Bitwa pod Tannenbergiem 1914: Niemcy niszczą rosyjską armię

W ostatnich dniach sierpnia 1914 roku, wśród jezior i lasów Prus Wschodnich, niemiecka 8. Armia okrążyła i zniszczyła całą rosyjską armię polową. Jej dowódca wszedł do lasu i się zastrzelił. Britannica nazywa to zwycięstwo wyjątkowym osiągnięciem, bezprecedensowym w skali całej wojny; Oksana Nagornaja w Międzynarodowej Encyklopedii Pierwszej Wojny Światowej podkreśla, że miało ono znaczenie bardziej symboliczne niż strategiczne i stało się jednym z mitów założycielskich międzywojennych Niemiec.²

Tło: dwie armie rosyjskie wkraczają do Prus Wschodnich

Niemcy przystąpiły do wojny z planem Schlieffena, który rzucał niemal wszystkie siły przeciw Francji, a obronę Prus Wschodnich zostawiał jednej armii, 8. Niemiecki sztab liczył, że ogromne odległości opóźnią rosyjską mobilizację o całe tygodnie. Tymczasem Rosja, ponaglana przez Francję, posłała przez granicę dwie armie na długo przed osiągnięciem pełnej gotowości.³

Rosyjski plan, jak wyjaśnia Britannica, zakładał kleszcze. 1. Armia generała Paula von Rennenkampfa miała nacierać od wschodu i ściągnąć na siebie Niemców, a dwa dni później 2. Armia generała Aleksandra Samsonowa miała przekroczyć południową granicę i odciąć Niemców od Wisły. Obie armie dzielił długi łańcuch Jezior Mazurskich, a nad obiema stał generał Jakow Żyliński, dowódca Frontu Północno-Zachodniego.⁴

Rennenkampf przekroczył granicę 17 sierpnia, a 20 sierpnia odrzucił 8. Armię pod Gąbinem. Jej dowódca, generał Max von Prittwitz, stracił głowę na wieść o nadciąganiu Samsonowa od południa i zapowiedział odwrót za Wisłę, czyli porzucenie Prus Wschodnich. Jego oficerowie sztabowi, wśród nich podpułkownik Max Hoffmann, sprzeciwili się temu i Prittwitz szybko zarzucił ten zamiar, ale zdążył już zawiadomić Naczelne Dowództwo i został odwołany.⁵

Armie i dowódcy

Nowym dowódcą został Paul von Hindenburg, generał, który przeszedł w stan spoczynku w 1911 roku i w wieku 66 lat wrócił do służby. Szefem jego sztabu był Erich Ludendorff. Obaj dotarli do 8. Armii 23 sierpnia. Ludendorff stwierdził, że ruchy wojsk, które Hoffmann już rozpoczął, pasują do jego własnych zamysłów, i je zatwierdził.⁶

Po stronie rosyjskiej Samsonow, podobnie jak Rennenkampf, był kawalerzystą, który walczył z Turkami i Japończykami. Jego armia liczyła pięć korpusów, z dziesięcioma dywizjami piechoty i trzema kawalerii, ale Żyliński tak gnał ją naprzód przez spustoszone, pozbawione dróg pogranicze, że, jak pisze Britannica, żołnierze byli zmęczeni i głodni, tabory niekompletne, a zaopatrzenie w chaosie.⁷

Porównanie sił jest sporne. Nagornaja pisze, że Niemcy okrążyli dywizje liczniejsze od siebie, a Britannica nazywa siły zebrane najpierw przeciw lewemu skrzydłu Samsonowa słabszymi od Rosjan. Ironside, licząc wszystkie oddziały, które wzięły udział w bitwie, daje Niemcom 155 batalionów piechoty przeciw 132 rosyjskim i dziesięciokrotną przewagę w ciężkich działach: 128 przeciw 12. W całych Prusach Wschodnich, zauważa Britannica, obie armie rosyjskie razem miały ponad dwukrotną przewagę; osiągnięciem Niemców było rzucenie niemal wszystkich sił przeciw jednej z nich.⁸

