Pierwsza bitwa w Szampanii 1914 i 1915: zimowa ofensywa Joffre'a

Grunt był kredowy, a gdy przychodził deszcz, zamieniał się w błoto. Przez trzy zimowe miesiące francuska piechota szła po nim na niemiecką linię wykopaną ledwie kilka tygodni wcześniej, zdobywała okop, lasek, zrujnowaną wieś i traciła je w kontrataku. Pierwsza bitwa w Szampanii była jedną z pierwszych wielkich prób wojny okopowej, która jesienią 1914 roku zapanowała na froncie zachodnim. Ogromnym kosztem pokazała, że dobrze okopanej linii nie da się przełamać samą odwagą.²

Kto wygrał pierwszą bitwę w Szampanii i dlaczego?

Niemieccy obrońcy, w tym sensie, że ich linia wytrzymała. Francuska 4. Armia zdobyła pierwsze niemieckie okopy i kilka kilometrów kredowej równiny kosztem 93 tysięcy ludzi, ale wadliwe pociski, zimowa pogoda i niemieckie odwody rzucane na każdy zagrożony odcinek nie pozwoliły jej przełamać frontu, a w marcu 1915 roku Joffre przerwał ofensywę.³

Tło: wojna oblężnicza

W połowie listopada 1914 roku wyścig do morza zakończył się na wybrzeżu Morza Północnego. Wojna manewrowa dobiegła końca, a front ustalił się na linii długości blisko 700 kilometrów od morza do granicy szwajcarskiej, gdzie armie okopały się, chroniąc się przed ogniem artylerii.⁴› Bitwa nad Marną, 1914

Generał Joseph Joffre, francuski naczelny wódz, nie zrezygnował z ofensywy. Wierzył w przełamanie: silne przygotowanie artyleryjskie, szturm piechoty, a potem wyjście w otwarty teren, gdzie Niemców można by pobić w wojnie manewrowej. Miał powody, by działać. Znaczna część północno-wschodniej Francji była okupowana, armia rosyjska znajdowała się pod silnym naciskiem niemieckim i austro-węgierskim, a Niemcy walczące na dwóch frontach można było wykrwawiać. Bourlet pisze, że krytykom odpowiadał w 1915 roku podobno, iż ich „podgryza”; Lukasik nazywa tę ideę grignotage, czyli podgryzaniem niemieckiego sprzętu i odwodów.⁵

Armie i dowódcy

Plan Joffre'a przewidywał dwie zbieżne ofensywy na oba ramiona łuku Noyon, wielkiego wybrzuszenia zajętego przez Niemców terytorium skierowanego w stronę Paryża: jedną w Artois, na północ od Paryża, i jedną w Szampanii, na wschodzie. Natarcie w Artois na grzbiet Lorette nie powiodło się już między 14 a 24 grudnia. Mimo to ofensywa w Szampanii ruszyła.⁶

Francuzi. Główny cios miała zadać francuska 4. Armia generała Fernanda de Langle'a de Cary, która trzymała front w Szampanii. Buchan liczy ją na początku stycznia na cztery korpusy, do których w połowie miesiąca doszły dwa świeże korpusy z nowych formacji.⁷

Niemcy. Naprzeciw niego stała niemiecka 3. Armia generała Karla von Einema. Szef niemieckiego sztabu generalnego Falkenhayn postanowił w listopadzie 1914 roku przejść we Francji do czystej obrony i wysłał na wschód około siedmiu dywizji piechoty i dywizję jazdy, ale armia Einema trzymała linię, którą przez kilka tygodni mogła umacniać. Buchan przypisuje Einemowi w styczniu cztery korpusy, a w lutym co najmniej półtora korpusu posiłków, wśród nich sześć batalionów pruskiej gwardii ściągniętych spod Ypres.⁸

Teren. Walczono na suchej, falistej kredowej równinie Szampanii, tak zwanej Champagne pouilleuse, między Souain a Massiges, z Perthes-lès-Hurlus i folwarkiem Beauséjour w środku. Buchan zauważał, że przed wojną był to wielki poligon francuskiej armii, a każdą pozycję znano tu z dorocznych manewrów. Dlaczego właśnie tu? Bourlet zauważa, że przełamanie w Szampanii, podobnie jak w Artois, otworzyłoby teren do manewru; Buchan dodaje, że kreda szybko schła i dawała dobre okopy, a za frontem biegła francuska kolej rokadowa z Reims do Verdun, podczas gdy Niemcy mieli za sobą tylko pomniejszą linię z Bazancourt do Grandpré.⁹

