Cała epoka na jednej stronie: I wojna światowa, z mapą wszystkich bitew, osią czasu i wodzami ›
Jakie były największe bitwy I wojny światowej?
W naszym rankingu największe bitwy I wojny światowej to Marna w 1914 roku, Gallipoli w latach 1915 do 1916, Verdun w 1916, ofensywa stu dni w 1918 i Somma w 1916 roku, a wśród piętnastu są też Tannenberg, pierwsza bitwa pod Ypres, Passchendaele, Caporetto i Megiddo. Bitwy pod Verdun i nad Sommą stały się trwającymi miesiącami maszynami rzezi, a Somma, z milionem ofiar, stała się symbolem wojny.
I wojna światowa pogrzebała wojnę ruchu w błocie i zasiekach. Te piętnaście bitew, od Marny w 1914 roku po Megiddo i ofensywę stu dni w 1918, uszeregowaliśmy według punktów; zobacz, jak je wybraliśmy.1
1 Marna, 1914
- Gdzie
- Dolina Marny między Paryżem a Verdun, Francja
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Francja i Brytyjski Korpus Ekspedycyjny przeciw Niemcom
- Siły
- Sama francuska 6. Armia Maunoury’ego liczyła według HISTORY 150 tysięcy ludzi; łączne siły w bitwie nie są pewnie ustalone
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów, wrzesień 1914; armie niemieckie cofnęły się nad Aisne
Niemiecki plan wojny, plan Schlieffena, zakładał szybkie uderzenie na Francję, póki Rosja powoli się mobilizuje, a potem zwrot przeciw Rosji. 1. Armia Alexandra von Klucka miała obejść Paryż od zachodu. Kluck, wbrew rozkazom, skręcił jednak na południowy wschód od miasta w pościgu za cofającą się francuską 5. Armią i 3 września przekroczył Marnę.2
6 września ruszyło kontrnatarcie Josepha Joffre’a. 6. Armia Michela-Josepha Maunoury’ego uderzyła w skrzydło Klucka, między niemiecką 1. a 2. Armią otworzyła się luka, według EBSCO szeroka na około 20 mil, według HISTORY na 30, i weszły w nią francuska 5. Armia i Brytyjczycy. 9 września Niemcy zaczęli odwrót nad Aisne, gdzie obie strony się okopały. Straty trudno ustalić: historyk Holger Herwig liczy około 67,7 tysiąca strat w pięciu armiach niemieckich między Verdun a Paryżem i 1701 brytyjskich. Mit i fakt: paryskie taksówki nie uratowały Francji. Musée de l'Armée, które przechowuje jedną z nich, liczy 630 taksówek i dodaje, że większość wojska jechała koleją. To jednak taksówki stały się symbolem bitwy.3
Dlaczego to miejsce: Zmieniła przebieg całej wojny: przekreśliła niemiecką nadzieję na szybkie zwycięstwo i skazała Niemcy na długą wojnę na dwa fronty. Ma komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie i skutek; traci punkt za pamięć, bo upamiętnia się ją skromniej niż Verdun, i punkt za pewność źródeł, bo szacunki strat bardzo się różnią. Prowadzi na liście z przewagą jednego punktu.4
2 Gallipoli, 1915 do 1916
- Gdzie
- Półwysep Gallipoli i Dardanele, Imperium Osmańskie (dziś Turcja)
- Wojna
- I wojna światowa, kampania dardanelska
- Strony
- Wielka Brytania, Imperium Brytyjskie (z Australią i Nową Zelandią) i Francja przeciw Imperium Osmańskiemu, wspieranemu przez część oficerów niemieckich
- Siły
- Około 559 tysięcy żołnierzy alianckich w całej kampanii (Gallipoli Association; według National Army Museum blisko 500 tysięcy); liczebność wojsk osmańskich niepewna
- Wynik
- Zwycięstwo osmańskie; ostrzał morski od 19 lutego 1915, lądowania od 25 kwietnia, ewakuacja zakończona 9 stycznia 1916; ponad 250 tysięcy strat alianckich i od 250 do ponad 300 tysięcy osmańskich
Gdy front zachodni zastygł w okopach, Brytyjczycy i Francuzi szukali innej drogi do zwycięstwa. Flota, która przebiłaby się przez Dardanele, mogła dopłynąć do Konstantynopola, a może nawet wyeliminować Turcję z wojny i otworzyć przez Morze Czarne drogę zaopatrzenia do Rosji. Ostrzał fortów zaczął się 19 lutego 1915 roku. 18 marca flota spróbowała sforsować cieśninę: brytyjskie pancerniki Irresistible i Ocean oraz francuski Bouvet zatonęły na minach postawionych przez osmański stawiacz min Nusret i atak przerwano.5
25 kwietnia wojska wylądowały na przylądku Helles i w zatoce nazwanej potem Anzac Cove. Mustafa Kemal, późniejszy Atatürk, zrozumiał, że desant Australijczyków i Nowozelandczyków nie jest pozorowany, i poprowadził kontratak, który przyszpilił ich pod wzgórzami. Nowy desant w zatoce Suvla 6 sierpnia także utknął. Alianci opuścili Anzac i Suvlę 19 i 20 grudnia, a przylądek Helles 8 i 9 stycznia 1916 roku. Gallipoli Association liczy ponad 250 tysięcy strat alianckich i ponad 300 tysięcy osmańskich, zastrzegając, że to liczby przybliżone; HISTORY podaje 250 tysięcy po stronie aliantów i mniej więcej tyle samo po tureckiej. Mit i fakt: Gallipoli pamięta się jako bitwę Australijczyków i Nowozelandczyków, ale z około 559 tysięcy żołnierzy alianckich było ich tylko około 63 tysięcy; 420 tysięcy stanowili Brytyjczycy i inni żołnierze Imperium, a 80 tysięcy Francuzi.6
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: Australia obchodzi 25 kwietnia Dzień Anzac, Turcja świętuje 18 marca, a kampania wyniosła Mustafę Kemala. Rozstrzygnęła jednak los jednego frontu, nie wojny, więc traci po punkcie za rozstrzygnięcie i skutek; ma tyle samo punktów co Verdun, równa mu rozpoznawalnością i skutkiem, i wyprzedza go jako bitwa starsza.7
3 Verdun, 1916
- Gdzie
- Wzgórza na północ od Verdun, po obu brzegach Mozy, Francja
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Francja przeciw Niemcom
- Siły
- Na początku około 150 tysięcy Niemców w dziesięciu dywizjach i prawie 1200 dział przeciw około 25 tysiącom francuskich piechurów na prawym brzegu
- Wynik
- Francuskie zwycięstwo obronne, 21 lutego do 18 grudnia 1916; prawie 700 tysięcy zabitych i rannych (Mémorial de Verdun)
Szef niemieckiego sztabu generalnego Erich von Falkenhayn wybrał na wielką ofensywę 1916 roku Verdun, pierścień fortów, z których Francuzi w 1915 roku zabrali ciężkie działa. 21 lutego o 7.15 rano ogień otworzyło prawie 1200 dział, a dziesięć dywizji, około 150 tysięcy ludzi, ruszyło na mniej więcej 25 tysięcy francuskich piechurów na prawym brzegu Mozy. Fort Douaumont padł 25 lutego niemal bez walki.8
Dowództwo objął Philippe Pétain i zasilał bitwę jedyną drogą z Bar-le-Duc, nazwaną Świętą Drogą, którą w najgorętszych tygodniach co pięć sekund przejeżdżała ciężarówka. Ostatnie wielkie natarcie niemieckie zatrzymano w lipcu pod fortem Souville; jesienią Francuzi odbili Douaumont i Vaux, a bitwa skończyła się 18 grudnia prawie tam, gdzie się zaczęła. Mémorial de Verdun podaje 163 tysiące zabitych Francuzów i 143 tysiące Niemców oraz prawie 700 tysięcy zabitych i rannych łącznie. Mit i fakt: twierdzenie Falkenhayna, że chciał wykrwawić armię francuską, pochodzi z jego wspomnień spisanych po wojnie, a historycy wciąż spierają się o to, co naprawdę zamierzał.9
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: hasło „Nie przejdą”, wyrosłe z rozkazu Roberta Nivelle’a z 23 czerwca, i ossuarium w Douaumont ze szczątkami 130 tysięcy żołnierzy utrzymują pamięć o tej bitwie we Francji. Francuzi się utrzymali, ale front prawie nie drgnął, więc za rozstrzygnięcie 4; ma tyle samo punktów, rozpoznawalności i skutku co Gallipoli i ustępuje mu tylko jako bitwa późniejsza.10
4 Ofensywa stu dni, 1918
- Gdzie
- Front zachodni od Amiens przez Linię Hindenburga po Mons, Francja i Belgia
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Imperium Brytyjskie, Francja i Stany Zjednoczone pod wspólnym dowództwem Ferdinanda Focha przeciw Niemcom
- Siły
- Pod samym Amiens 8 sierpnia: 13 nacierających dywizji, ponad 2000 dział, 450 czołgów i 1900 samolotów
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów, 8 sierpnia do 11 listopada 1918; Niemcy podpisały rozejm; blisko 1 070 000 strat alianckich i 1 172 075 niemieckich (National WWI Museum)