Niemcy mieli za to wiedzę. Rosjanie nadawali rozkazy przez radio otwartym tekstem albo szyfrem tak prostym, że łatwo go było odczytać, a przechwycone depesze pokazywały, że Rennenkampf nie spieszy się na południe i gdzie znajdą się korpusy Samsonowa. Edmund Ironside, brytyjski oficer, który w 1925 roku napisał jedno z pierwszych szczegółowych opracowań tej kampanii, przypisywał pozorną precyzję niemieckich ruchów właśnie tej lekkomyślności Rosjan w używaniu radia.⁹

Bitwa krok po kroku

Zastawianie pułapki, 23 do 26 sierpnia

Plan opierał się na kolei. Podczas gdy przeciw Rennenkampfowi została tylko cienka zasłona kawalerii, dywizje spod Gąbina przewieziono pociągami na południe, do XX Korpusu Friedricha von Scholtza, stojącego naprzeciw centrum Samsonowa. Potem, gdy przechwycone depesze pokazały, że Rennenkampf wciąż stoi w miejscu, Ludendorff zaryzykował więcej i skierował na południe także XVII Korpus Augusta von Mackensena i I Korpus Rezerwowy, by uderzyć na drugie skrzydło Samsonowa. Tymczasem korpusy rosyjskie rozciągnęły się na szerokim froncie, z daleko od siebie odsuniętymi skrzydłami, zostawiając Niemcom coraz więcej miejsca między obiema armiami.¹⁰

26 sierpnia walka rozgorzała na całym froncie. Na wschodzie korpus Mackensena i korpus rezerwowy uderzyły na rosyjski VI Korpus, prawe skrzydło 2. Armii, i odrzuciły go ku granicy. Na zachodzie Ludendorff chciał, by Hermann von François natychmiast zaatakował rosyjskie lewe skrzydło swoim I Korpusem; François uparł się, że zaczeka na ciężką artylerię.¹¹

Przełamanie pod Uzdowem, 27 sierpnia

Britannica umieszcza prawdziwy kryzys bitwy 27 sierpnia. Tego ranka François, już dobrze zaopatrzony w pociski, otworzył gwałtowny ogień na rosyjski I Korpus pod Uzdowem (Usdau), a Rosjanie rzucili się do ucieczki, zanim dotarła do nich niemiecka piechota. Portal dzieje.pl twierdzi wręcz, że bez tej niesubordynacji Niemcy najpewniej nie przełamaliby rosyjskiej obrony. Tego dnia Samsonow przeniósł swoją kwaterę do Nidzicy (Neidenburg) i zobaczył wlewające się do miasta rozbite oddziały.¹²

Pierścień się zamyka, 28 do 30 sierpnia

François, znów wbrew rozkazom, skręcił na wschód ku Nidzicy i drodze do Wielbarka (Willenberg), na tyły rosyjskiego centrum. Do nocy 29 sierpnia jego wojska trzymały tę drogę łańcuchem posterunków. Cofające się rosyjskie XIII i XV Korpus zastały drogi zamknięte i w lasach rozsypały się w to, co Britannica nazywa tłumem głodnych i wyczerpanych ludzi. Poddawali się dziesiątkami tysięcy. Spóźniona próba odsieczy ze strony armii Rennenkampfa została powstrzymana.¹³

Punkt zwrotny: Samsonow w lesie

Samsonow ruszył naprzód, by objąć kierowanie bitwą, i porwał go odwrót. W nocy z 29 na 30 sierpnia próbował z kilkoma oficerami wydostać się pieszo przez las. Ironside opisuje, jak wyczerpany generał o słabym sercu oddalił się od sztabu w ciemności, a oficerowie usłyszeli pojedynczy strzał z rewolweru. Odebrał sobie życie, nie chcąc przeżyć klęski, a jego ciało znaleźli później Niemcy.¹⁴

Do 31 sierpnia 2. Armia przestała istnieć. Jej XIII i XV Korpus zostały unicestwione, a reszta poważnie wstrząśnięta; według Ironside'a z tych dwóch korpusów ocalało tylko około 50 oficerów i 2000 żołnierzy.¹⁵

Następstwa

Liczby zależą od źródła. Britannica podaje 30 000 Rosjan zabitych lub rannych i około 92 000 jeńców, przy 13 000 strat niemieckich, oraz około 400 utraconych dział. Nagornaja szacuje straty rosyjskie na około 120 000 ludzi, w tym 95 000 jeńców. Niemcy, jak relacjonuje Ironside, ogłosili 95 000 jeńców bez ran, 30 000 rannych jeńców i 500 dział. Niemieckie Muzeum Historyczne mówi o 140 000 Rosjan zabitych lub rannych. Wszyscy zgadzają się, że 2. Armia przestała istnieć jako siła bojowa.¹⁶

