Druga bitwa w Artois 1915: pierwszy francuski szturm na Vimy

Rankiem 9 maja 1915 roku, przez kilka godzin, armia francuska zrobiła to, o czym marzył każdy generał na froncie zachodnim: przebiła się przez niemieckie linie na wylot. Przed południem jej szpica stała na grzbiecie Vimy i patrzyła w dół, na równinę Douai. Do wieczora została zepchnięta, a potrzeba było jeszcze sześciu tygodni i około stu tysięcy francuskich ofiar, by się przekonać, że ta chwila minęła bezpowrotnie.²

Tło: wiosenna ofensywa

Wiosną 1915 roku front zastygł w okopach od Morza Północnego po Szwajcarię. W Artois niemiecka 6. Armia bawarskiego następcy tronu Rupprechta trzymała wysunięty łuk między Armentières a Arras, a wzgórza Notre-Dame-de-Lorette i grzbiet Vimy górowały nad zagłębiem węglowym Lens. Francuzi już zimą próbowali się tam włamać i ponieśli ciężkie straty.³

Wyjaśnia to sam teren. Od nizin wokół Lens ziemia wznosi się stromo ku grzbietowi Notre-Dame-de-Lorette, na którym przed wojną stała kaplica przyciągająca pielgrzymów z całej okolicy. Ten grzbiet zamyka płaskowyż Artois od północy, a kilka kilometrów na południowy wschód grzbiet Vimy zamyka go od wschodu i opada gwałtownie ku równinie Douai. Kto trzymał te wzgórza, widział każdy ruch w dole.⁴

Ze swojej kwatery w Chantilly generał Joseph Joffre zaplanował teraz znacznie większe uderzenie, a jego koordynację na północy powierzył generałowi Ferdinandowi Fochowi. Celem był grzbiet Vimy. Za nim leżała równina Douai: według brytyjskiej historii oficjalnej zdobycie grzbietu miało być pierwszym krokiem do natarcia przez równinę aż po Cambrai i Douai.⁵ › Pierwsza bitwa w Szampanii 1914 i 1915

Armie i dowódcy

Natarcie powierzono 10. Armii generała Victora d'Urbala. Francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych liczy sześć korpusów i około tysiąca dział; Brytyjska historia oficjalna, powołując się na francuską, wymienia około 780 dział polowych i 293 ciężkie, które w bitwie wystrzeliły 1 813 490 pocisków polowych i 842 372 ciężkie.⁶

W centrum stał XXXIII Korpus generała Philippe'a Pétaina, a jego ostrzem była Dywizja Marokańska. Mimo nazwy tworzyli ją strzelcy algierscy i tunezyjscy, żuawi i Legia Cudzoziemska, której 2. Pułk Marszowy 1. Pułku Legii skupiał ochotników z wielu narodów, między innymi Czechów, Polaków, Greków, Szwajcarów i Belgów.⁷

Wśród legionistów były dwie słynne kompanie wygnańców. Czescy ochotnicy z kompanii Nazdar ruszyli 9 maja do ataku razem z Legią, a obok nich polscy ochotnicy z kompanii bajońskiej, czyli Bajończycy, sformowanej w 1914 roku wśród polskich emigrantów we Francji i nazwanej od Bajonny, gdzie przechodzili szkolenie. Był to pierwszy polski oddział walczący po stronie Ententy.⁸

Bitwa krok po kroku

Aubers, 9 maja. Brytyjskie natarcie 1. Armii sir Douglasa Haiga, na północ od Francuzów, miało związać niemieckie odwody. Mając za sobą doświadczenie spod Neuve Chapelle, a do tego braki ciężkich dział i pocisków, Brytyjczycy zaplanowali ostrzał trwający zaledwie czterdzieści minut, licząc na zaskoczenie. Skończyło się katastrofą. Krótki ostrzał nie zniszczył niemieckich umocnień, a atakujące bataliony wykoszono na ziemi niczyjej. Brytyjczycy stracili w ciągu jednego dnia około 11 tysięcy ludzi, nic nie zyskując, i Haig odwołał natarcie.⁹

Przełamanie, 9 maja. Francuska piechota wyszła z okopów o dziesiątej. Brytyjska historia oficjalna opisuje sześciodniowe przygotowanie artyleryjskie; według francuskiego ministerstwa ostatni ostrzał zaczął się o szóstej rano tego dnia. W centrum korpus Pétaina jednym rzutem przeszedł przez niemieckie pozycje. W niespełna dwie godziny, jak podaje brytyjska historia oficjalna, posunął się o dwie i pół mili na froncie szerokim na cztery mile, a żołnierze 77. Dywizji i Dywizji Marokańskiej stanęli na grzbiecie Vimy.¹⁰

Cena tego zrywu była straszna. Niemieckie karabiny maszynowe, które przetrwały ostrzał, kosiły kolejne fale atakujących, a straty rosły z każdą setką metrów. Niewielkie grupy przedarły się jednak za grzbiet, aż pod Givenchy.¹¹