Wiosenne ofensywy niemieckie 1918 roku zdobyły teren, ale wyczerpały armię, i latem inicjatywa przeszła w ręce aliantów dowodzonych przez Ferdinanda Focha. 8 sierpnia o 4.20 rano korpusy australijski i kanadyjski, z korpusem brytyjskim i francuską 1. Armią na skrzydłach, uderzyły pod Amiens za ruchomą zaporą ogniową, wspierane przez ponad 2000 dział, 450 czołgów i 1900 samolotów. Australijczycy posunęli się o 11 kilometrów, Kanadyjczycy o prawie 13, a Erich Ludendorff nazwał ten dzień „czarnym dniem armii niemieckiej”.11
Odtąd alianci atakowali raz za razem na całym froncie. Amerykanie zaczęli ofensywę Meuse-Argonne 26 września, tego samego dnia Brytyjczycy wdarli się w Linię Hindenburga, a 29 września sforsowali Kanał Saint-Quentin. Rozejm wszedł w życie 11 listopada o 11.00, gdy Brytyjczycy znów stali pod Mons, gdzie w 1914 roku stoczyli pierwszą bitwę. National WWI Museum podaje blisko 1 070 000 strat alianckich i 1 172 075 niemieckich, w dużej części jeńców. Mit i fakt: armia niemiecka nie była „niepokonana w polu”: jesienią 1918 roku jej własne naczelne dowództwo uznało, że nie może dalej walczyć, i skłoniło rząd do prośby o rozejm; legenda o „ciosie w plecy” powstała dopiero potem.12
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł: to ta kampania wygrała wojnę. Jest jednak ciągiem bitew o mniej znanej nazwie niż Somma czy Verdun, pamiętanym głównie w Kanadzie jako „sto dni Kanady”, więc za rozpoznawalność 4, a za pamięć 3.13
5 Somma, 1916
- Gdzie
- Odcinek frontu długości 40 km nad Sommą, Pikardia, Francja
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Wielka Brytania, jej imperium i Francja przeciw Niemcom
- Siły
- 14 brytyjskich dywizji w pierwszym natarciu, na południu francuska 6. Armia
- Wynik
- Bez przełamania, 1 lipca do 18 listopada 1916; alianci posunęli się o około 12 km; 420 tysięcy strat Imperium Brytyjskiego, 200 tysięcy francuskich i co najmniej 450 tysięcy niemieckich (National Army Museum)
Ofensywa nad Sommą miała być wielkim uderzeniem aliantów w 1916 roku, na 40-kilometrowym odcinku, gdzie stykały się armie brytyjska i francuska. Gdy w lutym Niemcy zaatakowali pod Verdun, Brytyjczycy ruszyli wcześniej, niż planowali, żeby odciążyć sojusznika. Siedmiodniowy ostrzał zużył półtora miliona pocisków, ale działa rozstawiono zbyt rzadko, wiele pocisków było szrapnelami albo niewypałami i w wielu miejscach niemieckie zasieki pozostały nietknięte.14
1 lipca o 7.30 do ataku poszło 14 brytyjskich dywizji. Obsługi niemieckich karabinów maszynowych zdążyły wyjść z ziemianek i do wieczora armia brytyjska straciła ponad 57 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, najwięcej w swojej historii jednego dnia. Francuzom na południu poszło lepiej. Ofensywa ciągnęła się przez dwanaście bitew i pierwsze użycie czołgów 15 września, aż Douglas Haig przerwał ją 18 listopada, jakieś 12 kilometrów od linii wyjściowej. National Army Museum liczy 420 tysięcy strat Imperium Brytyjskiego, 200 tysięcy francuskich i co najmniej 450 tysięcy niemieckich. Mit i fakt: nie poszła zupełnie na marne: odciążyła Verdun, pozbawiła armię niemiecką doświadczonych oficerów, których armia ta już nie odzyskała, i zmusiła ją w 1917 roku do odwrotu na Linię Hindenburga.15
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: jej pierwszy dzień stał się symbolem całej wojny, utrwalonym już w 1916 roku w filmie Geoffreya Malinsa. Po czterech i pół miesiącach nie rozstrzygnęła jednak niczego, a 2 punkty za rozstrzygnięcie zostawiają ją o punkt za ofensywą stu dni, która wygrała wojnę.16
6 Pierwsza bitwa pod Ypres, 1914
- Gdzie
- Okolice Ypres (Ieper), Flandria Zachodnia, Belgia
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Wielka Brytania, Francja i Belgia przeciw Niemcom
- Siły
- Brytyjski Korpus Ekspedycyjny podwojony z pierwotnych 90 tysięcy ludzi, obok wojsk francuskich i belgijskich; liczebność Niemców niepewna
- Wynik
- Obronne zwycięstwo aliantów, 20 października do 22 listopada 1914 (według datowania National Army Museum); według EBSCO blisko 150 tysięcy strat po każdej ze stron
Po Marnie niemieckie naczelne dowództwo jeszcze raz próbowało obejść skrzydło aliantów między Lille a wybrzeżem i dotrzeć do portów nad kanałem La Manche. Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, dwukrotnie większy niż pierwotne 90 tysięcy ludzi dzięki dywizjom indyjskim i terytorialnym, przerzucono znad Aisne pod Ypres.17
Od 20 października Niemcy raz po raz próbowali przełamać front, między innymi pod Gheluvelt. Linia wytrzymała. Różnią się nawet daty: National Army Museum podaje okres od 20 października do 22 listopada, EBSCO Research Starters od 30 października do 25 listopada, a straty każdej ze stron EBSCO szacuje na blisko 150 tysięcy. Stara armia zawodowa prawie przestała istnieć: do końca 1914 roku BEF poniósł ponad 90 tysięcy strat. Mit i fakt: niemiecka propaganda twierdziła, że młodzi ochotnicy szturmowali 10 listopada wzgórza pod Langemarck ze śpiewem „Deutschland, Deutschland über alles”; w rzeczywistości setki słabo wyszkolonych rekrutów skosiły karabiny maszynowe strzelające z góry. W Ypres pod Bramą Menińską co wieczór o 20.00 wciąż gra się Last Post.18
Dlaczego to miejsce: Zamknęła ostatnie otwarte skrzydło na zachodzie i zakończyła wojnę manewrową: potem okopy ciągnęły się od kanału La Manche po Szwajcarię. Lepiej znana w Wielkiej Brytanii i Belgii niż gdzie indziej, dostaje 4 za rozpoznawalność i za każde inne główne kryterium oraz komplet za pewność źródeł; z 41 punktami stoi sama, punkt za Sommą i punkt przed czterema bitwami z 40 punktami.19
7 Passchendaele, 1917
- Gdzie
- Wzgórza na wschód od Ypres, Flandria Zachodnia, Belgia
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni (trzecia bitwa pod Ypres)
- Strony
- Wielka Brytania, jej imperium i Francja przeciw Niemcom
- Siły
- 3000 brytyjskich dział w ostrzale wstępnym; około 100 tysięcy Kanadyjczyków w ostatniej fazie
- Wynik
- Grzbiet zdobyty, bez przełamania, 31 lipca do 10 listopada 1917; według National Army Museum 300 tysięcy strat brytyjskich i około 260 tysięcy niemieckich
Douglas Haig chciał wyrwać się z łuku pod Ypres, zająć otaczające go wzgórza i przebić się do belgijskiego wybrzeża, gdzie stały bazy niemieckich okrętów podwodnych. Po dwóch tygodniach ostrzału z 3000 dział piechota ruszyła 31 lipca 1917 roku o 3.50 rano. Po południu zaczęło padać.20
Ostrzał zniszczył melioracje nisko położonych pól Flandrii, a deszcz zamienił je w bagno błota i zalanych lejów. Natarcia we wrześniu i październiku zdobyły Polygon Wood i Broodseinde. Kanadyjczycy, około 100 tysięcy ludzi, zajęli ruiny wsi 6 listopada, a 10 listopada oczyścili grzbiet; 15 654 z nich zginęło albo zostało rannych, niemal dokładnie tylu, ilu przewidział ich dowódca Arthur Currie. Zysk wyniósł około pięciu mil. National Army Museum podaje 300 tysięcy strat brytyjskich i około 260 tysięcy niemieckich, EBSCO Research Starters około 245 tysięcy brytyjskich i 230 tysięcy niemieckich. Mit i fakt: Passchendaele to potoczna nazwa całej trzeciej bitwy pod Ypres; sama wieś była tylko ostatnim celem bitwy, która zaczęła się ponad trzy miesiące wcześniej. W 1918 roku, w obliczu wiosennej ofensywy niemieckiej, Brytyjczycy oddali grzbiet bez walki.21
Dlaczego to miejsce: Jej nazwa to synonim błota i ofiary bez sensu, więc ma komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć. Przełamanie nigdy jednak nie nastąpiło, stąd 2 za rozstrzygnięcie i 3 za skutek; ma 40 punktów, tyle samo co Tannenberg, Caporetto i Megiddo, i wyprzedza je wszystkie rozpoznawalnością.
