Czym była obrona Lwowa w 1918 roku?
Obrona Lwowa to walki o miasto toczone od 1 do 22 listopada 1918 roku. Gdy rozpadały się Austro-Węgry, ukraińscy żołnierze przed świtem 1 listopada opanowali Lwów dla nowego państwa zachodnioukraińskiego. Polscy mieszkańcy, w dużej części uczniowie i studenci, chwycili za broń pod dowództwem kapitana Czesława Mączyńskiego i przez trzy tygodnie utrzymywali zachodnie dzielnice, aż z Przemyśla nadeszła odsiecz. 22 listopada wojska ukraińskie wycofały się, ale wojna o miasto i wschodnią Galicję trwała do lipca 1919 roku. Młodych obrońców Polska pamięta jako Orlęta Lwowskie.4
W pierwszych dniach listopada 1918 roku rozpadało się dawne cesarstwo Habsburgów, a o jedno miasto upomniały się dwa narody. We Lwowie do walki stanęli nie tylko żołnierze, lecz także gimnazjaliści, studenci i kobiety. Dla Polaków stało się to legendą Orląt Lwowskich, dla Ukraińców Zrywem Listopadowym, początkiem ich zachodniego państwa. Szerszy kontekst opisujemy w przewodniku Odzyskanie niepodległości, 1914 do 1921.5
Miasto dwóch narodów
Lwów był stolicą austriackiej Galicji. W 1910 roku, według danych przytaczanych przez Polską Agencję Prasową, Polacy stanowili 51 procent jego mieszkańców, Żydzi 28, a Ukraińcy 19 procent; Encyclopedia of Ukraine ocenia udział Polaków na około 60 procent, a encyklopedia 1914-1918-online udział Żydów na ponad 30 procent. Wokół miasta, we wschodniej Galicji, większość stanowili Ukraińcy, a ukraiński ruch narodowy uważał te ziemie za ukraińskie.6
Gdy Austro-Węgry chyliły się ku klęsce, we Lwowie zebrała się Ukraińska Rada Narodowa i w połowie października 1918 roku (18 października według Encyclopedia of Ukraine, 19 października według encyklopedii 1914-1918-online; według Encyclopedia of Modern Ukraine zgromadzenie obradowało 18 i 19 października) proklamowała państwo ukraińskie na ukraińskich ziemiach monarchii, w tym we wschodniej Galicji. Kolejnym krokiem miało być przejęcie władzy w mieście, zanim zrobią to Polacy.7
Siły obu stron
Strona ukraińska miała żołnierzy. Miasto zajęli ukraińscy żołnierze armii austro-węgierskiej, potajemnie przygotowani do przewrotu, a 3 i 4 listopada z Bukowiny nadeszły posiłki: Ukraińscy Strzelcy Siczowi, legion armii austro-węgierskiej.8
Strona polska miała miasto. Ponieważ większość dorosłych mężczyzn była jeszcze w wojsku albo w obozach jenieckich, obrona spadła w dużej mierze na młodych: członków Polskiej Organizacji Wojskowej, byłych legionistów i żołnierzy Polskiego Korpusu Posiłkowego, studentów i gimnazjalistów, a także kobiety, które utworzyły własną milicję, a potem Ochotniczą Legię Kobiet. Według IPN w walkach ulicznych od 1 do 21 listopada wzięło udział 6021 osób, w tym 427 kobiet oraz 1374 uczniów i studentów; dzieje.pl podaje 6022 obrońców, z których 1422 nie skończyło siedemnastu lat.9
Trzy tygodnie walk ulicznych
Noc 1 listopada. Przed świtem 1 listopada ukraińscy żołnierze zajęli gmachy publiczne i obiekty wojskowe Lwowa. Nad miastem zawisły żółto-niebieskie flagi, a odezwy ogłaszały powstanie nowego państwa.10
Pierwsze polskie placówki. Polski opór narodził się spontanicznie jeszcze tego samego dnia: w różnych częściach miasta zbierały się grupy młodzieży, a dowództwo nad nimi objął kapitan Czesław Mączyński. Polskimi redutami stały się Szkoła Sienkiewicza i Dom Technika.11
