Legiony Polskie w I wojnie światowej, 1914 do 1918

6 sierpnia 1914 roku z krakowskich Oleandrów wyruszyła w stronę granicy Imperium Rosyjskiego kolumna strzelców. Było ich ledwie około stu pięćdziesięciu, a Polski od ponad stu lat nie było na mapie. Cztery lata później Polska znów była niepodległa, a ludzie, którzy poszli tamtym szlakiem, należeli do tych, którzy budowali jej wojsko.²

Strzelcy

Legiony wyrosły z planu, który Piłsudski przygotowywał od 1908 roku. W austriackiej Galicji, pod okiem i przy wsparciu władz austriackich, rozwijał ruch strzelecki, który miał szkolić kadry przyszłej armii polskiej. Związek Strzelecki i „Strzelec”, jawne organizacje powstałe około 1910 roku, były zewnętrzną twarzą tajnego Związku Walki Czynnej. Na wypadek wojny z Rosją Piłsudski chciał pod osłoną państw centralnych wzniecić powstanie na tyłach armii rosyjskiej; Austriacy, jak pisze historyk IPN Maciej Zakrzewski, widzieli w tym szansę na dywersję, która przyspieszy ich własną kampanię.³

Pierwsza Kompania Kadrowa, 6 sierpnia 1914

3 sierpnia 1914 roku na Oleandrach Piłsudski utworzył z członków Związku Strzeleckiego i Polskich Drużyn Strzeleckich kompanię pod dowództwem Tadeusza Kasprzyckiego. Jej liczebność różne źródła podają od 144 do 172 żołnierzy. 6 sierpnia I Kompania Kadrowa wyruszyła z Krakowa do zaboru rosyjskiego, a o 9.45 rano w Michałowicach strzelcy obalili słupy graniczne między zaborem austriackim a rosyjskim.⁴

Kompania pomaszerowała dalej przez Miechów i Jędrzejów i 12 sierpnia weszła do Kielc. Powstanie, które chciał wywołać Piłsudski, nie wybuchło, a mieszkańcy Królestwa Polskiego przyjęli strzelców chłodno. Historyk IPN Maciej Zakrzewski tłumaczy to obawą przed szybkim powrotem Rosjan i postrzeganiem strzelców jako formacji proniemieckiej.⁵

Dowództwo austriackie zażądało wówczas rozwiązania oddziałów strzeleckich albo wcielenia ich do austriackiego pospolitego ruszenia. Przedsięwzięcie uratowali politycy galicyjscy. 16 sierpnia 1914 roku powołali Naczelny Komitet Narodowy, który objął patronat nad Legionami Polskimi, a Piłsudski włączył do nich swoich strzelców. Jak pisze Muzeum Józefa Piłsudskiego, tracił samodzielność, ale zyskiwał możliwość dalszej pracy niepodległościowej.⁶

Trzy brygady

Rozkaz austriacki z 27 sierpnia 1914 roku powołał dwa legiony, Zachodni i Wschodni. Legion Wschodni, organizowany we Lwowie, rozpadł się po kilku tygodniach: po rosyjskich zwycięstwach w Galicji większość jego żołnierzy nie chciała złożyć przysięgi na wierność cesarzowi austriackiemu i 21 września 1914 roku został rozwiązany. Legiony działały w ramach armii austro-węgierskiej.⁷

Powstały z nich trzy brygady. I Brygada była brygadą Piłsudskiego, utworzoną w grudniu 1914 roku z jego 1 Pułku; walczyła pod Łowczówkiem w Boże Narodzenie 1914 roku i pod Konarami w maju 1915 roku, a sam Piłsudski w listopadzie 1914 roku otrzymał stopień brygadiera. II Brygada formowała się w Karpatach Wschodnich; pierwszym jej dowódcą był austriacki pułkownik Ferdynand Küttner, a od lipca 1916 roku Józef Haller. III Brygadę utworzono w maju 1915 roku pod dowództwem innego oficera austriackiego, płk. Wiktora Grzesickiego. Nad wszystkimi trzema stała Komenda Legionów, na której czele stali generałowie Karol Trzaska-Durski, a od lutego 1916 roku Stanisław Puchalski.⁸