Wzmocniona dwoma świeżymi korpusami z frontu zachodniego, 8. Armia zwróciła się następnie przeciw Rennenkampfowi i we wrześniu, w pierwszej bitwie nad jeziorami mazurskimi, wyparła go z Prus Wschodnich. W tych wschodniopruskich bitwach Rosja straciła, według Britanniki, około 250 000 ludzi. Zwycięstwo nie rozstrzygnęło jednak wojny na wschodzie: Nagornaja wspomina o drugim, krótkim wtargnięciu Rosjan zimą, a dzieje.pl o tym, że zagrożenie dla Prus Wschodnich zażegnano dopiero w 1915 roku.¹⁷

Czy Tannenberg zmienił przebieg wojny na zachodzie, wciąż jest przedmiotem sporu. Moltke posłał na wschód dwa korpusy z frontu zachodniego, które dotarły za późno, by walczyć pod Tannenbergiem. Britannica i dzieje.pl uważają, że ich brak ułatwił Francuzom odwrócenie losów nad Marną. Ironside w to wątpił: Moltke miał przed Marną piętnaście dni, by zapełnić lukę wojskami z lewego skrzydła, i tego nie zrobił.¹⁸ › Bitwa nad Marną, 1914

Dziedzictwo i pamięć

Bitwy nie stoczono pod Tannenbergiem. Większość walk toczyła się wokół Olsztynka (Hohenstein) i Olsztyna (Allenstein), a Nagornaja nazywa ją bitwą pod Olsztynem, zanim otrzymała słynną nazwę. Niemcy wybrali Tannenberg celowo: to niemiecka nazwa Stębarka, położonego obok Grunwaldu, gdzie w 1410 roku wojska polsko-litewskie rozgromiły Krzyżaków. Niemiecka propaganda przedstawiała zwycięstwo jako odwet za tamtą klęskę, kolejną odsłonę odwiecznego starcia Germanów ze Słowianami.¹⁹ › Bitwa pod Grunwaldem, 1410

Zwycięstwo uczyniło Hindenburga bożyszczem narodu. Britannica zauważa, że naród oklaskiwał niewzruszonego jak skała Hindenburga, a nie Ludendorffa, i że jego pozycja szybko przyćmiła cesarza. Werdykt samej Britanniki jest taki, że główna zasługa za plan należy do Hoffmanna, a najistotniejszy udział w jego wykonaniu do François. Niemieckie Muzeum Historyczne opisuje Tannenberg jako zalążek kultu Hindenburga, który przetrwał wojnę i posłużył nacjonalistycznej prawicy przeciw Republice Weimarskiej; w 1925 roku Hindenburg został jej prezydentem.²⁰

W 1927 roku pod Olsztynkiem ukończono monumentalny pomnik. Gdy Hindenburg zmarł w 1934 roku, jego pogrzeb odbył się na dziedzińcu pomnika, a w 1935 roku, gdy złożono tam jego szczątki, naziści ogłosili go pomnikiem narodowym. Jego koniec opisuje się na dwa sposoby: według dzieje.pl wysadzili go w styczniu 1945 roku Niemcy, by nie wpadł w ręce sowieckie, po wcześniejszym wywiezieniu szczątków Hindenburga, a Niemieckie Muzeum Historyczne przypisuje wysadzenie wojskom rosyjskim.²¹

Dla Rosji klęska rzuciła długi cień. Nagornaja opisuje cios w morale, komisję, która trzeźwo oceniła przyczyny porażki, i legendy, które narosły w ich miejsce: że Rosja poświęciła armię, by ratować Paryż, i że Rennenkampf zdradził Samsonowa. Polscy historycy, jak podaje dzieje.pl, dzielą winę między Rennenkampfa, Samsonowa i Żylińskiego, który najostrzej atakował Rennenkampfa, by ukryć własną nieudolność.²²

Wojna na wschodzie toczyła się dalej pod Łodzią jeszcze przed końcem roku. Zobacz, co jeszcze wydarzyło się 26 sierpnia, w dniu rozpoczęcia bitwy, albo sprawdź się w quizie o bitwach I wojny światowej.