jest w połowie tak smutne jak bitwa wygrana”. Orzeł Ewarta można dziś oglądać w muzeum pułkowym na zamku w Edynburgu, a Royal Scots Dragoon Guards wciąż obchodzą 18 czerwca jako Dzień Waterloo.³

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów we wszystkich pięciu kryteriach: bitwa zakończyła rządy Napoleona i wojnę trwającą 23 lata, jest najbardziej znanym brytyjskim zwycięstwem daleko poza historią wojskowości, jest świetnie udokumentowana i wciąż żyje w tradycji pułków. Ma tyle samo punktów, tę samą rozpoznawalność i skutki co Normandia, a pierwsze miejsce daje jej starszeństwo.

Pełna historia: bitwa pod Waterloo ›

2 Normandia (D-Day), 1944

Gdzie

Wybrzeże Normandii i jego zaplecze, Francja; Brytyjczycy lądowali na plażach Gold i Sword, Kanadyjczycy na Juno

Wojna

II wojna światowa, front zachodni

Strony

Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada i 12 innych państw alianckich wobec Niemiec

Siły

Blisko 160 tys. żołnierzy alianckich 6 czerwca i ponad 850 tys. do końca czerwca wobec 58 dywizji niemieckich na Zachodzie, w większości pod Calais

Wynik

Zwycięstwo aliantów; Caen zdobyte w lipcu, Niemcy okrążeni pod Falaise w sierpniu, Paryż wyzwolony 25 sierpnia 1944

Alianci wybrali Normandię zamiast krótszej przeprawy do Calais, bo miała dobre plaże, słabsze umocnienia i osłonę myśliwców z Anglii, a mistyfikacja z podwójnymi agentami i fikcyjną armią we wschodniej Anglii kazała Niemcom wypatrywać desantu pod Calais. Tam stała większość ich 58 dywizji na Zachodzie. Naczelnym dowódcą był Amerykanin Dwight Eisenhower, ale wszystkimi siłami lądowymi w desancie dowodził Brytyjczyk, generał Bernard Montgomery.⁴

Około północy brytyjscy spadochroniarze zdobyli most Pegasus, a rano 6 czerwca, godzinę po Amerykanach, na Gold i Sword wylądowali Brytyjczycy, a na Juno Kanadyjczycy. Według National Army Museum na Gold stracono około 450 ludzi, na Sword 650, a Kanadyjczycy stracili na Juno około tysiąca. Tego dnia na ląd zeszło blisko 160 tys. żołnierzy alianckich, a do końca czerwca ponad 850 tys. Caen, cel pierwszego dnia, broniło się do lipca, ale walki wokół miasta ściągnęły najlepsze wojska niemieckie i większość czołgów, co pozwoliło Amerykanom przełamać front pod Avranches 31 lipca. W sierpniu Kanadyjczycy i Polacy z 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka zamknęli kocioł pod Falaise, w którym zginęło lub trafiło do niewoli 60 tys. Niemców; 25 sierpnia wyzwolono Paryż. Otwarty w 2021 roku Brytyjski Pomnik Normandzki nad plażą Gold nosi nazwiska 22 540 żołnierzy i żołnierek pod brytyjskim dowództwem, którzy tu zginęli.⁵

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów we wszystkich pięciu kryteriach: największa operacja desantowa w dziejach wprowadziła armie brytyjską, kanadyjską i amerykańską z powrotem do Francji i w trzy miesiące rozbiła tam armię niemiecką. Ma tyle samo punktów, tę samą rozpoznawalność i skutki co Waterloo i jest druga tylko dlatego, że przy remisie wygrywa bitwa starsza.

Pełna historia: lądowanie w Normandii i bitwa o Normandię ›

3 Hastings, 1066

Gdzie

Grzbiet w Battle, hrabstwo East Sussex, 7 do 8 mil (11 do 13 km) od Hastings, Anglia

Wojna

Podbój normański Anglii

Strony

Król Anglii Harold II wobec Wilhelma, księcia Normandii

Siły

Około 5 do 7 tys. ludzi po każdej stronie według English Heritage; według innych szacunków do 8 tys. Normanów (nikt ich nie liczył)

Wynik

Zwycięstwo Normanów, 14 października 1066; Harold zabity, Wilhelm koronowany w Boże Narodzenie

Edward Wyznawca zmarł 5 stycznia 1066 roku i koronę włożył Harold Godwinson, ale tron chcieli też zdobyć król Norwegii Harald Srogi i Wilhelm, książę Normandii. Harold rozbił armię Haralda pod Stamford Bridge 25 września i wtedy usłyszał, że Wilhelm wylądował pod Pevensey. Forsownymi marszami ruszył na południe i wieczorem 13 października stanął na grzbiecie 7 do 8 mil od Hastings.⁶