Dane o liczebności Legionów są różne. Kalendarium Legionów na portalu Muzeum Historii Polski podaje ponad 25 tysięcy żołnierzy latem i jesienią 1915 roku, wliczając służby tyłowe; Łukasz Przybyło podaje stan żywieniowy 15 599 ludzi 30 czerwca 1916 roku, a Michał Klimecki około 18 100 żołnierzy w jednostkach frontowych i tyłowych w październiku 1916 roku. Spora część żołnierzy walczących pod Kostiuchnówką, zauważa Przybyło, należała do inteligencji lub do niej aspirowała.⁹

Karpacka brygada Hallera

Józef Haller, były kapitan artylerii austriackiej, który jeszcze przed wojną odszedł z armii, by działać w „Sokole” i w skautingu, w sierpniu 1914 roku wstąpił do Legionu Wschodniego we Lwowie. Gdy legion się rozpadł, z ochotników chcących walczyć dalej utworzył nowy 3 Pułk Piechoty i poprowadził go w Karpaty Wschodnie, by bronić przełęczy przed Rosjanami.¹⁰

W górach pułk walczył pod Rafajłową i pod Mołotkowem, gdzie 29 października 1914 roku pięć batalionów przyszłej II Brygady starło się z dwukrotnie silniejszymi oddziałami rosyjskimi i po ciężkich stratach musiało się wycofać. Walki w Karpatach przyniosły brygadzie przydomki „Karpacka” i „Żelazna”. 13 czerwca 1915 roku jej ułani zaszarżowali pod Rokitną na rosyjskie okopy; z około 65 do 70 jeźdźców poległo, zależnie od źródła, 14 lub 15, wśród nich dowódca, rtm. Zbigniew Dunin-Wąsowicz.¹¹

Bitwa pod Kostiuchnówką, 4 do 6 lipca 1916

Od jesieni 1915 roku Legiony trzymały odcinek frontu wśród lasów i bagien Wołynia, nad Styrem. W listopadzie 1915 roku II Brygada zdobyła wzgórze pod wsią Kostiuchnówka, nazwane potem Polską Górą. W kolejnych miesiącach legioniści zbudowali w lesie trzy linie okopów, a za nimi drogi i drewniane osiedla; przed główną linią wysunięto placówkę zwaną Redutą Piłsudskiego.¹²

4 czerwca 1916 roku Front Południowo-Zachodni gen. Aleksieja Brusiłowa rozpoczął wielką ofensywę i przełamał linie austro-węgierskie pod Łuckiem. Miesiąc później Rosjanie uderzyli w kierunku Kowla, a droga na Kowel prowadziła przez pozycje Legionów pod Kostiuchnówką. Wszystkie trzy brygady, od jesieni 1915 roku zebrane na Wołyniu pod wspólną komendą, walczyły w tej bitwie pod ogólnym dowództwem gen. Puchalskiego. Na prawym skrzydle Polską Górę obsadzali węgierscy honwedzi ze 128 Brygady, na lewym stała austro-węgierska 11 Dywizja Kawalerii.¹³› Ofensywa Brusiłowa, 1916

Przewaga była wyraźnie po stronie rosyjskiej, choć źródła liczą siły różnie. Portal Muzeum Historii Polski podaje, że Legiony miały około 5,5 tysiąca strzelców i 800 ułanów przeciw 13 tysiącom rosyjskiej piechoty i 3 tysiącom kawalerii z 46 Korpusu Armijnego; historyk IPN Artur Cieślik pisze o około 7 tysiącach legionistów przeciw 30 tysiącom Rosjan; historyk Michał Klimecki, za studium uczestnika bitwy Jana Sadowskiego z 1931 roku, podaje najwyżej około 6,5 tysiąca bagnetów i 800 szabel w I i III Brygadzie przeciw XLVI Korpusowi liczącemu do 23 tysięcy piechoty i 3 tysięcy kawalerii. Wszystkie trzy źródła podają, że 26 polskim działom Rosjanie przeciwstawili około 120.¹⁵

Rosyjski ostrzał zaczął się rano 4 lipca, a jego ogień korygowano z balonów obserwacyjnych na uwięzi. Niszczył ziemianki i zasypywał długie odcinki okopów. Wieczorem do szturmu ruszyły fale rosyjskiej piechoty. 5 Pułk Piechoty I Brygady je odparł, ale węgierscy honwedzi na Polskiej Górze ustąpili i Rosjanie zaczęli rolować polską linię od skrzydła. Legioniści przebili się bagnetami na drugą linię obrony. 5 Pułk stracił tego dnia ponad połowę stanu.¹⁶