Wyrwa się zamyka. Przełamanie przyszło szybciej, niż ktokolwiek się spodziewał. Najbliższa dywizja odwodu francuskiej armii, jak podaje brytyjska historia oficjalna, stała 7½ mili od frontu, a Niemcy mogli niepostrzeżenie podciągać posiłki za stromym wschodnim stokiem grzbietu. Francuzi nie zdołali dowieźć ludzi i amunicji przez zryty pociskami teren pod niemieckim ogniem zaporowym, niemieckie kontrataki zamknęły wyłom w ciągu kilku godzin, a do wieczora Francuzów zepchnięto ze szczytu grzbietu.¹²

Punkt zwrotny: od przełamania do wyniszczenia

Od 10 maja bitwa zamieniła się w mozolną walkę o umocnione wsie i systemy okopów po obu stronach wyłomu: Carency, Ablain-Saint-Nazaire, Neuville-Saint-Vaast i plątaninę okopów, którą Francuzi nazwali Labiryntem. Carency i Ablain zdobywano dom po domu, a na grzbiecie Notre-Dame-de-Lorette Francuzi zajęli wreszcie ruiny kaplicy i szczyt. Za każdą zdobytą redutą czekała jednak następna, gotowa do obrony.¹³

Francuskie natarcia trwały przez cały maj, ale niemieckiej linii nie przerwały. Tymczasem na prośbę Joffre'a Brytyjczycy od 15 maja ponownie zaatakowali, tym razem pod Festubert, by odciągnąć niemieckie wojska od Francuzów. Niemcy cofnęli się na nową linię za dawnym frontem, a natarcie Kanadyjczyków 24 maja, bez dostatecznego wsparcia artylerii, niewiele dało. Brytyjskie natarcia kosztowały około 16 tysięcy ofiar, zanim 25 maja je odwołano.¹⁴

W czerwcu Francuzi wrócili do natarcia i do 10 czerwca zajęli większą część Neuville-Saint-Vaast i Labiryntu. 16 czerwca 10. Armia rozpoczęła ostatni generalny szturm na grzbiet Vimy, który przyniósł niewielkie wyniki; ruiny Souchez nie padły. W czerwcowych walkach pod Souchez polscy ochotnicy stoczyli swój ostatni bój, a ich straty pod Arras i Souchez były tak wielkie, że kompanię rozwiązano.¹⁵

Następstwa

Ofensywę wstrzymano w drugiej połowie czerwca. Brytyjska historia oficjalna kończy ją 18 czerwca; francuskie ministerstwo podaje, że Foch przerwał ją 24 czerwca, i liczy bitwę od 9 maja do 25 czerwca. Francuzi zdobyli trochę terenu, ale nie grzbiet.¹⁶

Koszt był ogromny. Francuskie dane oficjalne przytoczone w brytyjskiej historii oficjalnej mówią o 2260 oficerach i 100 273 szeregowych i podoficerach zabitych, rannych i wziętych do niewoli; francuskie ministerstwo podaje 102 500. Straty niemieckie są mniej pewne: niemieckie opublikowane listy strat, przytoczone w brytyjskiej historii oficjalnej, podają 49 446. Brytyjczycy stracili dodatkowo około 11 tysięcy ludzi pod Aubers i około 16 tysięcy pod Festubert.¹⁷

Wnioski wyciągnięto szybko. Brytyjska historia oficjalna widziała w pierwszym zrywie dowód, że przełamanie jest możliwe na dostatecznie szerokim froncie i przy metodycznym przygotowaniu artyleryjskim, a jesienią 1915 roku walki w Artois wznowiono razem z drugą bitwą w Szampanii i brytyjskim natarciem pod Loos. Grzbiet Vimy pozostał w niemieckich rękach, dopóki 9 kwietnia 1917 roku nie zdobyli go Kanadyjczycy.¹⁸ › Bitwa o grzbiet Vimy 1917

Dziedzictwo i pamięć

W marcu 1916 roku, gdy armia francuska odeszła z Artois pod Verdun, odcinek przejęli Brytyjczycy. Po wojnie wzgórze Notre-Dame-de-Lorette wybrano na miejsce, w którym zebrano poległych Francuzów z frontu Artois, a tamtejszy cmentarz narodowy mieści około 42 do 43 tysięcy ciał.¹⁹

W Polsce kompania bajońska stała się symbolem walki o niepodległość. Do jej tradycji nawiązała Armia Polska we Francji, a w niepodległej Polsce jej imię nosił 43 Pułk Piechoty Legionu Bajończyków.²⁰ › Bitwy, które dały Polsce niepodległość

Pole bitwy dzisiaj

Teren walk z maja 1915 roku to jeden z najgęstszych krajobrazów pamięci na froncie zachodnim. Obok cmentarza narodowego na wzgórzu Lorette stoi Pierścień Pamięci, międzynarodowy pomnik otwarty 11 listopada 2014 roku, na którym w porządku alfabetycznym, bez rozróżniania narodowości i stopni, wypisano nazwiska około 580 tysięcy żołnierzy wszystkich stron poległych we francuskiej Flandrii i w Artois. U stóp wzgórza, w La Targette w Neuville-Saint-Vaast, leżą francuski cmentarz narodowy i cmentarz czechosłowacki, gdzie w maju 2015 roku obchodzono stulecie natarcia.²¹