English Heritage szacuje każdą z armii na 5 do 7 tys. ludzi; inne szacunki dają Wilhelmowi do 8 tys. Anglicy walczyli pieszo za murem tarcz i odpierali kolejne natarcia pod górę; siły były tak wyrównane, że bitwa trwała cały dzień, bardzo długo jak na średniowiecze. Skończyła się śmiercią Harolda. Mit i fakt: strzałę w oku króla dodano do tkaniny z Bayeux podczas XIX-wiecznych napraw, a relacje najbliższe bitwie sugerują, że zarąbało go czterech normańskich rycerzy. Wilhelm został koronowany w Westminsterze w Boże Narodzenie, co zakończyło 500 lat rządów anglosaskich, choć złamanie oporu zajęło mu jeszcze pięć lat. Odebrał Anglikom ziemię i najważniejsze urzędy w państwie i Kościele i rozdał je Normanom, a do angielszczyzny wlała się normańska francuszczyzna: poor, letter, age czy pork przyszły razem ze zdobywcami. Główny ołtarz opactwa Battle stanął tam, gdzie padł Harold, a znaczna część pola bitwy weszła potem w skład wielkiego parku opactwa.⁷

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutek i pamięć: jedno popołudnie zabiło angielskiego króla i wymieniło warstwę rządzącą całego kraju, a opactwo Battle i tkanina z Bayeux wciąż przypominają ten dzień. Traci punkt za pewność źródeł, bo liczebność obu armii to współczesne szacunki.

Pełna historia: bitwa pod Hastings ›

4 Trafalgar, 1805

Gdzie

Na wodach przy przylądku Trafalgar, południowo-zachodnia Hiszpania

Wojna

Wojny napoleońskie

Floty

Flota brytyjska (Nelson, Collingwood) wobec połączonej floty francusko-hiszpańskiej (Villeneuve)

Siły

27 wobec 33 okrętów liniowych; około 18 tys. wobec blisko 30 tys. ludzi

Wynik

Zwycięstwo Brytyjczyków, 21 października 1805; 17 okrętów wroga zdobytych, jeden spalony; Nelson poległ

W 1805 roku Napoleon rozważał inwazję na Wielką Brytanię, a ta wymagała panowania nad kanałem La Manche, więc zniszczenie floty francuskiej stało się dla Brytyjczyków sprawą najpilniejszą. W październiku wiceadmirał Villeneuve wyszedł z Kadyksu z 33 okrętami francuskimi i hiszpańskimi, kierując się do Neapolu, a Nelson czekał na niego z 27. Jego plan, zwany „Nelson Touch”, zakładał atak w dwóch kolumnach, jednej pod jego komendą, drugiej pod komendą przyjaciela, Cuthberta Collingwooda, i zakład na lepszą brytyjską artylerię z bliska przeciw flocie, która miała blisko 30 tys. ludzi wobec jego 18 tys.⁸

O 11.45 21 października na Victory podniesiono sygnał „Anglia oczekuje, że każdy spełni swój obowiązek”. Przy słabym wietrze dwa okręty prowadzące, Royal Sovereign Collingwooda i Victory Nelsona, niemal same przyjmowały burtowe salwy wroga, zanim przebiły się przez jego szyk. Victory ostrzelała wzdłużnie flagowy Bucentaure Villeneuve'a i sczepiła się z Redoutable, a około 13.15 kula wystrzelona z olinowania francuskiego okrętu trafiła Nelsona na pokładzie rufowym. Zmarł o 16.30, gdy bitwa była już wygrana: kiedy o 17.30 ucichły działa, 17 okrętów wroga było zdobytych, a kolejny płonął. Brytyjczycy stracili 449 zabitych, Francuzi i Hiszpanie 4408. Trafalgar położył kres nadziejom Napoleona na inwazję i otworzył stulecie brytyjskiej przewagi na morzach, a Victory wciąż można zwiedzać.⁹

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, pamięć i pewność źródeł: bitwa na stulecie przesądziła, kto rządzi morzami, i uczyniła Nelsona największym bohaterem brytyjskiej floty. Skutek 4, bo nie zakończyła żadnej wojny: sześć tygodni później Napoleon wygrał pod Austerlitz, a Royal Museums Greenwich ocenia, że Trafalgar miał niewielki wpływ na ogólny przebieg wojny.¹⁰

Pełna historia: bitwa pod Trafalgarem ›

5 Bitwa o Anglię, 1940

Gdzie

Niebo nad południową Anglią i kanałem La Manche

Wojna

II wojna światowa

Strony

Dowództwo Myśliwskie RAF z lotnikami z 16 państw wobec niemieckiej Luftwaffe

Siły

Dowództwo Myśliwskie: około 768 samolotów w lipcu 1940 i około 1400 po kilku tygodniach; Luftwaffe: nieco ponad 1000 myśliwców jednosilnikowych oraz bombowce

Wynik

Zwycięstwo Brytyjczyków; niemiecka inwazja odłożona bezterminowo 17 września 1940

Po upadku Francji Wielka Brytania odrzuciła ostatnią ofertę pokojową Hitlera, a ten w lipcu 1940 roku kazał planować operację Lew Morski, inwazję, która wymagała najpierw panowania w powietrzu. Między 10 lipca a 31 października Luftwaffe uderzała najpierw na żeglugę i porty nad kanałem, od 13 sierpnia na lotniska Dowództwa Myśliwskiego, a od 7 września na Londyn. 20 sierpnia Churchill powiedział w Izbie Gmin: „Nigdy w dziejach ludzkich konfliktów tak wielu nie zawdzięczało tak wiele tak nielicznym”.¹¹