8 Tannenberg, 1914
- Gdzie
- Południowe Prusy Wschodnie, na południowy zachód od Wielkich Jezior Mazurskich, Niemcy (dziś Polska)
- Wojna
- I wojna światowa, front wschodni
- Strony
- Niemcy przeciw Rosji
- Siły
- Niemiecka 8. Armia około 150 tysięcy; rosyjska 2. Armia według Erika Sassa 230 tysięcy
- Wynik
- Zwycięstwo Niemiec, 26 do 30 sierpnia 1914; rosyjska 2. Armia rozbita; od około 90 do 92 tysięcy Rosjan wziętych do niewoli
Rosja dotrzymała słowa danego Francji i w połowie sierpnia 1914 roku, jeszcze przed końcem mobilizacji, weszła do Prus Wschodnich: 1. Armia Pawła Rennenkampfa od wschodu, 2. Armia Aleksandra Samsonowa od południa. Miały wziąć w kleszcze niemiecką 8. Armię, liczącą około 150 tysięcy ludzi. Berlin ściągnął z emerytury Paula von Hindenburga, z Erichem Ludendorffem jako szefem sztabu, a ci wykonali plan przygotowany już przez pułkownika Maxa Hoffmanna: osłonić się przed Rennenkampfem i przerzucić koleją większość armii na południe, przeciw Samsonowowi. Przechwycone rosyjskie depesze radiowe zdradziły im, dokąd zmierza.22
Od 26 sierpnia Niemcy łamali oba skrzydła rosyjskie, a między 28 a 30 sierpnia okrążyli resztę 2. Armii; Samsonow się zastrzelił. HISTORY liczy ponad 30 tysięcy zabitych Rosjan i około 92 tysięcy jeńców; Erik Sass około 170 tysięcy strat rosyjskich, w tym 90 tysięcy jeńców, wobec 14 tysięcy niemieckich. Rosyjską inwazję dobiła we wrześniu bitwa nad Jeziorami Mazurskimi. Mit i fakt: nazwa była propagandą: Niemcy nazwali bitwę Tannenbergiem, by pomścić klęskę Krzyżaków pod Grunwaldem w 1410 roku, bitwę, którą Polacy nazywają grunwaldzką. Pomnik tannenberski z 1927 roku stał się w 1935 roku grobowcem Hindenburga, a w 1945 roku wysadzono go w powietrze.23
Dlaczego to miejsce: Rozbiła rosyjską armię, przekreśliła inwazję na Prusy Wschodnie i zrobiła z Hindenburga bohatera narodowego, więc dostaje 4 we wszystkich głównych kryteriach. Nie rozstrzygnęła wojny na wschodzie, poza Niemcami, Rosją i Polską jest mniej znana i traci punkt za pewność źródeł, bo straty i siły rosyjskie podaje się bardzo różnie. Przy 40 punktach ustępuje Passchendaele rozpoznawalnością, z Caporetto ma równą rozpoznawalność i skutek i wyprzedza je jako bitwa starsza, a Megiddo wyprzedza rozpoznawalnością.24
9 Caporetto, 1917
- Gdzie
- Górna dolina Isonzo pod Caporetto (dziś Kobarid w Słowenii), potem przez Nizinę Wenecką aż nad Piawę
- Wojna
- I wojna światowa, front włoski
- Strony
- Austriacko-niemiecka 14. Armia Ottona von Belowa przeciw armii włoskiej Luigiego Cadorny
- Siły
- Siedem dywizji niemieckich przysłanych na pomoc Austro-Węgrom przeciw włoskiej 2. Armii liczącej 353 bataliony i 36 w odwodzie
- Wynik
- Zwycięstwo państw centralnych, 24 października do 12 listopada 1917; Włosi odrzuceni nad Piawę, według HISTORY o około 60 mil; od 280 do 293 tysięcy jeńców
Jesienią 1917 roku Włosi mieli za sobą jedenaście ofensyw nad Isonzo, prowadzonych od maja 1915 roku, i zdobyli w nich niespełna siedem mil, ale front austro-węgierski pod Gorycją był bliski załamania. Niemcy przysłały na pomoc siedem dywizji, a wspólna austriacko-niemiecka 14. Armia pod dowództwem niemieckiego generała Ottona von Belowa miała uderzyć na włoską 2. Armię w okolicy miasteczka Caporetto, dziś Kobarid w Słowenii. Skupiała ona mniej więcej połowę sił Włoch.25
Natarcie ruszyło 24 października po krótkim, skutecznym ostrzale i do wieczora, według HISTORY, napastnicy posunęli się o 25 kilometrów. Armia włoska cofnęła się nad rzekę Piawę na północ od Wenecji, według HISTORY o około 60 mil, i tam nowa linia wytrzymała. Około 40 tysięcy Włochów zginęło lub zostało rannych. HISTORY liczy 280 tysięcy jeńców, muzeum Risorgimento w Bolonii 293 493. 9 listopada Cadornę zastąpił Armando Diaz, a ostatnie natarcie nad Piawą załamało się 23 listopada. Po włosku nazwa bitwy stała się zwykłym słowem: caporetto to każda sromotna klęska. Za granicą odwrót rozsławiło Pożegnanie z bronią Ernesta Hemingwaya. Mit i fakt: pisarz go nie widział; wydawnictwo Gale w serii Novels for Students odnotowuje, że na front włoski zgłosił się dopiero w maju 1918 roku.26
Dlaczego to miejsce: Omal nie wyrzuciła Włoch z wojny, ale Włosi utrzymali się nad Piawą, a liczby jeńców się różnią, więc w każdym kryterium ma 4. Tę samą sumę mają cztery bitwy: Passchendaele jest bardziej znane i stoi wyżej, Tannenberg ma taką samą rozpoznawalność i skutek, ale jest starszy, więc idzie pierwszy, a mniej znane Megiddo stoi za Caporetto.
10 Megiddo, 1918
- Gdzie
- Równina Szaron i dolina pod Megiddo, Palestyna
- Wojna
- I wojna światowa, kampania na Synaju i w Palestynie
- Strony
- Imperium Brytyjskie pod wodzą gen. Edmunda Allenby’ego przeciw trzem armiom osmańskim Ottona Limana von Sandersa
- Siły
- Około 57 tysięcy piechoty i 12 tysięcy jazdy przeciw trzem armiom osmańskim liczącym około 35 tysięcy ludzi
- Wynik
- Klęska osmańska, 19 do 25 września 1918; ponad 25 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli Osmanów w bitwie, około 75 tysięcy jeńców do 30 października
We wrześniu 1918 roku trzy armie osmańskie, razem około 35 tysięcy ludzi pod dowództwem niemieckiego generała Ottona Limana von Sandersa, trzymały front w poprzek Palestyny. Jedną z nich dowodził Mustafa Kemal, obrońca Gallipoli. Allenby wmówił osmańskiemu dowództwu, że następny cios spadnie za Jordanem, a sam w tajemnicy przerzucił siły nad morze.27
Natarcie ruszyło 19 września. Piechota przełamała front przy morzu, a jazda przeszła wyłomem na tyły Osmanów; wieczorem 20 września była już w Nazarecie, gdzie Liman von Sanders miał kwaterę główną i skąd uciekł w ostatniej chwili. 8. Armia przestała istnieć, 7. poszła w rozsypkę, a zdobycie węzła kolejowego w Darze odcięło za Jordanem resztki 7. i 4. Armii. National Army Museum ocenia straty osmańskie w całej bitwie na ponad 25 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli. 3. Brygada Australijskiej Lekkiej Kawalerii wjechała do Damaszku 1 października, a Aleppo padło 25 października. W sześć tygodni armia Allenby’ego wzięła około 75 tysięcy jeńców i 360 dział i przesunęła front o 560 kilometrów, a 30 października imperium osmańskie podpisało rozejm w Mudros i wyszło z wojny. Nazwę bitwy wybrał sam Allenby: wzgórze Megiddo to biblijny Armagedon.28
Dlaczego to miejsce: Maksimum za rozstrzygnięcie, skutek i pewność źródeł, bo trzy armie rozbito w tydzień, a wojna osmańska skończyła się w sześć; front zachodni przyćmiewa jednak tę kampanię, więc rozpoznawalność i pamięć dostają po 3. Tę samą sumę mają Passchendaele, Tannenberg i Caporetto, ale wszystkie są bardziej znane, więc Megiddo zamyka tę czwórkę.
