Bitwa pod Kraśnikiem 1914: pierwsze zwycięstwo Austro-Węgier

Pod koniec sierpnia 1914 roku dwie armie maszerujące sobie naprzeciw starły się na południe od niewielkiego Kraśnika, między Wisłą a Lublinem. Zwyciężyła armia austro-węgierska, a jej dowódca dostał później nazwę miasteczka do swojego tytułu. Po kilku tygodniach to zwycięstwo utonęło w znacznie większej klęsce.²

Tło

W 1914 roku rosyjska część Polski wcinała się klinem między Niemcy a Austro-Węgry. Szef austro-węgierskiego sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf zamierzał rozpocząć wojnę na wschodzie ofensywą na północ, w głąb tego klina, między Wisłą a Bugiem, w kierunku Lublina i Chełma. Uderzyć miały dwie najdalej wysunięte na zachód armie: 1. generała Viktora Dankla i 4. generała Moritza von Auffenberga. Dalej na wschodzie, wokół Lwowa, stały inne armie.³

Przeciw Austro-Węgrom Rosjanie wystawili armie Frontu Południowo-Zachodniego generała Nikołaja Iwanowa. Dwie z nich, 4. Salzy i 5. generała Paula von Plehwego, gromadziły się na linii od Lublina do Chełma, a inne miały uderzyć od wschodu na Lwów. Historyk Jacek Legieć, badacz rosyjskich opracowań tych bitew, przypomina, że 4. Armia miała przekroczyć San między Leżajskiem a jego ujściem i iść dalej na Mielec i Dębicę, w głąb Galicji.⁴

To, jak dobrze każda ze stron odczytała zamiary przeciwnika, pozostaje sporne. Britannica uważa, że Rosjanie trafnie ocenili plany austriackie, a oba plany wojenne były niemal swoim lustrzanym odbiciem. John Rickard z HistoryOfWar podkreśla raczej błędy: Rosjanie sądzili, że Austriacy koncentrują się pod Lwowem, a Austriacy spodziewali się, że Rosjanie będą się gromadzić powoli i dalej na zachodzie. Legieć pokazuje, że rosyjscy historycy okresu międzywojennego surowo oceniali własny plan. Uważali, że opierał się na austriackich planach zdobytych w 1912 roku, a nie na świeżym rozpoznaniu, a jeden z nich, Jurij Daniłow, winą za niepowodzenia obarczał niedocenienie armii Dankla i coś, co nazwał „lwowskim mirażem”, czyli pokusę zdobycia stolicy Galicji.⁵

Armie i dowódcy

Viktor Dankl urodził się w 1854 roku w Udine, a od 1912 roku był generałem kawalerii. Na początku wojny objął 1. Armię, która stała na zachodnim krańcu austro-węgierskiego frontu, na lewym skrzydle, i opierała swój lewy bok o Wisłę.⁶

Miał iść na północ, na Lublin, i rozbić wszelkie rosyjskie zgrupowania w tym rejonie. Było to pierwsze uderzenie ofensywy, którą Conrad wymierzył w Lublin i Chełm.⁷

Tymczasem 4. Armia Salzy miała iść na południe i zachód, w głąb Galicji. Według Rickarda skierowano ją na tereny na zachód od Przemyśla, by odcięła Austriakom drogę odwrotu; Legieć podaje kierunek jej marszu przez San na Mielec i Dębicę. Tak czy inaczej obie armie maszerowały prosto na siebie.⁸

Wykorzystane tu źródła nie podają wiarygodnych liczebności żadnej z armii ani ich strat, dlatego ten artykuł ich nie przytacza.