Mit i fakt: „nieliczni” nie byli aż tak nieliczni. Dowództwo Myśliwskie zaczynało z około 768 samolotami, ale brytyjskie fabryki budowały około 500 myśliwców miesięcznie i po kilku tygodniach miało ich około 1400 wobec nieco ponad 1000 niemieckich myśliwców jednosilnikowych; jego mniej więcej 1400 pilotów myśliwskich przewyższało liczebnie 1200 pilotów Luftwaffe. Co piąty lotnik pochodził spoza Wielkiej Brytanii, w tym 145 Polaków, a polski Dywizjon 303 został najskuteczniejszą jednostką RAF. 15 września, w dzisiejszy Dzień Bitwy o Anglię, Luftwaffe straciła 56 z 1700 wysłanych maszyn, jak podaje Niemieckie Muzeum Historyczne, a wkrótce potem wstrzymano zmasowane naloty. 17 września Hitler odłożył Lwa Morskiego bezterminowo. Straty wciąż budzą spory: jedno z opracowań podaje 788 samolotów brytyjskich i 1294 niemieckie. Zdaniem History Hit niepokonana wyspa stała się bazą, z której alianci ruszyli wyzwalać Europę Zachodnią.¹²

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, skutek i pamięć: bitwa usunęła groźbę inwazji w 1940 roku i utrzymała Brytanię w wojnie. Rozstrzygnięcie 4, bo zapobiegła kampanii, zamiast zakończyć wojnę, a pewność źródeł 4, bo dane o stratach bardzo się różnią.

Pełna historia: bitwa o Anglię ›

6 Azincourt, 1415

Gdzie

Pod wsią Azincourt w północnej Francji, około 75 km na południe od Calais

Wojna

Wojna stuletnia

Strony

Henryk V, król Anglii, wobec armii francuskiej pod wodzą konetabla Karola d'Albret

Siły

Od około 6 do 8,5 tysiąca Anglików wobec 12 do 30 tysięcy Francuzów (Britannica, Anne Curry; liczby sporne)

Wynik

Zwycięstwo Anglików, 25 października 1415; około 6 do 7 tysięcy zabitych Francuzów, kilkuset Anglików (około 400 według Britanniki)

Henryk V najechał Normandię w sierpniu 1415 roku, by dochodzić praw do korony francuskiej. Oblężenie Harfleur trwało ponad pięć tygodni, a choroby, straty i dezercje przetrzebiły jego armię; szedł ku angielskiemu Calais, gdy 24 października pod Azincourt drogę zagrodziła mu armia francuska.¹³

W dniu św. Kryspina, 25 października, Francuzi szli przez rozmiękłe od deszczu pola między dwoma lasami, prosto pod strzały łuczników osłoniętych zaostrzonymi palami. Gdy pole się zwężało, ich szeregi zbiły się tak ciasno, że wielu nie mogło unieść broni, a zabici piętrzyli się przed angielską linią. Britannica szacuje francuskich zabitych na około 6 tysięcy, a turystyczna organizacja departamentu Pas-de-Calais na 7 tysięcy, w dużej części szlachty, wobec około 400 Anglików według Britanniki; zginęli książęta Alençon i Brabancji, a książęta Orleanu i Burbonii trafili do niewoli w Anglii. Proporcje sił są sporne. Britannica podaje powszechny szacunek około 6 tysięcy Anglików wobec 20 do 30 tysięcy Francuzów; Anne Curry z Uniwersytetu w Southampton, na podstawie list popisowych i rachunków żołdu, liczy około 8,5 tysiąca Anglików i około 12 tysięcy Francuzów. Mit i fakt: gest V z dwóch palców nie narodził się wśród łuczników drwiących z Francuzów; Curry nazywa tę opowieść niemal na pewno miejską legendą z XX wieku. Zwycięstwo otworzyło Henrykowi Normandię, a traktat z Troyes z 1420 roku uczynił go regentem i dziedzicem Francji. Resztę zrobił „Henryk V” Szekspira: jego mowy krzepiły żołnierzy w obu wojnach światowych, a bitwa, jak mówi Curry, wrosła w brytyjską tożsamość narodową.¹⁴

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: Szekspir uczynił z niej najczęściej cytowaną bitwę w języku angielskim, a listy popisowe podają nazwiska wielu żołnierzy Henryka. Rozstrzygnięcie i skutek 4, bo do 1453 roku Anglia straciła we Francji wszystko poza Calais; ma tyle samo punktów, tę samą rozpoznawalność i skutek co El Alamein i stoi wyżej jako bitwa starsza.¹⁵

Pełna historia: bitwa pod Azincourt ›

7 El Alamein, 1942

Gdzie

El Alamein w zachodnim Egipcie, między Morzem Śródziemnym a depresją Kattara

Wojna

II wojna światowa, kampania w Afryce Północnej

Strony

Brytyjska 8. Armia z wojskami Wspólnoty Narodów, greckimi, polskimi i francuskimi wobec niemiecko-włoskiej armii Rommla