11 Jutlandia, 1916
- Gdzie
- Morze Północne u wybrzeży Jutlandii, Dania
- Wojna
- I wojna światowa, Morze Północne
- Floty
- Brytyjska Grand Fleet (Jellicoe, Beatty) przeciw niemieckiej Flocie Pełnomorskiej (Scheer, Hipper)
- Siły
- Łącznie 250 albo 279 okrętów według dwóch wyliczeń Royal Museums Greenwich, z wyraźną przewagą Brytyjczyków
- Wynik
- Remis, 31 maja do 1 czerwca 1916; Wielka Brytania straciła 14 okrętów, Niemcy 11, a Flota Pełnomorska wróciła do portów
Brytyjski plan na morzu był prosty: zamknąć niemiecką flotę na Morzu Północnym i dusić Niemcy blokadą. Reinhard Scheer, dowódca Floty Pełnomorskiej, wiedział, że nie może stawić czoła całej Grand Fleet, więc chciał wywabić jej część i ją zniszczyć. Ostrzeżona przechwyconymi niemieckimi depeszami Grand Fleet wyszła w morze wieczorem 30 maja. 31 maja 1916 roku na Morzu Północnym zderzyły się zwiadowcze krążowniki liniowe Franza von Hippera i Davida Beatty’ego, a za nimi nadciągała główna flota Johna Jellicoe. Royal Museums Greenwich na jednej ze swoich stron liczy łącznie 250 okrętów, na innej 279.29
Beatty pognał za Hipperem na południe, prosto na niemieckie pancerniki, i w ciągu pół godziny stracił dwa krążowniki liniowe w katastrofalnych eksplozjach. Potem Scheer wpadł na Jellicoe. Dwa razy natknął się na zmasowany ogień Grand Fleet i zawrócił, a nocą jego flota przebiła się przez brytyjskie niszczyciele do domu. Brytyjczycy stracili 14 okrętów, Niemcy 11; Royal Museums Greenwich liczy 6945 strat brytyjskich i 3058 niemieckich, łącznie z jeńcami. Mit i fakt: pod względem strat Niemcy mogły mówić o taktycznym zwycięstwie, ale nazajutrz Brytyjczycy mieli 105 nieuszkodzonych okrętów gotowych do walki, a Niemcy tylko 40, a Scheer przyznał w raporcie dla cesarza, że bitwa flot nie wyeliminuje Wielkiej Brytanii z wojny. Royal Museums Greenwich nazywa ją największą bitwą morską I wojny światowej.30
Dlaczego to miejsce: Jedyne pełne starcie flot drednotów jest słynne i świetnie udokumentowane, a utrzymało blokadę; żadna flota nie została jednak zniszczona, a wojna toczyła się dalej jak przedtem, więc za rozstrzygnięcie ma tylko 3 i traci punkt do czterech bitew z 40 punktami.
12 Ofensywa wiosenna, 1918
- Gdzie
- Front zachodni we Francji i we Flandrii, od Sommy i Lys po Aisne i Marnę
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Armie niemieckie Ericha Ludendorffa przeciw wojskom brytyjskim, francuskim i amerykańskim, od 26 marca koordynowanym przez Ferdinanda Focha
- Siły
- W połowie lutego 1918 roku 81 dywizji niemieckich stało naprzeciw 59 dywizji Haiga; natarcie otworzyło od 9 do 10 tysięcy dział
- Wynik
- Niemiecka porażka, wiosna 1918; do 40 mil zdobytego terenu, ale bez przełamania; w samej operacji Michael 240 tysięcy strat niemieckich (National Army Museum)
Wyjście Rosji z wojny uwolniło znaczne siły niemieckie i według National Army Museum w połowie lutego 1918 roku 81 dywizji niemieckich stało naprzeciw 59 dywizji Haiga. Okazja nie mogła trwać długo: wkrótce na front miały wejść liczne wojska amerykańskie, a Erich Ludendorff postawił wszystko na jedną, ostatnią ofensywę. Pierwszy cios, operacja Michael, spadł 21 marca na słabo obsadzony front brytyjski na południe od Cambrai, po pięciogodzinnym ostrzale z około 9 do 10 tysięcy dział.31
Oddziały szturmowe przeniknęły przez słabe punkty i brytyjska 5. Armia się załamała; 26 marca alianci powierzyli koordynację swoich wojsk Ferdinandowi Fochowi. Do 5 kwietnia, gdy Ludendorff przerwał operację, Niemcy posunęli się o prawie 40 mil i wzięli 70 tysięcy jeńców; żadna strona nie zdobyła na froncie zachodnim tyle terenu od 1914 roku. Ludendorff przeprowadził tej wiosny i lata cztery kolejne podobne operacje, a w jednym z tych kryzysów Haig rozkazał swoim żołnierzom walczyć „plecami do ściany”. W samej operacji Michael National Army Museum liczy 178 tysięcy strat brytyjskich, 77 tysięcy francuskich i 240 tysięcy niemieckich; HISTORY zauważa, że Niemcom brakowało świeżych odwodów, którymi dysponowali już alianci. Ofensywy wyczerpały armię niemiecką i zostawiły ją w narażonym występie frontu, na który alianci uderzyli w sierpniu pod Amiens.32
Dlaczego to miejsce: Ostatnia niemiecka próba wygrania wojny zdobyła więcej terenu niż jakiekolwiek natarcie od 1914 roku, po czym utknęła i kosztowała armię, której nie dało się odbudować; jej klęska przygotowała zwycięstwo aliantów, więc rozstrzygnięcie, skutek i rozpoznawalność dostają po 4. Pamięta się ją głównie pod nazwami poszczególnych bitew, a szacunki strat bardzo się różnią, więc pamięć ma 3, a pewność źródeł 4.
13 Ofensywa Brusiłowa, 1916
- Gdzie
- Front wschodni, ponad 300 km od Polesia po granicę rumuńską (dziś zachodnia Ukraina)
- Wojna
- I wojna światowa, front wschodni
- Strony
- Rosyjski Front Południowo-Zachodni Aleksieja Brusiłowa przeciw armiom austro-węgierskim i niemieckim
- Siły
- Cztery armie rosyjskiego Frontu Południowo-Zachodniego; według Piotra Szlanty siły obu stron były zbliżone
- Wynik
- Zwycięstwo Rosji, 4 czerwca do 20 września 1916; straty Austro-Węgier szacowane na 600 tysięcy do 1,5 mln, Rosji na 1,4 mln (Erik Sass)
W 1916 roku Francja prosiła sojuszników o uderzenia na innych frontach, które odciągnęłyby siły niemieckie spod Verdun. Aleksiej Brusiłow, dowódca Frontu Południowo-Zachodniego, uderzył naraz wszystkimi czterema armiami na bardzo szerokim froncie, według HISTORY na 200 mil, według Piotra Szlanty na przeszło 300 kilometrów; jak wyjaśnia Szlanta, ostrzał miał być według Brusiłowa krótki i wprowadzać zamęt, a nie niszczyć przeciwnika.33
Natarcie ruszyło 4 czerwca. Pod Łuckiem Rosjanie wzięli w jeden dzień 26 tysięcy jeńców i w ciągu dwóch dni rozbili austro-węgierską 4. Armię; według Szlanty 4. i 7. Armia w praktyce przestały istnieć. Conrad von Hötzendorf musiał przerwać ofensywę we Włoszech i słać działa i dywizje na wschód, Falkenhayn musiał zabrać cztery dywizje niemieckie z zachodu, a na ratunek Austro-Węgrom spieszyły kolejne dywizje niemieckie. Ofensywa skłoniła też Rumunię do przystąpienia do wojny po stronie aliantów. Gdy 20 września ją przerwano, Rosjanie odepchnęli armie Habsburgów miejscami o ponad sto mil. Straty są sporne: prof. Piotr Szlanta szacuje austro-węgierskie na nawet 600 tysięcy, HISTORY na 1,5 miliona, w tym 400 tysięcy jeńców; rosyjskie Erik Sass ocenia na 1,4 miliona. Austro-Węgry nigdy nie odzyskały siły uderzeniowej i przeszły pod niemieckie dowództwo, a wykrwawiona Rosja osunęła się ku rewolucji.34
Dlaczego to miejsce: Najbardziej udana ofensywa Rosji w tej wojnie omal nie złamała armii austro-węgierskiej, więc rozpoznawalność, rozstrzygnięcie i skutek dostają po 4; Rosja nie potrafiła jednak wykorzystać sukcesu, a szacunki strat różnią się po obu stronach o setki tysięcy, więc pewność źródeł ma tylko 3. Ma tyle samo punktów i tę samą rozpoznawalność co Grzbiet Vimy, ale wyprzedza go, bo jej skutki były znacznie większe.
