Rozejm bożonarodzeniowy 1914 roku to seria nieoficjalnych zawieszeń broni na froncie zachodnim mniej więcej w dniach 24 do 26 grudnia, głównie między wojskami brytyjskimi i niemieckimi we Flandrii i północnej Francji. Żołnierze śpiewali kolędy, spotykali się na ziemi niczyjej, wymieniali jedzenie i pamiątki oraz wspólnie grzebali poległych. W kilku miejscach grano w piłkę, ale były to improwizowane kopanki, a nie zorganizowany mecz z wiarygodnym wynikiem.
W grudniu 1914 roku wojna, która miała się skończyć przed Bożym Narodzeniem, zastygła w liniach błotnistych okopów od Morza Północnego po Szwajcarię. Jesienne bitwy, od Marny po pierwszą bitwę pod Ypres, pochłonęły setki tysięcy zabitych, rannych i zaginionych: w samej pierwszej bitwie pod Ypres Brytyjczycy stracili 58 155 ludzi, Francuzi około 50 000, a Niemcy według ich oficjalnej historii 134 315. Ludzie naprzeciw siebie po obu stronach ziemi niczyjej byli już weteranami.1
A potem, w Wigilię, na części frontu ucichły strzały. To, co nastąpiło, należy do najczęściej opowiadanych epizodów I wojny światowej i zarazem do najbardziej uproszczonych. Oto, co naprawdę zapisano w listach, pamiętnikach i dziennikach działań jednostek.
Wigilia: świece, choinki i kolędy
Papież Benedykt XV zaapelował 7 grudnia 1914 roku do walczących mocarstw o przerwanie walk choćby na święta. Rządy go zignorowały. Rozejm, kiedy już nadszedł, zawarli nie politycy, lecz ludzie w okopach.2
W Wigilię po tygodniach deszczu chwycił siarczysty mróz. W wielu miejscach Niemcy ustawili na przedpiersiach okopów świece i małe choinki. O 20.30 oficer Royal Irish Rifles zameldował sztabowi: „Niemcy oświetlili okopy, śpiewają pieśni i życzą nam wesołych świąt”. Dodał, że mimo to zachowuje wszelkie środki ostrożności.3
Na innych odcinkach obie strony śpiewały sobie nawzajem przez ziemię niczyją, kolęda odpowiadała kolędzie. Zwiadowcy ostrożnie spotykali się między zasiekami. Według dziennika działań Scots Guards pewien szeregowy natknął się na niemiecki patrol, dostał whisky i cygara i wrócił z propozycją: jeśli Brytyjczycy nie będą strzelać, Niemcy też nie.
Boże Narodzenie na ziemi niczyjej
O świcie małe grupki wyszły z okopów i ruszyły ku sobie. Ściskali dłonie, wymieniali tytoń, jedzenie, alkohol, guziki i czapki, pokazywali zdjęcia rodzin. Wielu wykorzystało ciszę, by zrobić to, czego od tygodni nie mogli: zebrać ciała towarzyszy z ziemi niczyjej, pochować je i odprawić nabożeństwa, czasem ramię w ramię z wrogiem.4
Najchętniej pierwszy krok robiły pułki saskie. Barierą bywał język, ale wielu Niemców pracowało przed wojną w Wielkiej Brytanii. Kapitan Clifton Stockwell z Royal Welch Fusiliers zanotował, że Sas z okopu naprzeciwko mówił świetnie po angielsku i twierdził, że był kiedyś starszym kelnerem londyńskiego hotelu Great Central.5
Strzelec William Eve zapisał w pamiętniku, że w Boże Narodzenie wszyscy spacerowali i rozmawiali z Niemcami, „wymieniali pamiątki, grali w piłkę i przez cały dzień i noc nie padł ani jeden strzał”. Jego pamiętnik przechowuje dziś National Army Museum w Londynie.6
Gdzie do niego doszło i na jaką skalę
Rozejm nigdy nie objął całego frontu. Na niektórych odcinkach walczono przez całe święta, a gdzie indziej żołnierze bratali się przy odgłosie dział strzelających nieopodal. Najdokładniejszy szacunek historyka Malcolma Browna mówi, że rozejm objął co najmniej dwie trzecie linii trzymanej przez Brytyjczyków. Często podaje się liczbę około 100 000 uczestników, ale nikt ich nie liczył i szacunki się różnią.7
Najwięcej spotkań na ziemi niczyjej odbyło się tam, gdzie okopy brytyjskie i niemieckie stały naprzeciw siebie we Flandrii belgijskiej, na południe od Ypres, oraz po drugiej stronie granicy, w północnej Francji. Na zdjęciu ze zbiorów Imperial War Museums widać brytyjskich i niemieckich żołnierzy razem pod Ploegsteert w Belgii w Boże Narodzenie 1914 roku.8
Większość relacji dotyczy Brytyjczyków i Niemców. Francuzi znacznie niechętniej bratali się z wrogiem, który okupował część północnej Francji. Mimo to tu i ówdzie w rozejmie uczestniczyli też żołnierze francuscy i belgijscy, choć w mniejszym stopniu.9
Czy naprawdę rozegrano mecz?