Siły

190 do 195 tys. ludzi i ponad 1000 czołgów wobec 104 do 116 tys. ludzi i około 500 czołgów

Wynik

Zwycięstwo aliantów, 23 października do 4 listopada 1942; około 13,5 tys. strat 8. Armii; wojska Osi wyparte z Egiptu

Latem 1942 roku Erwin Rommel pobił Brytyjczyków pod Gazalą, zdobył Tobruk i zepchnął 8. Armię w głąb Egiptu. Armia stanęła pod El Alamein, między morzem a nieprzebytą depresją Kattara, na jedynej pustynnej pozycji, której nie dało się obejść, i tam zatrzymała ostatnie natarcie Rommla. W sierpniu dowództwo objął Bernard Montgomery i zgromadził ponad 190 tys. żołnierzy z całego Imperium, Grecji, Polski i Francji oraz ponad 1000 czołgów wobec 116 tys. Niemców i Włochów z 540 czołgami; World History Encyclopedia podaje 195 tys. wobec 104 tys.¹⁶

Bitwa zaczęła się w nocy 23 października potężnym ostrzałem artyleryjskim, a saperzy przecierali przejścia w polach minowych, które Rommel nazywał ogrodami diabła. Przez dziesięć dni trwało wyniszczanie, aż 4 listopada operacja Supercharge przełamała front. Straty 8. Armii wyniosły około 13,5 tys. ludzi. Dla National Army Museum było to pierwsze wyraźne i nieodwracalne zwycięstwo armii brytyjskiej nad państwami Osi. Churchill nazwał je „być może końcem początku”, a potem napisał w „The Hinge of Fate”, czwartym tomie „Drugiej wojny światowej”: „Można by niemal powiedzieć: przed Alamein nie mieliśmy żadnego zwycięstwa, po Alamein nie ponieśliśmy żadnej klęski”. Mit i fakt: to „niemal” to jego własne zastrzeżenie, bo Brytyjczycy pobili Włochów już w latach 1940 do 1941, a muzeum uważa sławę Alamein jako punktu zwrotnego całej wojny za przesadę, bo Afryka Północna była frontem pobocznym.¹⁷

Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność 5, bo dla Brytyjczyków to bitwa lądowa tej wojny, i rozstrzygnięcie 5, bo na dobre odwróciła losy wojny na pustyni; skutek i pamięć 4, skutek dlatego, że teatr wojny był znacznie mniejszy niż front wschodni. Ma tyle samo punktów, tę samą rozpoznawalność i skutek co Azincourt i stoi niżej jako bitwa młodsza.

Pełna historia: bitwa pod El Alamein ›

8 Wielka Armada, 1588

Gdzie

Kanał La Manche i wody pod Gravelines koło Calais; potem wybrzeża Szkocji i Irlandii

Wojna

Wojna angielsko-hiszpańska (1587 do 1604)

Floty

Flota angielska (lord Howard of Effingham, Drake) wobec hiszpańskiej Wielkiej Armady (książę Medina Sidonia)

Siły

130 do 138 okrętów hiszpańskich z 25 do 29 tys. ludzi wobec około 136 do 200 angielskich z około 16 tys. ludzi

Wynik

Zwycięstwo Anglików, 8 sierpnia 1588 pod Gravelines; do domu wróciło tylko około 67 z 138 okrętów hiszpańskich; szacunki zabitych Hiszpanów od 11 do 15 tys.

Filip II postanowił obalić Elżbietę I. Jego Armada wyszła z Lizbony 30 maja 1588 roku, by przewieźć do Anglii armię księcia Parmy z Flandrii: według Royal Museums Greenwich 138 okrętów i ponad 25 tys. ludzi, według World Book około 130 okrętów i ponad 29 tys. ludzi. Lord Howard of Effingham, z Francisem Drakiem jako wiceadmirałem, zebrał około 136 okrętów angielskich, według innych danych około 200, i mniej więcej 16 tys. ludzi.¹⁸

Armada przebiła się w górę kanału i stanęła na kotwicy pod Calais, ale holenderska flota trzymała armię Parmy w blokadzie w Brugii. W nocy Anglicy puścili na nią osiem branderów; Hiszpanie przecięli liny kotwiczne i rozproszyli się, a 8 sierpnia pod Gravelines Anglicy przez cały dzień walczyli z nimi z bliska w pościgu i zatopili co najmniej trzy okręty. Armada uciekła na północ, wokół Szkocji i Irlandii, gdzie sztormy rozbiły około 19 okrętów. Do domu wróciło tylko około 67 ze 138, a zginąć mogło do 11 tys. ludzi; HISTORY.com podaje około 15 tys. Mit i fakt: Armady nie zniszczyły angielskie działa; najwięcej ludzi zabiły choroby i pogoda. W Tilbury Elżbieta powiedziała czekającej armii, że ma „serce i trzewia króla, i to króla Anglii”, choć badacze wciąż spierają się, co dokładnie wtedy padło. Wojna ciągnęła się do 1604 roku, lecz groźba inwazji na długo minęła.¹⁹