14 Grzbiet Vimy, 1917
- Gdzie
- Grzbiet Vimy na północ od Arras, Francja
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni (bitwa pod Arras)
- Strony
- Korpus Kanadyjski gen. Juliana Bynga przeciw czterem dywizjom niemieckiej Grupy Vimy
- Siły
- Cztery dywizje Korpusu Kanadyjskiego, po raz pierwszy atakujące razem, z ponad 15 tysiącami piechurów w pierwszym uderzeniu
- Wynik
- Zwycięstwo Kanadyjczyków, 9 do 12 kwietnia 1917; 3598 zabitych i około 7000 rannych Kanadyjczyków
Grzbiet Vimy, silnie umocnione, siedmiokilometrowe wzniesienie w północnej Francji, górował nad liniami aliantów, a wcześniejsze francuskie natarcia na niego załamały się, kosztując ponad 100 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. W kwietniu 1917 roku zadanie dostał Korpus Kanadyjski, w ramach brytyjskiej ofensywy pod Arras, i po raz pierwszy wszystkie cztery dywizje kanadyjskie miały uderzyć razem, ramię w ramię.35
O 5.30 w Poniedziałek Wielkanocny, 9 kwietnia, ponad 15 tysięcy kanadyjskich piechurów ruszyło za zaporą ogniową. Do popołudnia trzy dywizje osiągnęły swoje cele, ale 4. Dywizja utknęła przed Wzgórzem 145, które padło nazajutrz, a pagórek zwany Pryszczem (the Pimple) zdobyto dopiero 12 kwietnia. Kanadyjczycy stracili 3598 zabitych i około 7000 rannych; The Canadian Encyclopedia szacuje straty niemieckie na 20 tysięcy oraz 4000 jeńców. Mit i fakt: Vimy pamięta się jako „narodziny narodu”, wedle słów gen. bryg. Alexandra Rossa, ale historycy przypominają, że bitwa nie zmieniła biegu wojny, a szersza ofensywa, której służyła, zakończyła się porażką. Pomnik na Wzgórzu 145, odsłonięty w 1936 roku przed ponad stutysięcznym tłumem, nosi nazwiska 11 285 Kanadyjczyków poległych we Francji, których groby są nieznane.36
Dlaczego to miejsce: Niewiele bitew tej wojny żyje w pamięci tak mocno, więc pamięć dostaje 5; był to jednak lokalny sukces w ramach nieudanej ofensywy pod Arras, więc rozstrzygnięcie ma 2. Ma tyle samo punktów i tę samą rozpoznawalność co ofensywa Brusiłowa i stoi za nią, bo jego skutki były mniejsze.
15 Druga bitwa nad Marną, 1918
- Gdzie
- Dolina Marny w rejonie Reims, Château-Thierry i Soissons, Francja
- Wojna
- I wojna światowa, front zachodni
- Strony
- Armie niemieckie Ericha Ludendorffa przeciw wojskom francuskim, amerykańskim, brytyjskim i włoskim pod wodzą Ferdinanda Focha
- Siły
- 23 dywizje niemieckie na wschód od Reims i 17 na zachód 15 lipca; wojska francuskie i amerykańskie z czołgami i lotnictwem w kontrnatarciu 18 lipca
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów, lipiec i sierpień 1918; straty niemieckie około 168 tysięcy, alianckie około 120 tysięcy (EBSCO)
W lipcu 1918 roku niemieckie naczelne dowództwo, przekonane, że rozstrzygający cios musi spaść we Flandrii, zaplanowało najpierw jeszcze jedno natarcie dalej na południu, po obu stronach Reims, by odciągnąć stamtąd siły aliantów. Alianci dowiedzieli się o nim tydzień wcześniej. 15 lipca na wschód od Reims uderzyły 23 dywizje niemieckie, a na zachód 17. Na wschód od miasta natarcie zatrzymano do końca dnia. Na zachodzie Niemcy przekroczyli Marnę w kilku miejscach, a amerykańska 3. Dywizja, która utrzymała swoje pozycje, zyskała miano „Skały nad Marną”.37
Foch miał już gotową odpowiedź. 18 lipca, bez ostrzału artyleryjskiego, który ostrzegłby Niemców, wojska francuskie i amerykańskie wsparte czołgami i lotnictwem uderzyły na pozycje niemieckie nad Marną. Według francuskiego ministerstwa 10. Armia Mangina miała 18 dywizji, w tym dwie amerykańskie i jedną szkocką, posunęła się o 10 kilometrów i wzięła 10 tysięcy jeńców. Niemcy wycofali się za Marnę, na pozycje nad Aisne. EBSCO Research Starters szacuje straty niemieckie na około 168 tysięcy, a alianckie na około 120 tysięcy. Inicjatywa przeszła w ręce aliantów, a 8 sierpnia uderzyli znowu, pod Amiens.38
Dlaczego to miejsce: Zatrzymała ostatnią niemiecką ofensywę tej wojny i na dobre oddała inicjatywę aliantom, więc za rozstrzygnięcie dostaje 5; żyje jednak w cieniu pierwszej bitwy nad tą samą rzeką, więc rozpoznawalność ma 3, a pamięć tylko 2.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy bitwy I wojny światowej
Wzięliśmy pod uwagę każdą bitwę albo nazwaną ofensywę I wojny światowej, na froncie zachodnim, wschodnim i włoskim, pod Gallipoli, na Bliskim Wschodzie i na morzu, a ocenialiśmy ją przede wszystkim po tym, jak jest znana i czy rozstrzygnęła kampanię albo przebieg wojny. Długie kampanie złożone z wielu osobnych bitew, jak dwanaście bitew nad Isonzo, liczymy tylko przez ich rozstrzygający moment. Bitwy morskie wszystkich epok porównujemy w największych bitwach morskich, fronty osmańskie w największych bitwach Imperium Osmańskiego, a najkrwawsze starcia wszystkich wojen w najkrwawszych bitwach w historii.
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy I wojny światowej są największe i najbardziej znane; rozstrzygnięcie, skutek i pamięć podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rozstrzygnięcie (×2). 5, gdy rozstrzygnęła kampanię albo przebieg wojny, 1, gdy wojna toczyła się dalej, jakby jej nie było.
