Bitwa o Lotaryngię 1914: Plan XVII prowadzi w pułapkę

Dla Francuzów Lotaryngia była czymś więcej niż granicą. Alzacja i północno-wschodnia część Lotaryngii, mniej więcej dzisiejszy departament Mozela, należały do Niemiec od wojny francusko-pruskiej z 1871 roku, a ich odzyskanie było wielkim celem francuskiej polityki. Plan XVII, francuski plan wojny, skupiał większość armii w centrum i na południu i przewidywał natychmiastową ofensywę przez granicę.²

Francuski wódz naczelny, generał Joseph Joffre, źle też ocenił przeciwnika. David T. Zabecki pisze w HistoryNet, że Joffre nie wierzył, by Niemcy od razu wysłali na front rezerwistów, i dlatego uznał, że zabraknie im ludzi na wielki marsz przez Belgię. Tymczasem właśnie taki marsz przewidywał plan niemiecki. Na południu, jak pisze Zabecki, niemiecka 6. i 7. Armia miały związać jak najwięcej wojsk francuskich i trzymać je z dala od rozstrzygającej bitwy na północy.³

Cztery dni łatwego marszu

Pierwsze francuskie uderzenie na południową Alzację, rozpoczęte 7 sierpnia, zajęło Miluzę i w ciągu kilku dni ją straciło. 14 sierpnia ruszyła główna ofensywa. 1. Armia generała Auguste'a Dubaila wkroczyła do południowej Lotaryngii w kierunku Sarrebourga, a 2. Armia generała Édouarda de Castelnau, na północy, szła na Morhange. Sądzili, że mają przed sobą najwyżej sześć korpusów niemieckich. HistoryNet pisze, że było ich dziewięć. Naprzeciw stały niemiecka 6. Armia bawarskiego następcy tronu Rupprechta i 7. Armia generała Josiasa von Heeringena.⁴

Niemcy utrzymywali styczność i ostrzeliwali z dział kolumny brnące po złych drogach, ale ustępowali. Do 17 sierpnia, jak pisze HistoryNet, Francuzi weszli nawet 25 mil w głąb niemieckiego terytorium, a 1. Armia Dubaila zajęła Sarrebourg.⁵

Kontruderzenie pod Sarrebourgiem i Morhange

Marsz kosztował Francuzów więcej niż przebyty dystans. Niemieckie jednostki miały znacznie większy udział ciężkich dział i haubic oraz więcej karabinów maszynowych niż Francuzi, których artyleria polowa opierała się niemal wyłącznie na lekkiej armacie 75 mm. Między obiema armiami francuskimi otworzyła się też luka. Dubail nakazał natarcie w nocy z 19 na 20 sierpnia, by zamknąć lukę.⁶

Rupprecht tymczasem odrzucił sugestie niemieckiego dowództwa, by cofać się dalej, i zapowiedział, że zaatakuje, jeśli nie dostanie wyraźnego zakazu. Dowództwo ani nie poparło ataku, ani go nie zabroniło. 20 sierpnia obie strony zderzyły się czołowo. Do popołudnia 1. Armię wyparto z Sarrebourga, a 6. Armia zwróciła się przeciw 2. Armii pod Morhange i rozbiła ją. Do 22 sierpnia ludzie de Castelnau byli z powrotem za Meurthe, na linii wyjściowej. 1. Armia musiała cofnąć się na tę samą linię. Obraz na górze strony, francuska ilustracja prasowa z 1915 roku, przedstawia bohaterską szarżę pod Morhange. W rzeczywistości była to ciężka francuska klęska.⁷

Grand Couronné i przesmyk Charmes

Plan niemiecki zakładał, że na tym bitwa się skończy, a Francuzi zostaną przyszpileni nad Meurthe. Niemcy jednak poszli dalej: według HistoryNet szef sztabu, Helmuth von Moltke młodszy, 22 sierpnia wyjątkowo wydał konkretny rozkaz, kierując 6. Armię do pościgu w stronę Épinal. Francuzi okopali się na umocnionych wzgórzach Grand Couronné przed Nancy. Według HistoryNet de Castelnau poważnie rozważał ich oddanie, ale Foch, dowódca jego XX Korpusu, zaprotestował, a Joffre kazał bronić Nancy. We francuskim kontrataku 24 sierpnia XX Korpus Focha uderzył na tyły niemieckiego natarcia, a rozkazy niemieckiego dowództwa, by przebić się przez przesmyk Charmes i przekroczyć Mozelę, okazały się niewykonalne.⁸

Niemcy zaatakowali Grand Couronné 4 września, poprzedzając natarcie silnym ostrzałem. 7 września de Castelnau znów zalecał oddanie Nancy, ale Joffre znów odmówił, bo na zachodzie trwała już bitwa nad Marną. 8 września niemieckie dowództwo ograniczyło 6. Armii przydział amunicji artyleryjskiej i ofensywa stanęła. 12 września Niemcy zaczęli się wycofywać, a Francuzi poszli za nimi aż nad Seille, gdzie front na tym odcinku pozostał do końca wojny.⁹

Co znaczyła Lotaryngia

HistoryNet szacuje straty obu stron w walkach na południe od Metzu, od 7 sierpnia do 13 września, na około 350 000 do 400 000 ludzi, w bitwie, która jest dziś niemal zapomniana. Zabecki pisze, że Francuzi, działając po liniach wewnętrznych, mogli przerzucać dywizje z 2. Armii na północ, do 3. Armii, a Foch, którego XX Korpus walczył w Lotaryngii, objął nową 9. Armię, utworzoną według brytyjskiej historii oficjalnej 4 września między 4. a 5. Armią.¹⁰

W Niemczech przez pewien czas obwiniano Rupprechta, że zamiast wysłać wojska na północ, prowadził własną ofensywę. HistoryNet uważa, że prawdziwa odpowiedzialność spadała na Moltkego i jego sztab, który sugerował, zalecał i zmieniał zdanie, zamiast wydawać rozkazy. Francuzi wynieśli twardszą lekcję. Wiara Planu XVII w ofensywę kosztowała ich drogo w pierwszych tygodniach wojny, a linia okopów, która powstała w Lotaryngii, była jedną z pierwszych zapowiedzi tego, czym stanie się ta wojna.¹¹