Dlaczego to miejsce: Nazwa znana każdemu i komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć: klęska Armady przekreśliła hiszpańską inwazję na Anglię. Rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł 4, bo wojna trwała do 1604 roku, Hiszpania odbudowała flotę, a straty hiszpańskie to szacunki różniące się o tysiące.²⁰

9 Quebec, 1759

Gdzie

Równiny Abrahama pod murami Quebecu, Nowa Francja (dziś miasto Quebec, Kanada)

Wojna

Wojna siedmioletnia (w Ameryce wojna z Francuzami i Indianami)

Strony

Wielka Brytania (generał major James Wolfe) przeciw Francji, kanadyjskiej milicji i indiańskim sojusznikom (markiz de Montcalm)

Siły

Ok. 4 tys. Brytyjczyków, którzy wylądowali, wobec ok. 4,5 tys. Francuzów w bitwie

Wynik

Zwycięstwo Brytyjczyków 13 września 1759 roku; ok. 650 zabitych i rannych Brytyjczyków i 640 Francuzów; Quebec skapitulował 18 września

W 1759 roku nowy rząd w Londynie słał coraz więcej posiłków na wojnę z Francją w Ameryce Północnej. W czerwcu 32-letni generał major James Wolfe popłynął w górę Rzeki Świętego Wawrzyńca z flotą 150 jednostek i korpusem 5 tysięcy ludzi, by zdobyć Quebec, główną osadę francuską w Ameryce Północnej. Miasta broniło ok. 13 tysięcy francuskich żołnierzy, milicjantów i Indian pod markizem de Montcalmem, a przez blisko trzy miesiące ostrzał i nieudany desant nic Brytyjczykom nie dały.²¹

W nocy z 12 na 13 września ok. 4 tysięcy żołnierzy wylądowało w zatoczce na zachód od miasta i wspięło się stromą ścieżką na Równiny Abrahama. Montcalm natychmiast zaatakował z ok. 4,5 tysiąca ludzi, a karne brytyjskie salwy odrzuciły jego linię za mury; według miasta Quebec bitwa trwała dwadzieścia minut. Wolfe i Montcalm zostali śmiertelnie ranni, a 18 września Quebec skapitulował. Gdy 16 października wieść dotarła do Brytanii, Wolfe stał się bohaterem epoki: w 1770 roku Benjamin West namalował jego śmierć, a na wezwanie Pitta w 1772 roku stanął mu narodowy pomnik w opactwie westminsterskim. Montreal skapitulował we wrześniu 1760 roku, a pokój paryski z 1763 roku dał Brytanii niemal całe francuskie posiadłości w Ameryce Północnej na wschód od Missisipi.²²

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za skutek i pewność źródeł: Quebec uczynił Kanadę brytyjską. Rozstrzygnięcie dostaje 4, bo Montreal bronił się do września 1760 roku; z czterech bitew z 43 punktami stoi pierwszy, bo z Yorktown i bitwą o Atlantyk zrównuje się rozpoznawalnością i skutkiem, a jest z tej trójki najstarszy, Culloden zaś ma niższy skutek.

10 Yorktown, 1781

Gdzie

Yorktown i Gloucester Point, Wirginia

Wojna

Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych

Oblegający

Ok. 19,9 tys. żołnierzy amerykańskich i francuskich pod Waszyngtonem i Rochambeau, z flotą francuską de Grasse'a u wybrzeża

Obrońcy

Ok. 8,3 do 9 tys. żołnierzy brytyjskich i niemieckich pod lordem Cornwallisem

Wynik

Kapitulacja 19 października 1781 roku; 7416 Brytyjczyków zaginionych i wziętych do niewoli

W 1781 roku Brytania walczyła w Ameryce już szósty rok, a zarazem toczyła wojnę z Francją i Hiszpanią; w kraju wojna była niepopularna. Latem lord Cornwallis przyprowadził swoje ok. 8,3 do 9 tysięcy żołnierzy do Yorktown, by odpocząć, uzupełnić zapasy i czekać na Royal Navy. 5 września francuska flota hrabiego de Grasse'a pobiła u wejścia do zatoki Chesapeake flotę brytyjską i Cornwallis został odcięty od morza, gdy Waszyngton i Rochambeau szli na południe.²³

Sprzymierzeni podchodzili rowami coraz bliżej, a w nocy 14 października zdobyli szturmem dwie kluczowe reduty. Nocną próbę ucieczki przez rzekę rozbiła burza i 17 października dobosz wybił sygnał do rokowań. 19 października garnizon złożył broń: jak zauważa amerykańska służba parków narodowych, była to jedna trzecia wszystkich sił brytyjskich w Ameryce Północnej. Gdy 25 listopada wieść dotarła do Londynu, premier lord North miał według American Battlefield Trust powiedzieć: „O Boże. To koniec”. 5 marca 1782 roku parlament zgodził się na zawarcie pokoju, a pokój paryski z 1783 roku potwierdził niepodległość Stanów. Brytania mogła walczyć dalej, ale jej przywódcy stracili wolę walki. Mit i fakt: brytyjska orkiestra grająca przy kapitulacji „The World Turned Upside Down” to późniejsza opowieść, którą Trust uznaje za apokryficzną.²⁴

Dlaczego to miejsce: Najbrzemienniejsza w skutki klęska Brytanii: kosztowała ją trzynaście kolonii, więc rozstrzygnięcie i skutek po 5. Brytania nie obchodzi jej rocznicy, a jej listy rzadko ją wymieniają, stąd rozpoznawalność 4 i pamięć 3; zrównuje się z Quebekiem i bitwą o Atlantyk rozpoznawalnością i skutkiem, więc stoi za starszym Quebekiem i przed młodszą bitwą o Atlantyk.