- Skutek (×2). 5, gdy zmieniła mapę, los państwa albo sposób prowadzenia wojen, 1, gdy jej skutki były tylko lokalne.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (święto narodowe, wielki pomnik, słynna książka, wiersz albo film), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej na przykład, dlaczego Somma, najsłynniejsza bitwa tej wojny, jest dopiero piąta: kosztowała ponad milion zabitych, rannych i zaginionych, a po czterech i pół miesiącach alianci posunęli się o około 12 kilometrów, więc nie rozstrzygnęła żadnej kampanii.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rozstrzygnięcie ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Marna | 5 | 5 | 5 | 4 | 4 | 47 |
| 2 | Gallipoli | 5 | 4 | 4 | 5 | 5 | 46 |
| 3 | Verdun | 5 | 4 | 4 | 5 | 5 | 46 |
| 4 | Ofensywa stu dni | 4 | 5 | 5 | 3 | 5 | 43 |
| 5 | Somma | 5 | 2 | 4 | 5 | 5 | 42 |
| 6 | Pierwsza bitwa pod Ypres | 4 | 4 | 4 | 4 | 5 | 41 |
| 7 | Passchendaele | 5 | 2 | 3 | 5 | 5 | 40 |
| 8 | Tannenberg | 4 | 4 | 4 | 4 | 4 | 40 |
| 9 | Caporetto | 4 | 4 | 4 | 4 | 4 | 40 |
| 10 | Megiddo | 3 | 5 | 5 | 3 | 5 | 40 |
| 11 | Jutlandia | 4 | 3 | 4 | 4 | 5 | 39 |
| 12 | Ofensywa wiosenna | 4 | 4 | 4 | 3 | 4 | 38 |
| 13 | Ofensywa Brusiłowa | 4 | 4 | 4 | 3 | 3 | 37 |
| 14 | Grzbiet Vimy | 4 | 2 | 3 | 5 | 5 | 37 |
| 15 | Druga bitwa nad Marną | 3 | 5 | 4 | 2 | 5 | 36 |
Blisko listy
Pięć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Gorlice-Tarnów, 1915. 2 maja 1915 roku ofensywa wojsk niemieckich i austro-węgierskich przełamała front rosyjski między Gorlicami a Tarnowem. Dalsze natarcie odebrało Rosji niemal całą Galicję, z Przemyślem i Lwowem, oraz całe Królestwo Polskie. Mało która bitwa tej wojny rozstrzygnęła więcej, ale poza Europą Środkową prawie nikt jej nie zna.39
Vittorio Veneto, 1918. Ostatnia bitwa Włoch z Austro-Węgrami: rozmowy o rozejmie zaczęły się 29 października 1918 roku, gdy jeszcze trwała, a rozejm z Villa Giusti, podpisany 3 listopada, wszedł w życie 4 listopada. Włochy wciąż obchodzą ten dzień. Monarchia Habsburgów sama się już jednak rozpadała, a poza Włochami mało kto zna tę nazwę.40
Meuse-Argonne, 1918. Armia USA nazywa amerykańską ofensywę z 26 września do 11 listopada 1918 roku największą i najkosztowniejszą operacją wojskową w dziejach Stanów Zjednoczonych: 26 277 zabitych i 95 786 rannych. Była jednak tylko częścią ofensywy stu dni, która już jest na liście, i poza Ameryką mało kto ją pamięta.41
Druga bitwa pod Ypres, 1915. 22 kwietnia 1915 roku Niemcy wypuścili pod Ypres około 160 ton chloru, w pierwszym wielkim ataku gazowym tej wojny, a Kanadyjczycy zatkali wyrwę, którą gaz otworzył we froncie. Tam John McCrae napisał wiersz „In Flanders Fields”. Bitwa zmieniła sposób prowadzenia wojny, ale nie jej przebieg.42
Mons, 1914. 23 sierpnia 1914 roku Brytyjski Korpus Ekspedycyjny, liczący w sumie około 90 tysięcy ludzi, zatrzymał niemiecką 1. Armię nad kanałem Mons-Condé, po czym zaczął liczący 200 mil odwrót w walce. Z opowiadania Arthura Machena, wydanego we wrześniu, wyrosła legenda o Aniele z Mons. Słynna w Wielkiej Brytanii, ale była to tylko akcja opóźniająca, więc za rozstrzygnięcie ma 2.43
Zobacz te bitwy obok wszystkich innych epok w przewodniku Bitwy, które zmieniły świat.
Dlaczego I wojna światowa zmieniła wojnę na zawsze
W I wojnie światowej przemysł zdławił taktykę. Karabiny maszynowe, szybkostrzelna artyleria i drut kolczasty uczyniły dawne ataki samobójczymi, a walki zastygły w linii okopów od kanału La Manche po Szwajcarię. Bitwy takie jak nad Sommą i pod Verdun stały się trwającymi miesiącami maszynami, które zabijały setki tysięcy za kilka kilometrów błota.44
Jaka była pierwsza wielka bitwa I wojny światowej?
Nie ma jednej pierwszej bitwy. Na zachodzie wojnę otworzył niemiecki atak na belgijską twierdzę Liège, 4-16 sierpnia 1914 roku, po którym przyszła bitwa graniczna w Belgii i wschodniej Francji. W połowie sierpnia Serbia odniosła pod Cerem pierwsze wielkie zwycięstwo aliantów, a 23 sierpnia Brytyjczycy stoczyli pod Mons swoją pierwszą wielką bitwę.45
Liège leżało na niemieckiej drodze przez Belgię do Francji. Niemcy prześlizgnęli się między fortami i w pierwszych dniach zajęli centrum miasta, ale forty broniły się dalej; pierwszy padł 8 sierpnia, a od 13 sierpnia ostrzeliwały je działa kalibru 420 mm. Według ardeńskiego urzędu turystycznego ostatni skapitulował 16 sierpnia. W Serbii Serbowie pokonali pod Cerem najeźdźców austro-węgierskich, odnosząc pierwsze wielkie zwycięstwo aliantów w tej wojnie. Pod Mons brytyjski korpus ekspedycyjny starł się z niemiecką 1. Armią i po dniu walk rozpoczął długi odwrót; Commonwealth War Graves Commission szacuje, że około 1600 żołnierzy brytyjskich zginęło tam, zostało rannych, trafiło do niewoli lub zaginęło. Na wschodzie rosyjska inwazja na Prusy Wschodnie skończyła się pod koniec sierpnia ciężką klęską pod Tannenbergiem. Pierwsza bitwa, która przesądziła o kształcie wojny, przyszła we wrześniu nad Marną.46
Jaka była najkrwawsza bitwa I wojny światowej?
To zależy od tego, co liczymy. Licząc zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli po obu stronach, najczęściej wymienia się bitwę nad Sommą, od 1 lipca do 18 listopada 1916 roku; liczby National Army Museum podajemy niżej. Rosyjska ofensywa Brusiłowa z 1916 roku mogła kosztować więcej: straty austro-węgierskie historyk Piotr Szlanta szacuje na 600 tysięcy, a HISTORY na 1,5 miliona, rosyjskie zaś Erik Sass na 1,4 miliona, ale była to kampania na froncie, który HISTORY ocenia na 200 mil.47
Liczby z I wojny światowej prawie zawsze oznaczają straty ogółem, a nie samych zabitych, a źródła często różnią się o dziesiątki tysięcy. Dla Sommy National Army Museum podaje 420 000 ofiar w wojskach Imperium Brytyjskiego, 200 000 francuskich i co najmniej 450 000 niemieckich. Dla Verdun Mémorial de Verdun liczy prawie 700 000 zabitych i rannych, a dla Passchendaele National Army Museum podaje 300 000 strat brytyjskich i około 260 000 niemieckich. Jeśli liczyć całe kampanie, walki 1918 roku wypadają jeszcze wyżej: National WWI Museum szacuje straty w alianckiej ofensywie stu dni na blisko 1 070 000 po stronie aliantów i 1 172 075 po stronie Niemiec. Jak te bitwy wypadają na tle innych wojen, pokazujemy w zestawieniu najkrwawszych bitew w historii.48
Co się stało pierwszego dnia bitwy nad Sommą?
1 lipca 1916 roku o 7.30 rano do ataku ruszyło 14 dywizji brytyjskich, po tygodniowym ostrzale, który w wielu miejscach nie przeciął niemieckich zasieków. Do zmroku armia brytyjska straciła 57 470 ludzi, w tym 19 240 zabitych, według Imperial War Museums. To wciąż najkrwawszy dzień w historii armii brytyjskiej.49
Ostrzał trwał od 24 czerwca. Według National Army Museum wystrzelono 1,5 miliona pocisków, ale działa rozłożono zbyt rzadko, wiele pocisków stanowiły szrapnele bezsilne wobec betonowych schronów, a nawet 30 procent mogło nie wybuchnąć. Gdy ogień przesunął się w głąb, obsługi niemieckich karabinów maszynowych wyszły z ocalałych schronów i ostrzelały przedpole. Francuzi na południe od Brytyjczyków posuwali się dobrze, a sąsiednie dywizje brytyjskie zdobyły swoje cele, ale na większości linii natarcie się załamało. Przez kolejne cztery i pół miesiąca alianci posunęli się zaledwie o około 12 kilometrów. Dalszy przebieg ofensywy, aż do listopadowego błota, opisujemy w artykule o bitwie nad Sommą.50
Jaka była najdłuższa bitwa I wojny światowej?
National Army Museum nazywa Verdun najdłuższą bitwą I wojny światowej. Zaczęła się niemieckim ostrzałem 21 lutego 1916 roku i skończyła 18 grudnia 1916 roku, po dziesięciu miesiącach walk, jak pisze Mémorial de Verdun. Bitwa nad Sommą była według National Army Museum pięciomiesięcznymi zmaganiami, a Passchendaele trwało od 31 lipca do 10 listopada 1917 roku.51
Mémorial de Verdun liczy po obu stronach około 700 000 ofiar, w tym 306 000 poległych lub zaginionych i około 400 000 rannych, i rozbija swoje zestawienie na 163 000 poległych i 216 000 rannych Francuzów oraz 143 000 poległych i 190 000 rannych Niemców. Walkę o forty opisujemy w artykule o bitwie pod Verdun.52
Jaka była największa bitwa morska I wojny światowej?