Decyzje dowódców

Celem Joffre'a było przerwanie, wyłom w niemieckiej obronie, który wypędziłby nieprzyjaciela z okopów w otwarte pole. Buchan opisuje skromniejsze cele kryjące się pod tym zamiarem: w Szampanii bezpośrednim celem było odepchnięcie Niemców o około trzy mile i zagrożenie ich kolei rokadowej, a szerszym wykrwawienie ich i zatrzymanie na zachodzie wojsk, które mogłyby wzmocnić Hindenburga przeciw Rosji. Falkenhayn, z drugiej strony frontu, nazwał zimowe natarcia ofensywami odciążającymi Rosjan.¹⁰

Langle de Cary musiał wcielić ten plan w życie. Lukasik pisze, że po pierwszych tygodniach kosztownych i bezowocnych natarć generał wstrzymał w połowie stycznia ofensywę, by podsumować doświadczenia, a po jej wznowieniu próbował metod ściśle wiążących artylerię z piechotą, z ogniem, który miał towarzyszyć szturmowi w każdej jego fazie.¹¹

Decyzją Falkenhayna było bronić się tym, co miał, i szybko przerzucać odwody tam, gdzie linia była zagrożona. Po wojnie pisał, że w zimowej bitwie w Szampanii jego obrońców przewyższano liczebnie nawet sześciokrotnie, i przypisywał zasługę systemowi obrony, budowie i obsadzie linii oraz szybkiemu przerzucaniu odwodów. Buchan widział drugą stronę tej samej decyzji: Einem musiał wzywać odwody, które inaczej poszłyby na wschód albo zostałyby we Flandrii.¹²

Przebieg w fazach

Grudzień. Ofensywa ruszyła 20 grudnia 1914 roku na froncie długości około trzydziestu kilometrów, przy wsparciu blisko 700 dział. Nacierająca piechota uchwyciła przyczółki w pierwszej linii niemieckiej, ale dalsze postępy utrudniały zaciekłe kontrataki, zła pogoda i wadliwa amunicja artyleryjska: Lukasik opisuje pociski wybuchające w zamkach francuskich dział albo nieczyniące niemieckim pozycjom większej szkody.¹³

Styczeń. Francuska linia biegła przez Souain, na południe od Perthes i na południe od folwarku Beauséjour. W styczniu lokalne natarcia zdobyły wieś Perthes-lès-Hurlus i wzgórze na północ od niej, najlepsze stanowisko artyleryjskie w okolicy. Deszcz i zimno spowalniały każdy ruch, a w połowie stycznia Langle de Cary wstrzymał działania, by przemyśleć ich przebieg.¹⁴

Luty i marzec. Ogólne natarcie wznowiono 16 lutego przy jeszcze silniejszym wsparciu artylerii. Niemcy trzymali silną pozycję na północ od Beauséjour, na grzbiecie między dwiema dolinkami, którą francuskie wojska kolonialne zdobyły po ciężkich walkach między 25 a 27 lutego. Gdzie indziej front przesuwał się lasek po lasku i grzbiet po grzbiecie, według rachunku Buchana średnio o około pięć jardów dziennie przez cały miesiąc, a niemiecka linia wytrzymała.¹⁵

Spojrzenie niemieckie. Falkenhayn opisywał walki jako monotonne, zmienne zmagania, w których nacierający nigdzie nie osiągnęli godnej uwagi przewagi. W wielu miejscach, pisał, Niemcy nie tylko odzyskali teren utracony w pierwszym uderzeniu, ale wdarli się w linie francuskie. Buchan, piszący w 1915 roku na podstawie francuskich komunikatów, podaje, że w lutowych walkach dwa pułki pruskiej gwardii zostały niemal zniszczone.¹⁶

Na reszcie frontu. Szampania nie była jedynym odcinkiem, na którym Francuzi atakowali tej zimy. Bourlet wymienia ofensywy pomocnicze pod Saint-Mihiel w grudniu i styczniu, nad Aisne w styczniu i w Lesie Argońskim, a Buchan opisuje toczone przez te same miesiące walki w Argonnach, na wschód od pola bitwy w Szampanii, w których las przechodził z rąk do rąk. Ich cele były lokalne, a wyniki, jak pisze Bourlet, równie niejednoznaczne.¹⁷