Pełna historia: oblężenie Yorktown ›

11 Bitwa o Atlantyk, 1939 do 1945

Gdzie

Ocean Atlantycki, od arktycznych szlaków konwojów po Karaiby

Wojna

II wojna światowa

Floty

Royal Navy, RAF i brytyjska marynarka handlowa z siłami kanadyjskimi, amerykańskimi i innych aliantów przeciw niemieckim U-Bootom, lotnictwu i rajderom

Siły

Do blisko 300 U-Bootów u szczytu jesienią 1942 roku wobec alianckich konwojów, eskort i samolotów

Wynik

Zwycięstwo aliantów; według Atlantic Council zatopiono ok. 3,5 tys. alianckich statków handlowych i 783 U-Booty

Bitwa o Atlantyk trwała od września 1939 do maja 1945 roku i była najdłuższą kampanią tej wojny. Stawka była prosta: żeby w ogóle pozostać w wojnie, Brytania musiała co tydzień sprowadzać milion ton żywności i surowców, a sercem tej walki był Liverpool. Po upadku Francji U-Booty operowały z francuskich portów i polowały na konwoje nocą w „wilczych stadach”. Jesienią 1942 roku Karl Dönitz miał blisko 300 okrętów podwodnych i mógł rzucić 20 lub więcej na jeden konwój, a w marcu 1943 roku jego załogi zatopiły 108 statków aliantów.²⁵

Wtedy silniejsze eskorty, nowa taktyka i nowa technika, jak radar, odwróciły losy bitwy. W maju 1943 roku, który załogi U-Bootów nazwały „czarnym majem”, Niemcy stracili 41 okrętów i Dönitz musiał zmienić strategię na północnym Atlantyku. Julian Lindley-French w tekście dla Atlantic Council liczy ok. 3,5 tysiąca zatopionych statków handlowych i ok. 30 tysięcy zabitych marynarzy, w większości Brytyjczyków, wobec 783 utraconych U-Bootów, z którymi zginęło dziewięćdziesiąt procent ich załóg. W drugim tomie wspomnień wojennych, wydanym w 1949 roku, Churchill napisał: „Jedyną rzeczą, która naprawdę mnie przeraziła w czasie wojny, było zagrożenie ze strony U-Bootów”. Churchill Archive for Schools przypomina, że pisał to już po wojnie i lubił przesadzać, by podkreślić swoją rację.²⁶

Dlaczego to miejsce: To sześcioletnia kampania, nie jedna bitwa, ale zostaje na liście, bo rozstrzygała, czy Brytania będzie miała co jeść, a alianci zdołają wylądować we Francji, stąd skutek 5; rozstrzygnięcie 4, bo żadne pojedyncze starcie jej nie przesądziło. Zrównuje się z Quebekiem i Yorktown rozpoznawalnością i skutkiem i jako najmłodsza stoi za nimi.

12 Culloden, 1746

Gdzie

Wrzosowisko Culloden, ok. 8 km na wschód od Inverness, Szkocja

Wojna

Powstanie jakobickie 1745 roku

Strony

Brytyjska armia rządowa (książę Cumberland) przeciw armii jakobickiej (książę Karol Edward Stuart)

Siły

Ok. 9 tys. żołnierzy rządowych wobec ok. 5 tys. jakobitów

Wynik

Zwycięstwo rządowe 16 kwietnia 1746 roku; 1 do 1,5 tys. zabitych jakobitów, 50 zabitych i 259 rannych po stronie rządowej

Culloden rozstrzygnęło spór o brytyjski tron, ciągnący się prawie 60 lat, od chwili gdy w 1688 roku parlament obalił katolickiego króla Jakuba II. W 1745 roku jego wnuk Karol Edward Stuart wylądował w Szkocji, zajął Edynburg i doszedł aż do Derby, po czym zawrócił. W kwietniu 1746 roku jego armia była głodna i topniała od dezercji, a nieudany nocny marsz na obóz księcia Cumberlanda pod Nairn wyczerpał ją przed samą bitwą. Na polu stanęło ok. 5 tysięcy jakobitów, a ok. 2 tysięcy działało gdzie indziej; Cumberland, syn króla Jerzego II, miał ok. 9 tysięcy ludzi.²⁷