Bitwa jutlandzka, stoczona na Morzu Północnym 31 maja i 1 czerwca 1916 roku, była największą bitwą morską tej wojny. Wzięło w niej udział około 250 okrętów i około 100 000 ludzi: brytyjska Grand Fleet admirała Johna Jellicoe starła się z niemiecką Flotą Pełnomorską Reinharda Scheera.53
Brytyjczycy stracili 14 okrętów i ponad 6000 ludzi, Niemcy 11 okrętów i ponad 2500 ludzi; Royal Museums Greenwich podaje 6094 zabitych Brytyjczyków i 2551 Niemców. Według tego samego źródła zespół krążowników liniowych Davida Beatty’ego stracił dwa okręty w katastrofalnych eksplozjach w ciągu pół godziny od pierwszego starcia. Obie strony ogłosiły zwycięstwo. Niemcy zatopili więcej okrętów, ale ich flota nie pokonała Grand Fleet, a Imperial War Museums zauważa, że niemiecka flota liniowa nie podjęła już poważnej próby podważenia brytyjskiej kontroli nad Morzem Północnym. Jutlandię i inne wielkie starcia flot opisujemy w przewodniku po największych bitwach morskich.54
Która bitwa była punktem zwrotnym I wojny światowej?
Najczęściej wymienia się dwie. Pierwsza bitwa nad Marną we wrześniu 1914 roku zniweczyła niemiecki plan szybkiego zwycięstwa nad Francją i położyła kres przekonaniu, że wojna będzie krótka. Bitwa pod Amiens 8 sierpnia 1918 roku rozpoczęła aliancką ofensywę stu dni, która zakończyła się rozejmem 11 listopada.55
Amiens wstrząsnęło niemieckim dowództwem. Pierwszego dnia Korpus Kanadyjski posunął się o 13 kilometrów, a Australijczycy o około 11 kilometrów, a Erich Ludendorff nazwał później ten dzień „czarnym dniem armii niemieckiej”. Canadian War Museum określa go jako najbardziej udany dzień walk aliantów na froncie zachodnim.56
Jak zakończyła się I wojna światowa na polu bitwy?
Wojnę rozstrzygnął front zachodni w 1918 roku. Niemiecka ofensywa wiosenna, rozpoczęta 21 marca, zdobyła teren, ale nie wygrała wojny. Od 8 sierpnia, począwszy od Amiens, aliancka ofensywa stu dni zepchnęła armię niemiecką za Linię Hindenburga i doprowadziła wprost do rozejmu z 11 listopada 1918 roku.57
Wyjście Rosji z wojny uwolniło znaczne siły niemieckie dla frontu zachodniego. Niemieckie dowództwo widziało ostatnią szansę: uderzyć, zanim na front wejdą liczne wojska amerykańskie. Natarcia doprowadziły Niemców z powrotem nad Marnę, gdzie zatrzymano ich w 1914 roku, a w lipcu Ferdinand Foch przeszedł do kontrataku w drugiej bitwie nad Marną. Jak pierwsza obrona ocaliła Paryż, opowiadamy w artykule o bitwie nad Marną.58
Pod Amiens 8 sierpnia brytyjska 4. Armia generała Henry’ego Rawlinsona, z wojskami kanadyjskimi i australijskimi w pierwszej linii, uderzyła 13 dywizjami przy wsparciu od 420 do 450 czołgów. Od tej chwili alianci wygrywali bitwę za bitwą. 29 września sforsowali Kanał Saint-Quentin i przełamali jeden z najsilniejszych odcinków Linii Hindenburga. Dalej na wschodzie amerykańska 1. Armia generała Johna J. Pershinga rozpoczęła 26 września ofensywę Meuse-Argonne. Centrum Historii Wojskowej armii USA nazywa ją największą i najkosztowniejszą operacją wojskową w dziejach Ameryki, w której zginęło 26 277 żołnierzy amerykańskich. „Sto dni” zakończyło się rozejmem z 11 listopada.59
Całą kampanię opisujemy w tekście o ofensywie stu dni, a jej ostatni poranek w artykule jak skończyła się I wojna światowa.
Każda bitwa ma pełny opis na osobnej stronie. Sprawdź swoją wiedzę w naszym quizie o bitwach I wojny światowej albo w dzisiejszej Bitwie dnia. Jak ta industrialna rzeź wpisuje się w szerszą historię, przeczytasz w zestawieniu największych bitew w historii.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- National WWI Museum and Memorial, „The Hundred Days Offensive”. ↩
- National Army Museum, „Timeline”; EBSCO Research Starters, „First Battle of the Marne”; HISTORY.com Editors, „First Battle of the Marne begins”; HistoryNet, „1914”. ↩
- EBSCO Research Starters, „First Battle of the Marne”; HISTORY.com Editors, „First Battle of the Marne begins”; National Army Museum, „Timeline”; HistoryNet, „1914”; Musée de l’Armée, „Marne taxi”. ↩
- National Army Museum, „Timeline”; HistoryNet, „1914”. ↩
- National Army Museum, „Gallipoli campaign”; The Gallipoli Association, „Campaign”; Anadolu Agency, „Turkey marks 105th anniversary of Canakkale Victory”. ↩
- National Army Museum, „Gallipoli campaign”; Australian War Memorial, „Atatürk (Mustafa Kemal)”; The Gallipoli Association, „Campaign”; Australian War Memorial, „Gallipoli”; HISTORY, „Allies retreat from Gallipoli”. ↩
- Australian War Memorial, „The Anzac Day Tradition”; Anadolu Agency, „Turkey marks 105th anniversary of Canakkale Victory”. ↩
- Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”. ↩
- Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”; Portal Militärgeschichte, „Falkenhayn und Verdun”. ↩
- National WWI Museum and Memorial, „They Shall Not Pass | 1916”; Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”. ↩
- National Army Museum, „1918”; National WWI Museum and Memorial, „The Hundred Days Offensive”; Australian War Memorial, „8 August 1918”. ↩
- National Army Museum, „1918”; National WWI Museum and Memorial, „The Hundred Days Offensive”; Deutsches Historisches Museum, „Die Dolchstoßlegende”. ↩
- Veterans Affairs Canada, „The Last Hundred Days”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Schlacht bei Langemarck (10. November 1914)”; National Army Museum, „Timeline”; National Army Museum, „1914”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Schlacht bei Langemarck (10. November 1914)”; National Army Museum, „1914”; EBSCO Research Starters, „Battle of Ypres”; National Army Museum, „Timeline”; Last Post Association, „The Last Post”. ↩
- National Army Museum, „1914”. ↩
- National Army Museum, „Battle of Passchendaele”; Veterans Affairs Canada, „Battle of Passchendaele”. ↩
- Veterans Affairs Canada, „Battle of Passchendaele”; National Army Museum, „Battle of Passchendaele”; EBSCO Research Starters, „Battle of Ypres”. ↩
- Mental Floss, „Annihilation at Tannenberg”; HISTORY, „Battle of Tannenberg begins”. ↩
- Mental Floss, „Annihilation at Tannenberg”; HISTORY, „Battle of Tannenberg begins”; Deutsches Historisches Museum, „Tannenberg”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Tannenberg”. ↩
- HISTORY.com, „Battle of Caporetto”; Storia e Memoria di Bologna, „La ritirata al Piave”; EBSCO Research Starters, „Battle of Caporetto”. ↩
- HISTORY.com, „Battle of Caporetto”; EBSCO Research Starters, „Battle of Caporetto”; Storia e Memoria di Bologna, „La ritirata al Piave”; Treccani, „Caporétto”; Il Post, „La più grande sconfitta mai subita dall’esercito italiano”; Encyclopedia.com, „A Farewell to Arms”. ↩
- Anzac Memorial w Sydney, „Megiddo”; National Army Museum, „Battle of Megiddo”; Australian War Memorial London, „Megiddo”. ↩
- Australian War Memorial London, „Megiddo”; National Army Museum, „Battle of Megiddo”; HISTORY.com, „Ottoman Empire signs treaty with Allies”; Anzac Memorial w Sydney, „Megiddo”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Battle of Jutland”; Royal Museums Greenwich, „Remembering Jutland”; Royal Museums Greenwich, „Who won the Battle of Jutland?”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „Remembering Jutland”; EBSCO Research Starters, „Battle of Jutland”; Royal Museums Greenwich, „Who won the Battle of Jutland?”. ↩
- National Army Museum, „1918”; HISTORY.com, „First stage of German spring offensive ends”. ↩
- National Army Museum, „1918”; HISTORY.com, „First stage of German spring offensive ends”. ↩
- HISTORY.com, „Brusilov Offensive, one of the most successful ground operations of WWI, begins”; dzieje.pl, „Prof. Szlanta”; Mental Floss, „WWI Centennial”. ↩
- HISTORY.com, „Brusilov Offensive, one of the most successful ground operations of WWI, begins”; dzieje.pl, „Prof. Szlanta”; Mental Floss, „WWI Centennial”. ↩
- Kanadyjskie Muzeum Wojny, „The Battle of Vimy Ridge”; The Canadian Encyclopedia, „Battle of Vimy Ridge”. ↩
- Kanadyjskie Muzeum Wojny, „The Battle of Vimy Ridge”; The Canadian Encyclopedia, „Battle of Vimy Ridge”; Kanadyjskie Muzeum Wojny, „Vimy Memorial”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Analysis”. ↩
