Pierwsza bitwa pod Ypres 1914: okopy sięgają morza

Jesienią 1914 roku dawne flamandzkie miasto sukienników Ypres znalazło się w ostatniej luce frontu zachodniego. Przez pięć tygodni armie niemieckie próbowały przebić się przez nią do wybrzeża, a wykrwawiona armia brytyjska, Francuzi i Belgowie odpierali je za straszliwą cenę. Występ, który utrzymali wokół miasta, był potem polem walk do końca wojny.²

Tło: wyścig do morza

Po odwrocie Niemców znad Marny we wrześniu 1914 roku każda ze stron próbowała obejść otwarte północne skrzydło przeciwnika, posuwając się coraz bliżej kanału La Manche w tym, co nazwano wyścigiem do morza. Nazwa jest myląca: nikt nie ścigał się do wybrzeża, każda strona próbowała tylko oskrzydlić drugą, aż armiom zabrakło miejsca.³ › Bitwa nad Marną, 1914

10 października Antwerpia padła, a armia belgijska wycofała się nad morze, na linię rzeki Yser. Tymczasem Brytyjski Korpus Ekspedycyjny przerzucono znad Aisne na północ i ustawiono we Flandrii między La Bassée a Ypres.⁴ › Oblężenie Antwerpii, 1914

Szef niemieckiego sztabu generalnego Erich von Falkenhayn dostrzegł szansę. Jedna armia miała powstrzymać kolejny aliancki manewr oskrzydlający, a druga, złożona z wojsk zwolnionych po upadku Antwerpii i czterech nowo sformowanych korpusów rezerwowych, miała uderzyć wzdłuż wybrzeża, przełamać północne skrzydło aliantów i zająć porty Dunkierkę, Calais i Boulogne.⁵

Armie i dowódcy

Po stronie aliantów Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym dowodził marszałek polny sir John French, a pod Ypres stały I Korpus sir Douglasa Haiga i IV Korpus sir Henry'ego Rawlinsona oraz walczące u boku Brytyjczyków wojska indyjskie. Generał Ferdinand Foch koordynował armie francuskie na północy, a król Albert I prowadził Belgów nad Yser.⁶

Siły brytyjskie były niewielkie w porównaniu z armiami francuską i niemiecką, ale składały się z dobrze wyszkolonych żołnierzy zawodowych. W sierpniu walczyły pod Mons, gdzie ich ogień karabinowy zatrzymał nacierających Niemców, wycofały się razem z Francuzami, a potem pomogły odrzucić Niemców nad Marną. Pod Ypres ich celność i dyscyplina znów miały się okazać rozstrzygające.⁷

Naprzeciw nich stały niemiecka 4. Armia pod księciem Albrechtem Wirtemberskim i 6. Armia, później wzmocniona doraźnie utworzoną grupą armijną generała Maxa von Fabecka. Wiele nowych korpusów rezerwowych wypełniali młodzi ochotnicy wojenni, wśród nich uczniowie i studenci, po krótkim tylko szkoleniu.⁸

Przebieg bitwy

Zderzenie, 19 do 24 października. 19 października sir John French kazał swojemu lewemu skrzydłu uderzyć spod Ypres w stronę Menin. Natarcie wpadło prosto na niemiecką ofensywę, która ruszyła następnego dnia, i przez pewien czas French sądził, że atakuje, gdy jego żołnierze ledwie utrzymywali pozycje. Britannica nazywa tę bitwę bitwą żołnierzy, rozstrzyganą bardziej męstwem ludzi w linii niż jakimkolwiek planem z góry. Niemieckie ataki pod Langemarck odparto, na północ od miasta nadszedł wysłany przez Joffre'a francuski IX Korpus, a do 24 października Francuzi trzymali północną połowę półkola na wschód od Ypres, Brytyjczycy południową.⁹

Zalanie doliny Yser. Na północy wyczerpani Belgowie bronili linii Yser między Nieuport a Dixmude. Pod koniec października król Albert kazał otworzyć śluzy w Nieuport i morze zalało niziny przed nacierającymi Niemcami, zmuszając ich do odwrotu i zabezpieczając lewe skrzydło aliantów.¹⁰

Gheluvelt, 31 października. Kryzys nadszedł na drodze do Menin na wschód od Ypres. Niemieckie ataki wyparły Brytyjczyków z Zandvoorde, a 31 października Niemcy zdobyli Gheluvelt i przerwali brytyjską linię. Kontratak 2. batalionu pułku Worcestershire odbił wieś i przywrócił front.¹¹

Messines. Dalej na południe natarcia Fabecka zdobyły w pierwszych dniach listopada Messines, Wytschaete i cały grzbiet Messines, ale francuskie posiłki je zatrzymały, a alianci utrzymali linię na wschód od Kemmel i na wzgórzu Kemmel.¹²