Na otwartym wrzosowisku górale stali pod ogniem dział Cumberlanda od dwudziestu minut do blisko pół godziny, zanim ruszyli do szarży. Na prawym skrzydle klan Chattan wbił się w pułki Barrella i Munro i został odparty w walce wręcz, a dragoni, obchodząc oba skrzydła, zamienili porażkę w pogrom. Walka trwała niecałą godzinę; zginęło od 1 do 1,5 tysiąca jakobitów, a po stronie rządowej 50 zabitych i 259 rannych. Potem rząd zakazał góralskiego stroju i rozbił system klanowy; za okrucieństwa swoich żołnierzy Cumberland zyskał przydomek „Rzeźnik”. Mit i fakt: nigdy nie była to bitwa Anglii ze Szkocją; National Army Museum ocenia, że przeciw księciu walczyło więcej Szkotów niż po jego stronie. Groby klanów odwiedzają co roku dziesiątki tysięcy ludzi.²⁸

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za rozstrzygnięcie i pamięć: bitwa na zawsze zakończyła sprawę Stuartów, a groby klanów są miejscem pielgrzymek. Jej skutki nie wyszły poza Brytanię, stąd skutek 3, i właśnie przez niego Culloden zamyka czwórkę bitew z 43 punktami, równych pod względem rozpoznawalności.

Pełna historia: bitwa pod Culloden ›

13 Somma, 1916

Gdzie

40-kilometrowy front nad rzeką Sommą, Pikardia, Francja

Wojna

I wojna światowa, front zachodni

Strony

Wielka Brytania i jej imperium, z Francją, przeciw Niemcom

Siły

14 dywizji brytyjskich w pierwszym natarciu 1 lipca, z francuską 6. Armią na południu

Wynik

Bez przełamania, 1 lipca do 18 listopada 1916 roku; postęp aliantów ok. 12 km; 420 tys. strat imperium brytyjskiego, 200 tys. francuskich i co najmniej 450 tys. niemieckich

Somma miała być wielką aliancką ofensywą 1916 roku, „Big Push”, na odcinku, gdzie stykały się linie brytyjskie i francuskie. Gdy w lutym Niemcy uderzyli pod Verdun, Brytyjczycy ruszyli wcześniej, niż planowali, by ulżyć sojusznikowi. Większość żołnierzy stanowili niedoświadczeni ochotnicy Nowych Armii, zwerbowani w latach 1914 i 1915. Siedmiodniowe przygotowanie artyleryjskie wystrzeliło 1,5 miliona pocisków, ale działa rozstawiono zbyt rzadko, wiele pocisków nie wybuchło i niemieckie zasieki w dużej części pozostały nietknięte.²⁹

1 lipca o 7.30 rano 14 brytyjskich dywizji wyszło z okopów prosto pod ogień karabinów maszynowych i artylerii. Do zmroku armia straciła 57 470 ludzi zabitych, rannych i zaginionych, w tym 19 240 zabitych: był to najkrwawszy dzień w jej dziejach. Ofensywa ciągnęła się dalej, 15 września po raz pierwszy w historii weszły do boju czołgi, aż 18 listopada Douglas Haig ją wstrzymał, ok. 12 km od miejsca, z którego wyszła. National Army Museum liczy 420 tysięcy strat imperium brytyjskiego, 200 tysięcy francuskich i co najmniej 450 tysięcy niemieckich. Mit i fakt: nie była daremna, bo odciążyła Verdun i pozbawiła armię niemiecką doświadczonych oficerów, których nigdy już nie zastąpiła. W Brytanii film „The Battle of the Somme” obejrzało w pierwszych sześciu tygodniach blisko 20 milionów ludzi, a co roku 1 lipca bitwę wspomina się przy pomniku w Thiepval, upamiętniającym 72 tysiące poległych bez znanego grobu.³⁰

Dlaczego to miejsce: Pełne punkty za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: żadna bitwa nie wyznacza obrazu I wojny światowej w brytyjskiej pamięci tak jak ta. Cztery i pół miesiąca rzezi niczego jednak nie rozstrzygnęły, stąd rozstrzygnięcie 2; z 42 punktami zrównuje się z Dunkierką rozpoznawalnością i skutkiem i stoi przed nią jako starsza.

Pełna historia: bitwa nad Sommą ›

14 Dunkierka, 1940

Gdzie

Port i plaże Dunkierki, północna Francja, i przeprawa przez kanał La Manche do Anglii

Wojna

II wojna światowa, kampania francuska

Strony

Brytyjski Korpus Ekspedycyjny i wojska francuskie, z Royal Navy, RAF i cywilnymi łodziami, przeciw armii niemieckiej i Luftwaffe

Siły

338 226 żołnierzy alianckich zabranych przez blisko 900 jednostek

Wynik

Ewakuacja od 26 maja do 4 czerwca 1940 roku; armia brytyjska ocalała, ale straciła większość sprzętu, w tym 2,5 tys. dział

W maju 1940 roku niemieckie dywizje pancerne przełamały front pod Sedanem, 19 maja doszły do kanału La Manche pod Abbeville i odcięły Brytyjski Korpus Ekspedycyjny w Belgii. 26 maja, gdy opór Belgów się załamywał, lord Gort dostał rozkaz wyprowadzenia przez Dunkierkę tylu żołnierzy, ilu zdoła. Czas kupiły walki straży tylnych, a także rozkaz Hitlera z 24 maja, który zatrzymał czołgi, gdy 1. Dywizja Pancerna stała zaledwie 24 km od portu.³¹