- EBSCO Research Starters, „Analysis”; Chemins de mémoire, „27 mai - 6 août 1918. La deuxième bataille de la Marne”; National Army Museum, „1918”. ↩
- dzieje.pl, „Prof. Szlanta”. ↩
- Il Post, „Perché il 4 novembre è festa”. ↩
- Centrum Historii Wojskowej Armii USA, „Meuse-Argonne, 26 September-11 November 1918”. ↩
- Veterans Affairs Canada, „2nd Battle of Ypres”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Second Battle of Ypres”; Kanadyjskie Muzeum Wojny, „In Flanders Fields and John McCrae”. ↩
- National Army Museum, „1914”; Australian War Memorial, „Angel of Mons”. ↩
- Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”; National Army Museum, „Battle of the Somme”. ↩
- National Army Museum, „Timeline”; Ardeński urząd turystyczny, „The Forts of the Province of Liège”; Commonwealth War Graves Commission, „Remembering the Battle of Mons”. ↩
- Ardeński urząd turystyczny, „The Forts of the Province of Liège”; Land of Memory, „City of Visé”; National Army Museum, „Timeline”; National Army Museum, „1914”; Commonwealth War Graves Commission, „Remembering the Battle of Mons”; HISTORY, „Battle of Tannenberg begins”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”; dzieje.pl, „Prof. Szlanta”; HISTORY.com, „Brusilov Offensive, one of the most successful ground operations of WWI, begins”; Mental Floss, „WWI Centennial”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”; Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”; National Army Museum, „Battle of Passchendaele”; National WWI Museum and Memorial, „The Hundred Days Offensive”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”; Imperial War Museums, „First Day of the Battle of the Somme”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”; Imperial War Museums, „First Day of the Battle of the Somme”; Imperial War Museums, „Battle of the Somme”. ↩
- National Army Museum, „Timeline”; Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”; National Army Museum, „Battle of the Somme”; EBSCO Research Starters, „Battle of Ypres”. ↩
- Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „Remembering Jutland”; Imperial War Museums, „Battle of Jutland”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „Remembering Jutland”; Imperial War Museums, „Battle of Jutland”. ↩
- National Army Museum, „Timeline”; HISTORY.com Editors, „First Battle of the Marne begins”; National Army Museum, „1918”; Imperial War Museums, „From Amiens to Armistice”. ↩
- Australian War Memorial, „8 August 1918”; Canadian War Museum, „Amiens”. ↩
- HISTORY.com, „First stage of German spring offensive ends”; National WWI Museum and Memorial, „The Hundred Days Offensive”. ↩
- National Army Museum, „1918”; EBSCO Research Starters, „Analysis”. ↩
- National Army Museum, „1918”; Canadian War Museum, „Amiens”; Imperial War Museums, „From Amiens to Armistice”; Centrum Historii Wojskowej Armii USA, „Meuse-Argonne, 26 September-11 November 1918”. ↩
Źródła
- National WWI Museum and Memorial, „The Hundred Days Offensive” (po angielsku)
- National Army Museum, First World War, „Timeline” (po angielsku)
- EBSCO Research Starters (Samuel K. Eddy i Marguerite R. Plummer), „First Battle of the Marne” (po angielsku)
- HISTORY.com Editors, „First Battle of the Marne begins” (po angielsku)
- HistoryNet (Holger H. Herwig), „1914: Marne in the Balance” (po angielsku)
- Musée de l’Armée, „Marne taxi” (po angielsku)
- National Army Museum, „Gallipoli campaign” (po angielsku)
- The Gallipoli Association, „Campaign” (po angielsku)
- Anadolu Agency, „Turkey marks 105th anniversary of Canakkale Victory” (po angielsku)
- Australian War Memorial, „Atatürk (Mustafa Kemal)” (po angielsku)
- Australian War Memorial, „Gallipoli” (po angielsku)
- HISTORY (A&E Television Networks), „Allies retreat from Gallipoli” (po angielsku)
- Australian War Memorial, „The Anzac Day Tradition” (po angielsku)
- Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun” (po angielsku)
- Portal Militärgeschichte (Holger Afflerbach), „Falkenhayn und Verdun” (po niemiecku)
- National WWI Museum and Memorial, „They Shall Not Pass | 1916” (po angielsku)
- National Army Museum, „1918: Year of victory” (po angielsku)
- Australian War Memorial, „8 August 1918: The Black Day of the German Army” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum, LeMO, „Die Dolchstoßlegende” (po niemiecku)
- Veterans Affairs Canada, „The Last Hundred Days” (po angielsku)
- National Army Museum, „Battle of the Somme” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum, LeMO, „Schlacht bei Langemarck (10. November 1914)” (po niemiecku)
- National Army Museum, „1914: Mons to Christmas” (po angielsku)
- EBSCO Research Starters, „Battle of Ypres” (po angielsku)
- Last Post Association, „The Last Post” (po angielsku)
- National Army Museum, „Battle of Passchendaele” (po angielsku)
- Veterans Affairs Canada, „Battle of Passchendaele” (po angielsku)
- Mental Floss (Erik Sass), „Annihilation at Tannenberg” (po angielsku)
- HISTORY (A&E Television Networks), „Battle of Tannenberg begins” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum, „Tannenberg” (po niemiecku i angielsku)
- HISTORY.com, „Battle of Caporetto” (po angielsku)
- Storia e Memoria di Bologna (Museo civico del Risorgimento), „La ritirata al Piave: le cifre della disfatta” (po włosku)
- EBSCO Research Starters (Charles L. P. Silet), „Battle of Caporetto” (po angielsku)
- Treccani, Vocabolario on line, „Caporétto” (po włosku)
- Il Post, „La più grande sconfitta mai subita dall’esercito italiano” (po włosku)
- Encyclopedia.com (Gale, Novels for Students), „A Farewell to Arms” (po angielsku)
- Anzac Memorial w Sydney (rząd Nowej Południowej Walii), „Megiddo” (po angielsku)
- National Army Museum, „Battle of Megiddo” (po angielsku)
- Australian War Memorial London, „Megiddo: Allenby's Masterstroke” (po angielsku)
- HISTORY.com, „Ottoman Empire signs treaty with Allies” (po angielsku)
- EBSCO Research Starters, „Battle of Jutland” (po angielsku)
- Royal Museums Greenwich, „Remembering Jutland” (po angielsku)
- Royal Museums Greenwich (Andrew Choong Han Lin), „Who won the Battle of Jutland?” (po angielsku)
- HISTORY.com, „First stage of German spring offensive ends” (po angielsku)
- HISTORY.com, „Brusilov Offensive, one of the most successful ground operations of WWI, begins” (po angielsku)
- dzieje.pl (PAP, rozmowa z prof. Piotrem Szlantą), „Prof. Szlanta: sukces ofensywy Brusiłowa mógł zapobiec rewolucji bolszewickiej”
- Mental Floss (Erik Sass), „WWI Centennial: Russians Resume Brusilov Offensive” (po angielsku)
- Kanadyjskie Muzeum Wojny (Tim Cook), „The Battle of Vimy Ridge” (po angielsku)
- The Canadian Encyclopedia, „Battle of Vimy Ridge” (po angielsku)
- Kanadyjskie Muzeum Wojny, Canada and the First World War, „Vimy Memorial” (po angielsku)
- EBSCO Research Starters (Bethany Groff), „Analysis: The Second Battle of the Marne” (po angielsku)
- Chemins de mémoire (francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych), „27 mai - 6 août 1918. La deuxième bataille de la Marne” (po francusku)
- Il Post, „Perché il 4 novembre è festa” (po włosku)
- Centrum Historii Wojskowej Armii USA, „Meuse-Argonne, 26 September-11 November 1918” (po angielsku)
- Veterans Affairs Canada (kanadyjskie ministerstwo ds. weteranów), „2nd Battle of Ypres” (po angielsku)
- The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Second Battle of Ypres” (po angielsku)
- Kanadyjskie Muzeum Wojny, Canada and the First World War, „In Flanders Fields and John McCrae” (po angielsku)
- Australian War Memorial, „Angel of Mons” (po angielsku)
- Ardeński urząd turystyczny (visitardenne.com), „The Forts of the Province of Liège” (po angielsku)
- Commonwealth War Graves Commission, „Remembering the Battle of Mons: Britain’s first major battle of World War One”
- Land of Memory, „City of Visé: Regional Museum of Archaeology and History” (po angielsku)
- Imperial War Museums, „First Day of the Battle of the Somme”
- Imperial War Museums, „Battle of the Somme”
- Imperial War Museums, „Battle of Jutland”
- Imperial War Museums, „From Amiens to Armistice: The Hundred Days Offensive”
- Canadian War Museum, „Amiens”
_-_btv1b6951870z.jpg){kind=link}