Przebieg bitwy

Armie zderzyły się na południe od Kraśnika 23 sierpnia. Walki toczyły się na froncie, który Legieć wyznacza od Wisły po Szczebrzeszyn. Była to pierwsza bitwa tej wojny na południowym odcinku frontu wschodniego, jak przypomniało Muzeum Narodowe w Lublinie, otwierając w 2024 roku wystawę poświęconą bitwie.⁹

Przez trzy dni, od 23 do 25 sierpnia, 1. Armia parła naprzód. Rosjan odrzucano i wieczorem trzeciego dnia 4. Armia cofała się w stronę Lublina.¹⁰

Punkt zwrotny

Rozstrzygnięcie przyszło 25 sierpnia. Armia Dankla wygrała, rosyjska 4. Armia cofała się ku Lublinowi, a Salzę odwołano z dowództwa. Dowództwo 4. Armii objął po nim generał Aleksiej Ewert.¹¹

Porażka zmieniła rosyjski plan. Iwanow polecił 5. Armii Plehwego, która szła na południe, zawrócić na zachód i przyjść z pomocą pobitej 4. Armii; według Legiecia rozkaz dotarł do niej 25 sierpnia. Posiłki nadeszły też z nowej rosyjskiej 9. Armii.¹²

Ten zwrot wprowadził 5. Armię prosto pod uderzenie nacierającej austro-węgierskiej 4. Armii Auffenberga. W bitwie pod Komarowem, trwającej od 26 sierpnia do pierwszych dni września, rosyjska 5. Armia otarła się o katastrofę, gdy Austriacy próbowali okrążyć trzy jej korpusy. Przez kilka dni ofensywa Conrada na Lublin i Chełm wyglądała na sukces.¹³ › Bitwa pod Tannenbergiem, 1914

Następstwa

Dankl szedł za pobitymi Rosjanami na północ, aż na przedpola Lublina. Ale bitwę, która naprawdę się liczyła, przegrywano dalej na wschodzie. Rosjanie rozbili austro-węgierskie armie osłaniające Lwów, miasto padło i cały front austro-węgierski musiał się cofnąć. Teren zdobyty pod Kraśnikiem oddano.¹⁴

W październiku 1. Armia ruszyła znowu naprzód, u boku niemieckiej 9. Armii Hindenburga, i jeszcze przed końcem miesiąca rosyjskie kontrataki znów ją odrzuciły. Pod koniec 1914 roku trzymała linię okopów nad Nidą, osłaniając Kraków.¹⁵

Wojna Dankla przeniosła się potem na południe. Gdy w maju 1915 roku do wojny przystąpiły Włochy, objął dowództwo obrony Tyrolu, a w 1916 roku awansował na generała pułkownika. W tym samym roku skończyła się jego kariera frontowa. Neue Deutsche Biographie pisze, że odwołano go po sporach z naczelnym dowództwem armii; katalog dzieł malarza Johna Quincy Adamsa podaje, że ustąpił ze względów zdrowotnych.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Bitwa została przy nazwisku Dankla. W 1917 roku otrzymał tytuł barona z przydomkiem von Kraśnik, na pamiątkę zwycięstwa, a w 1918 roku tytuł hrabiowski. Zmarł w Innsbrucku w 1941 roku.¹⁷ › Bitwa pod Caporetto, 1917

Historycy oceniają ją skromnie. Rickard nazywa Kraśnik niewielkim zwycięstwem w kampanii, którą Austro-Węgry przegrały; Britannica wymienia go, obok Komarowa, wśród początkowych sukcesów ofensywy, która zakończyła się w Galicji poważną klęską.¹⁸

W Polsce bitwie poświęcano mniej uwagi. Gdy we wrześniu 2024 roku Muzeum 24. Pułku Ułanów w Kraśniku, oddział Muzeum Narodowego w Lublinie, otwierało poświęconą jej wystawę czasową, nazwało ją „Kraśnik 1914: zapomniany bój Polaków” i przedstawiło jako pierwsze austro-węgierskie zwycięstwo tej wojny. Inwazja na Serbię została tydzień wcześniej odparta na górze Cer, więc to twierdzenie się broni.¹⁹

Zwiedzanie dziś

Muzeum mieści się przy ulicy Piłsudskiego 7 w Kraśniku. Oprócz sal poświęconych 24. Pułkowi Ułanów, który stacjonował w mieście od 1922 roku, ma stałą wystawę o I wojnie światowej i bitwie z 1914 roku.²⁰ › Bitwa pod Łodzią, 1914