Okręty Royal Navy i cywilne jednostki zabierały ludzi z portu i plaż. Stowarzyszenie małych statków spod Dunkierki (Association of Dunkirk Little Ships) liczy wśród nich ok. 850 prywatnych łodzi, HISTORY podaje 800 do 1200. Do 4 czerwca uratowano 338 226 żołnierzy, w tym 139 997 Francuzów, Polaków, Holendrów i Belgów, kosztem, według jednego z szacunków, 243 zatopionych statków. Armia wróciła bez sprzętu: we Francji zostało 64 tysiące pojazdów, 20 tysięcy motocykli i 2,5 tysiąca dział. 4 czerwca Churchill ostrzegł Izbę Gmin, że „wojen nie wygrywa się ewakuacjami”, a w tym samym przemówieniu zapowiedział: „będziemy walczyć na plażach”. Brytania zapamiętała jednak ocalenie, nie klęskę: stowarzyszenie ocalałych małych statków wciąż istnieje, by strzec „ducha Dunkierki”, a HISTORY nazywa ewakuację ikonicznym symbolem brytyjskiego ducha.³²

Dlaczego to miejsce: Klęska zakończona ocaleniem: „duch Dunkierki” to wciąż żywe brytyjskie powiedzenie, stąd rozpoznawalność i pamięć 5. Kampania francuska była jednak przegrana, więc rozstrzygnięcie 2; z 42 punktami zrównuje się z Sommą rozpoznawalnością i skutkiem i stoi za nią jako młodsza, a przed Plassey, także z 42 punktami, jako bardziej znana.

Pełna historia: ewakuacja z Dunkierki ›

15 Plassey, 1757

Gdzie

Plassey (Palashi) nad rzeką Bhagirathi-Hooghly, ok. 160 km na północ od Kalkuty, Bengal

Wojna

Wojna Kompanii Wschodnioindyjskiej z nawabem Bengalu w czasie wojny siedmioletniej

Strony

Kompania Wschodnioindyjska (Robert Clive) przeciw Sirajowi ud-Daulahowi, nawabowi Bengalu

Siły

Ok. 2,1 do 3 tys. wobec ok. 50 tys. (liczba przybliżona); mniej więcej dwie trzecie armii nawaba nie weszły do walki

Wynik

Zwycięstwo Kompanii 23 czerwca 1757 roku; Clive podał 22 zabitych i 50 rannych; Mir Jafar nawabem

W 1756 roku nawab Bengalu Siraj ud-Daulah, rozgniewany samowolnymi umocnieniami Kompanii Wschodnioindyjskiej w Kalkucie i nadużywaniem przez nią przepustek handlowych, zajął miasto. Robert Clive odbił Kalkutę w styczniu 1757 roku, a Kompania i bankierzy z rodu Jagat Seth potajemnie obiecali tron dowódcy wojsk nawaba, Mirowi Jafarowi.³³

23 czerwca armia Clive'a, licząca według brytyjskiego Narodowego Muzeum Armii około 3 tysięcy ludzi, a według World History Encyclopedia 1400 sipajów i ponad 700 Europejczyków, czyli w naszej sumie około 2100, stanęła pod Plassey naprzeciw mniej więcej 50 tysięcy. Około dwóch trzecich armii nawaba pod Mirem Jafarem i jego sojusznikami tylko stało i patrzyło. Ulewa unieruchomiła działa nawaba, a brytyjscy artylerzyści zdążyli przykryć swoje plandekami; gdy około trzeciej kula armatnia zabiła wiernego nawabowi Mira Madana, Mir Jafar doradził nawabowi przerwanie walki i brytyjskie natarcie zamieniło się w pogrom. Clive meldował o 22 zabitych i 50 rannych oraz około 500 poległych przeciwnikach. Mir Jafar został marionetkowym władcą, a w 1765 roku Clive uzyskał dla Kompanii prawo pobierania podatków i ceł w Bengalu. Mit i fakt: World History Encyclopedia nazywa Plassey niewiele więcej niż potyczką, ale dla późniejszych pokoleń Brytyjczyków bitwa oznaczała narodziny ich indyjskiego imperium i do 1947 roku niemal każde dziecko w szkole słyszało o niej i o „Clive of India”.³⁴

Dlaczego to miejsce: Skutek ma komplet punktów, bo z tego popołudnia wyrosły brytyjskie rządy w Indiach. Rozstrzygnięcie 4, bo umowa z Mirem Jafarem rozstrzygnęła tyle co sama walka; rozpoznawalność i pamięć 4, mniej niż w naszych przewodnikach po Indiach; pewność źródeł 4, bo 50 tysięcy nawaba to liczba przybliżona. Ma 42 punkty i tę samą rozpoznawalność co Bannockburn, a ostatnie miejsce daje jej wyższy skutek.

Pełna historia: bitwa pod Plassey ›