Punkt zwrotny: obrona, która wytrzymała

Nie było jednego momentu przełomu; bitwa po prostu nie przyniosła przełomu. Każdy szturm, który zdobył niemiecki okop, natrafiał na następny, a niemieckie odwody przybywały, by odtworzyć linię. Lukasik winą obarcza niezdolność Francuzów do uderzenia na cały niemiecki system obrony naraz, na całą jego głębokość.¹⁸

Źródła nie zgadzają się co do dnia, w którym bitwa się skończyła. Bourlet kończy ją 18 marca 1915 roku, a encyklopedia 1914-1918-online 20 marca, gdy francuskie naczelne dowództwo przerwało operację. Buchan zauważa, że gdy Joffre 24 marca dokonywał przeglądu oddziałów 4. Armii, wciąż nie zdobyły one punktu, z którego mogłyby zagrozić niemieckiej kolei.¹⁹

Rachunek strat

Koszt francuski znany jest lepiej. Encyklopedia 1914-1918-online podaje 93 tysiące zabitych, rannych lub zaginionych za około pięć kilometrów kwadratowych terenu. Bourlet nie rozdziela obu zimowych ofensyw, ale pisze, że pierwsza bitwa w Szampanii i pierwsza bitwa w Artois kosztowały razem życie ponad 200 tysięcy francuskich żołnierzy.²⁰

Straty niemieckie są znacznie mniej pewne. Buchan, piszący w 1915 roku na podstawie francuskich komunikatów, podawał 10 tysięcy pochowanych niemieckich zabitych i 2 tysiące jeńców, a także twierdził, że niemiecki sztab przyznał się do strat większych niż nad jeziorami mazurskimi. Falkenhayn nie podaje żadnej liczby dla własnej strony i podkreśla, że nacierający ponieśli nieproporcjonalnie ciężkie straty.²¹

Następstwa

Zdobycze były znikome: wieś Perthes-lès-Hurlus i niewielki fort Beauséjour, postęp najwyżej o kilka kilometrów. Joffre nie zmienił zdania. Lukasik pisze, że nadal uważał Szampanię za najlepsze miejsce do przełamania i po lecie przygotowań uderzył tam ponownie.²²

25 września 1915 roku blisko pół miliona żołnierzy Grupy Armii Centrum generała Castelnau zaatakowało na froncie długości około trzydziestu kilometrów po trzydniowym przygotowaniu artyleryjskim. Lukasik liczy ponad 2 tysiące dział, Bourlet ponad tysiąc dział polowych i 600 ciężkich. Pierwszego dnia Francuzi przełamali pierwszą niemiecką linię, ale natarcie straciło impet przed drugą. Lukasik szacuje straty francuskie na ponad 62 tysiące, a jeńców na 18 tysięcy w pierwszych czterech dniach; Bourlet podaje 150 tysięcy strat francuskich w samej Szampanii oraz 25 tysięcy jeńców i 150 zdobytych dział. Joffre zakończył ofensywę 14 października.²³› Druga bitwa w Artois, 1915

Dziedzictwo i pamięć

Wówczas bitwę dawało się przedstawiać jako sukces. John Buchan pisał w 1915 roku, że była to zapewne najbardziej udana ze wszystkich alianckich operacji na zachodzie w pierwszych miesiącach roku, jeśli mierzyć ją zadanymi stratami, a nie zdobytym terenem. Późniejsi historycy są surowsi. Dla Lukasika ofensywy w Szampanii pokazały, jak trudno było nowoczesnym armiom opanować nową wojnę na wyniszczenie.²⁴

Po klęsce drugiej ofensywy środek ciężkości wojny przesunął się gdzie indziej, pod Verdun, do Flandrii i nad Chemin des Dames, a dawne pola bitew w Szampanii stały się jednym ze spokojnych odcinków frontu zachodniego, na które wysyłano wyczerpane jednostki na odpoczynek. Lukasik zauważa, że ożyły znowu w 1918 roku, gdy 4. Armia generała Gouraud przełamała niemiecką obronę i ruszyła w stronę Sedanu.²⁵› Bitwa pod Verdun, 1916

Odwiedziny dziś

Niektórych wsi, o które walczono, nigdy nie odbudowano. Perthes-lès-Hurlus, Hurlus, Le Mesnil-lès-Hurlus, Tahure i Ripont leżą na terenie poligonu wojskowego w Suippes, urządzonego na zniszczonej przez wojnę ziemi na początku lat dwudziestych pod nazwą obozu Tahure; pozostały z nich ruiny kościołów i cmentarze.²⁶