5 lipca legioniści z II Brygady odzyskali pozycje na Polskiej Górze, ale wieczorem Rosjanie zaatakowali ponownie i zepchnęli Legiony na trzecią, nieukończoną linię okopów. 6 lipca pod wsią Wołczeck szarżowała rosyjska kawaleria, którą zatrzymał polski ogień. Ponieważ front austro-węgierski załamał się na obu skrzydłach, Komenda Legionów 6 lipca nakazała odwrót i brygady wycofały się za Stochód.¹⁷

W ciągu trzech dni poległo, zostało rannych lub zaginęło około 2 tysięcy legionistów: Kostiuchnówka była najkrwawszą bitwą Legionów. Wiarygodnych danych o stratach rosyjskich nie ma, pisze Przybyło. Legiony nie utrzymały pozycji i Przybyło nazywa ją wprost bitwą przegraną, ale Rosjanom nie udało się okrążyć wojsk polskich i austro-węgierskich. Niemieccy dowódcy to zauważyli. „Polak to dobry żołnierz”, napisał 17 lipca 1916 roku gen. Erich Ludendorff do sekretarza stanu w niemieckim MSZ Arthura Zimmermanna i zaproponował utworzenie państwa polskiego oraz armii polskiej pod niemieckim dowództwem.¹⁸

Akt 5 listopada 1916

Piłsudski tymczasem domagał się od Austriaków połączenia Legionów pod polskim dowództwem i wyraźnej deklaracji w sprawie państwa polskiego. Gdy jej nie było, 29 lipca 1916 roku złożył raport o dymisję i we wrześniu został zwolniony. 20 września 1916 roku austro-węgierskie naczelne dowództwo zapowiedziało przekształcenie Legionów w Polski Korpus Posiłkowy.¹⁹

5 listopada 1916 roku w Warszawie i Lublinie niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjne ogłosiły w imieniu cesarzy, że z ziem polskich odebranych Rosji powstanie „państwo samodzielne z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem”. Granic nie określono, polskiego rządu nie powołano, a akt zapowiadał armię polską, której organizacja miała być ustalona „we wspólnym porozumieniu” z oboma mocarstwami.²⁰

Niemieckie Muzeum Historyczne nie pozostawia wątpliwości co do motywu: Berlin i Wiedeń liczyły, że w ten sposób łatwiej zwerbują polskich żołnierzy do swoich wyczerpanych armii. 9 listopada generał-gubernatorzy Hans von Beseler i Karl Kuk wezwali ochotników, ale odzew był słaby. Mimo to akt umiędzynarodowił sprawę polską. W grudniu 1916 roku car Mikołaj II zaliczył do celów wojennych Rosji wolną Polskę złożoną ze wszystkich trzech zaborów, a w styczniu 1917 roku w Warszawie zebrała się powołana po akcie Tymczasowa Rada Stanu, w której Piłsudski stanął na czele Komisji Wojskowej.²¹

Kryzys przysięgowy, lipiec 1917

W kwietniu 1917 roku Legiony przekazano pod komendę Beselera; miały stać się trzonem nowej Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Wehrmacht) pod dowództwem niemieckim. Jej żołnierze z Królestwa mieli przysięgać wierność przyszłemu królowi polskiemu oraz „wierne braterstwo broni” z wojskami Niemiec i Austro-Węgier. Piłsudski uznał już, że większym zagrożeniem są Niemcy, a nie Rosja, i 2 lipca wystąpił z Tymczasowej Rady Stanu. „Im prędzej Niemcy przegrają wojnę, tym lepiej”, mówił tego dnia dowódcom legionowym.²²

Przysięgę wyznaczono na 9 lipca w Warszawie i na kolejne dni w pozostałych garnizonach. Większość żołnierzy I i III Brygady jej odmówiła. Portal dzieje.pl podaje 166 oficerów i około 5 tysięcy żołnierzy; dane Polskiego Korpusu Posiłkowego, przytaczane przez historyka IPN Michała Wenklara, mówią o 199 oficerach i ponad 4,5 tysiąca podoficerów i szeregowców, do których później dołączyli inni. Większość II Brygady Hallera przysięgę złożyła.²³