W piłkę grano, ale żaden dokument nie potwierdza zorganizowanego meczu. Pamiętniki opisują kopanki na ziemi niczyjej, a Imperial War Museums pisze o improwizowanych grach, jednak historyk tego muzeum Alan Wakefield powiedział radiu NPR, że pomysł jakiegokolwiek zorganizowanego meczu nie znajduje potwierdzenia w dokumentach.10
Piłka nożna pojawiła się w tej historii od razu. 1 stycznia 1915 roku „The Times” wydrukował list lekarza z Rifle Brigade, który donosił o meczu rozegranym przed okopem między Brytyjczykami a Niemcami. Oficjalna historia brygady temu zaprzeczała.11
Najbardziej szczegółową relację zostawił porucznik Johannes Niemann z saskiego 133. pułku, przepytany dziesiątki lat później. Pamiętał szkockiego żołnierza, który skądś wyciągnął piłkę, czapki zamiast słupków, grę na zamarzniętej ziemi przez mniej więcej godzinę bez sędziego, aż dowódca kazał ją przerwać. Historia pułku podaje wynik 3:2 dla Niemców. Późniejsze wersje zapożyczyły szczegóły z opowiadania Roberta Gravesa z 1962 roku, które było fikcją.12
Inne gry z udziałem obu stron odnotowano pod Ypres, na odcinku Argyll and Sutherland Highlanders i na froncie Lancashire Fusiliers, a gdzie indziej próby spełzły na niczym z powodu twardej ziemi albo oficerów. Ernie Williams z Cheshire, wspominając noworoczną kopankę z Niemcami, szacował, że grało około dwustu żołnierzy, a o samej grze mówił, że nie było sędziego ani wyniku. Uczciwy wniosek brzmi: w piłkę grano, najczęściej w obrębie jednej armii, a w co najmniej trzech lub czterech miejscach między stronami, ale były to chaotyczne kopanki, a nie prawdziwy mecz.13
Jak zareagowali dowódcy
Wyżsi oficerowie byli przeciw. Generał Sir Horace Smith-Dorrien, dowódca brytyjskiego II Korpusu, wydał rozkazy zakazujące przyjaznych kontaktów z nieprzyjacielem. Po stronie niemieckiej szef sztabu generalnego Erich von Falkenhayn zagroził później w rozkazie, że każdy, kto utrzymuje kontakty z nieprzyjacielem, stanie przed sądem wojennym.14
Nie każdy oficer był twardogłowy i nie każdy twardogłowy był wysokiej rangi. Porucznik C. E. M. Richards z East Lancashire Regiment, który z ulgą powitał powrót snajperów, wpadł we wściekłość, gdy sztab batalionu kazał mu przygotować boisko i wyzwać Niemców na mecz 1 stycznia. Nic nie zrobił i zniszczył depeszę, czego później żałował jako utraconej pamiątki.
W większości miejsc rozejm skończył się w drugi dzień świąt, czasem z kurtuazją: strzały w powietrze, ukłon nad przedpiersiem. Na kilku spokojnych odcinkach trwał do Nowego Roku.
Dlaczego nigdy nie powtórzył się na taką skalę
W grudniu 1915 roku dowództwa dopilnowały, by nic się nie powtórzyło. Jednostki miały prowadzić wypady i trzymać linię wroga pod ogniem, a artyleria ostrzeliwała front przez całe Boże Narodzenie. Mimo to doszło do nielicznych krótkich rozejmów. Walijski pisarz Llewelyn Wyn Griffith opisał, jak o świcie żołnierze obu stron wybiegli na ziemię niczyją wymieniać się pamiątkami, zanim oficerowie odwołali ich do okopów.15
Rozejm nie spodobał się dowódcom, którzy obawiali się o dyscyplinę i chcieli, by się nie powtórzył. Gdy oficer Scots Guards, Sir Iain Colquhoun, zezwolił w święta 1915 roku na krótki rozejm dla pochowania zabitych, stanął przed sądem wojennym, choć Douglas Haig uchylił mu karę. W 1916 roku bożonarodzeniowy rozejm się nie powtórzył.16
Pomniki rozejmu
Drewniany krzyż postawiony w 1999 roku w Saint-Yvon koło Ploegsteert w Belgii oznaczył jedno z miejsc rozejmu. 11 listopada 2008 roku odsłonięto pomnik we Frelinghien we Francji, a żołnierze Royal Welch Fusiliers zagrali tam z niemieckim batalionem w miejscu, gdzie w 1914 roku spotkali się ich poprzednicy.17
Na stulecie, w grudniu 2014 roku, UEFA odsłoniła pomnik w Ploegsteert, a książę William pomnik Football Remembers w National Memorial Arboretum w hrabstwie Staffordshire.18
Dlaczego ten rozejm wciąż jest ważny
Kusi, by widzieć w rozejmie bunt przeciw wojnie. Historyczka Terri Blom Crocker przekonuje, że większość uczestników widziała to inaczej: uścisnęli sobie dłonie w Boże Narodzenie i nazajutrz wrócili do walki, wciąż wierząc w swoją sprawę. Właśnie to czyni go niezwykłym. To nie byli pacyfiści. To byli żołnierze, którzy na jeden dzień zobaczyli w ludziach naprzeciwko ludzi.19