Punkt zwrotny: Langemarck i Gwardia Pruska

Najpierw alianci przegrupowali siły. Korpus Indyjski przejął odcinek dalej na południu, co zwolniło brytyjską piechotę, by zajęła okopy rozbitej 7. Dywizji na wschód od Ypres. Falkenhayn tymczasem spróbował jeszcze raz. Zebrał sześć kolejnych dywizji do ostatecznej próby wdarcia się do Ypres, wśród nich dywizję Gwardii Pruskiej. 10 listopada słabo wyszkolone korpusy rezerwowe młodych ochotników zaatakowały pod Langemarck, pod górę, na karabiny maszynowe, i padały setkami pod ogniem z góry. Tego samego dnia Niemcy wyparli Francuzów z ruin Dixmude.¹³

11 listopada, po silnym ostrzale, Gwardia Pruska uderzyła po obu stronach drogi do Menin i przełamała lewe skrzydło brytyjskiej 1. Dywizji, wdzierając się do lasu Nonne Bosschen. Dwa kontrataki, Royal Scots Fusiliers i 2. batalionu Oxford and Bucks Light Infantry, wyrzuciły ją z powrotem. Generał brygady Charles FitzClarence zginął od ognia karabinowego, gdy przygotowywano drugi z nich.¹⁴

Klęska Gwardii praktycznie zakończyła bitwę. Kolejne niemieckie ataki odparto, nadeszły śnieg i mrozy, a naprędce wykopane okopy zaczęły napełniać się wodą. 22 listopada bitwa dobiegła końca.¹⁵

Następstwa

Straty były porażające jak na tak krótką kampanię, a źródła liczą je różnie. Dla Brytyjczyków oficjalny historyk James Edmonds podał 58 155 zabitych, rannych i zaginionych od 14 października do 30 listopada; Jack Sheldon w 2010 roku szacuje je na około 54 000, a Britannica na ponad 54 000. Straty francuskie pod Ypres ocenia się na 50 000 do 80 000, belgijskie nad Yser i pod Ypres na ponad 20 000. Straty niemieckie Commonwealth War Graves Commission podaje na 80 000 do 130 000, a Britannica na ponad 130 000.¹⁶

Dla niewielkiej zawodowej armii brytyjskiej, tak małej wobec armii francuskiej i niemieckiej, koszt był miażdżący: do końca roku, jak pisze National Army Museum, pierwotny korpus, który w sierpniu przeprawił się do Francji, został niemal starty.¹⁷

Obie strony okopały się na zimę. Od wybrzeża kanału La Manche po granicę szwajcarską biegła teraz linia okopów i wojna ruchowa na zachodzie się skończyła. Wokół Ypres alianci trzymali występ, wybrzuszenie linii, nad którym z niskich grzbietów na wschodzie górowali Niemcy.¹⁸ › Rozejm bożonarodzeniowy 1914

Dziedzictwo i pamięć

W Niemczech bitwa zrodziła mit. 11 listopada 1914 roku oficjalny komunikat armii głosił, że na zachód od Langemarck młode pułki ruszyły z pieśnią „Deutschland, Deutschland über alles” i zdobyły pierwszą linię wroga. Western Front Association zauważa, że było to nieprawdą, a opisana akcja rozegrała się pod Bixschoote; Niemieckie Muzeum Historyczne pokazuje, jak gotowość do ofiary młodych ochotników wyniesiono jako mit Langemarck i przywoływano go daleko poza czasy Republiki Weimarskiej. W Niemczech bitwę wspomina się też jako Kindermord, rzeź niewiniątek.¹⁹

Samo Ypres nigdy nie wyszło z linii frontu. W kwietniu 1915 roku Niemcy znów zaatakowali występ w drugiej bitwie pod Ypres i 22 kwietnia wypuścili chlor na żołnierzy francuskich i algierskich, po raz pierwszy używając gazu na taką skalę. W lipcu 1917 roku Brytyjczycy i Francuzi rozpoczęli trzecią bitwę pod Ypres, zapamiętaną jako Passchendaele, której zaciekłe walki stały się symbolem grozy wojny okopowej.²⁰ › Bitwa pod Passchendaele, 1917

Ypres dzisiaj

Miasto, dziś Ieper, odbudowano po wojnie. Przy jego wschodniej bramie stoi Brama Menin, pomnik zaginionych, z nazwiskami ponad 54 500 żołnierzy Wspólnoty Brytyjskiej, którzy zginęli w występie i nie mają znanego grobu.²¹

Co wieczór o godzinie 20 policja wstrzymuje ruch pod bramą, a trębacze Last Post Association grają Last Post. Ceremonia odbywa się od 2 lipca 1928 roku i każdy może w niej uczestniczyć. W 2023 roku Brama Menin weszła w skład wpisanego na Listę światowego dziedzictwa UNESCO zespołu 139 miejsc pochówku i pamięci frontu zachodniego we Francji i Belgii.²² › Największe bitwy I wojny światowej