Aresztowanie Piłsudskiego, Magdeburg, Szczypiorno i Beniaminów

Niemcy uznali odmowę za bunt. 22 lipca 1917 roku aresztowali Piłsudskiego i uwięzili go w twierdzy magdeburskiej, gdzie trafił także jego szef sztabu Kazimierz Sosnkowski. Legionistów z Królestwa internowano, oficerów w Beniaminowie pod Zegrzem, szeregowych i podoficerów w Szczypiornie pod Kaliszem. Internowano w sumie około 3,3 tysiąca ludzi; według dokumentów niemieckich, które badał historyk Jan Snopko, w samym Szczypiornie znalazło się 3250 legionistów. Około 3,5 tysiąca Galicjan, poddanych austriackich, przeniesiono do armii austro-węgierskiej, w większości na front włoski. Kryzys faktycznie rozbił Legiony.²⁴

Jak pisze Wenklar, do swojej legendy bojownika z caratem Piłsudski dodawał teraz mit więźnia Niemiec. Zwolniony, gdy Cesarstwo Niemieckie się waliło, 10 listopada 1918 roku wrócił do Warszawy, a 11 listopada Rada Regencyjna powierzyła mu dowództwo nad wojskiem.²⁵› Józef Piłsudski

Rarańcza i Kaniów

II Brygada pełniła dalej służbę na Bukowinie w składzie Polskiego Korpusu Posiłkowego. 9 lutego 1918 roku państwa centralne zawarły w Brześciu pokój z Ukraińską Republiką Ludową i, jak odnotowuje Encyklopedia Ukrainy (Encyclopedia of Ukraine), uznały, że Chełmszczyzna i Podlasie powinny należeć do państwa ukraińskiego. Polacy przyjęli to jako zdradę. W nocy z 15 na 16 lutego Haller przeprowadził brygadę przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą. Przeszło około 1600 żołnierzy, 16 poległo, a tych, którym się nie udało, Austriacy internowali.²⁶

Po drugiej stronie frontu brygada połączyła się z II Korpusem Polskim w Rosji. 11 maja 1918 roku pod Kaniowem nad Dnieprem korpus zaatakowały wojska niemieckie i po ciężkiej walce skapitulował. Haller przedostał się przez Moskwę i Murmańsk do Francji, gdzie w październiku 1918 roku objął dowództwo tworzonej tam Armii Polskiej, Błękitnej Armii.²⁷› Józef Haller

Od Legionów do Wojska Polskiego

W listopadzie 1918 roku nowe Wojsko Polskie powstawało z kilku nurtów: z żołnierzy Polskiej Siły Zbrojnej Królestwa Regencyjnego, z członków Polskiej Organizacji Wojskowej zmobilizowanych przez Piłsudskiego, z niedawnych legionistów, z korpusów polskich w Rosji i z innych ochotników. Dawni oficerowie legionowi od początku byli wśród jego dowódców.²⁸

Ich nazwiska wypełniają historię walk o granice, które przyszły potem, od obrony Lwowa po wojnę z Rosją Sowiecką. Piłsudski, od listopada 1914 roku brygadier Legionów, został Naczelnikiem Państwa, Naczelnym Wodzem, a w 1920 roku Marszałkiem Polski. Haller, dawniej z II Brygady, 10 sierpnia 1920 roku objął dowództwo Frontu Północnego w czasie Bitwy Warszawskiej.²⁹› Wojna polsko-bolszewicka, 1919 do 1921

„My, Pierwsza Brygada”

Legiony zostawiły Polsce także pieśń. „My, Pierwsza Brygada”, ze słowami Andrzeja Hałacińskiego i Tadeusza Biernackiego, powstała w czasie I wojny światowej. Mniej pewne jest pochodzenie melodii: Zintegrowana Platforma Edukacyjna podaje, że ułożył ją prawdopodobnie Andrzej Brzuchal-Sikorski, kapelmistrz orkiestry I Brygady, a wydana przez IPN książka Artura Cieślika opisuje muzykę jako aranżację melodii rosyjskiego marszu „Przed rozłąką”. Decyzją ministra obrony narodowej z 15 sierpnia 2007 roku wybrane fragmenty pieśni ustanowiono Pieśnią Reprezentacyjną Wojska Polskiego, wykonywaną podczas obchodów Święta Wojska Polskiego, innych świąt wojskowych oraz uroczystości wojskowych.³⁰

Legiony nigdy nie liczyły więcej niż kilkadziesiąt tysięcy ludzi i swoją wojnę przewalczyły w mundurach cudzego imperium. A jednak od Kadrówki po obozy w Szczypiornie i Beniaminowie podtrzymały ideę polskiego wojska walczącego o polskie państwo, a w 1918 roku ludzie, którzy ją nieśli, byli gotowi. Stoją na początku bitew, które dały Polsce niepodległość.³¹