Bój o ulice. Przez trzy tygodnie walczono o Szkołę Sienkiewicza, Szkołę Kadecką, Dworzec Główny, Pocztę Główną, katedrę św. Jura, Górę Stracenia i dzielnicę Zamarstynów. Polacy utrzymywali mniej więcej zachodnią połowę miasta, a Ukraińcy raz za razem nacierali, nie mogąc przełamać ich linii.12
Punkt zwrotny: odsiecz z Przemyśla
Rozstrzygnięcie przyszło z zewnątrz. Odsiecz zorganizowana w Krakowie odbiła 11 listopada Przemyśl z rąk ukraińskich, a 20 listopada do Lwowa dotarła koleją polska kolumna pod dowództwem podpułkownika Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. 21 listopada obrońcy i odsiecz uderzyli razem. Natarcie zostało powstrzymane, ale w nocy dowódca ukraiński, pułkownik Hnat Stefaniw, wydał rozkaz odwrotu i większość ukraińskich oddziałów opuściła miasto. Która strona miała wtedy przewagę liczebną, pozostaje sporne: według ukraińskich historyczek Nadii Stukaliny i Switłany Łukjanczenko oraz encyklopedii 1914-1918-online mieli ją już Polacy, według polskiej historyczki Magdaleny Nowak Ukraińcy wciąż mieli przewagę militarną. Rankiem 22 listopada Lwów był w polskich rękach.13
Następstwa: pogrom i oblężenie
Po polskim zwycięstwie natychmiast doszło do przemocy wobec lwowskich Żydów, trwającej według raportu Morgenthaua od 21 do 23 listopada, a według polskich akt policyjnych, które zbadał historyk Zbigniew Zaporowski, od 22 do 24 listopada. Dzielnica żydowska leżała podczas walk po stronie ukraińskiej, a społeczność żydowska ogłosiła neutralność i utworzyła własną milicję; pogłoski, że Żydzi strzelali do polskich żołnierzy, podsycały wśród wojska nienawiść. Żołnierze, dezerterzy w mundurach i kryminaliści wypuszczeni z więzień plądrowali i palili dzielnicę żydowską, zabijając tych, którzy stawiali opór; encyklopedia 1914-1918-online zaznacza, że napadano też dzielnice ukraińskie. Amerykańska misja Henry'ego Morgenthaua podała 64 zabitych Żydów i spaloną synagogę. Zaporowski przytacza inne obliczenia: około 50 zabitych, Żydów i chrześcijan, w końcowym raporcie rządowej komisji śledczej, 72 nazwiska na liście Komitetu Żydowskiego i co najmniej 150 zabitych Żydów w raporcie wysłanników polskiego MSZ. Porządek przywróciły dopiero patrole oficerskie, a sprawców później sądzono.14
Wojna o wschodnią Galicję bynajmniej się nie skończyła. Ukraińcy trzymali kraj na wschód i na południe od miasta i otaczali je, a z Polską łączył je tylko wąski korytarz wzdłuż linii kolejowej do Przemyśla. Ukraińska artyleria ostrzeliwała śródmieście, a miasto nieraz, zwłaszcza w marcu 1919 roku, było bliskie upadku. W marcu 1919 roku odsiecz przywróciła połączenie kolejowe z Przemyślem, a polskie ofensywy wiosną i latem zepchnęły armię ukraińską na wschód; w lipcu wojska polskie panowały już nad większością wschodniej Galicji.15
Dziedzictwo: Orlęta w pamięci
W listopadowych walkach zginęło według IPN ponad 400 obrońców Lwowa, w tym 120 uczniów i 76 studentów; dzieje.pl podaje 439 poległych, wśród których największą grupę, 109 osób, stanowili uczniowie szkół średnich. Wśród nich był Jurek Bitschan, który zginął tuż przed swoimi czternastymi urodzinami; jego matka, Aleksandra Zagórska, była jedną z przywódczyń ochotniczek. Trzynastoletni Antoś Petrykiewicz został ranny pod Persenkówką 23 grudnia i zmarł z ran trzy tygodnie później; odznaczony Krzyżem Virtuti Militari, pozostaje najmłodszym kawalerem najwyższego polskiego odznaczenia wojennego.16
W dwudziestoleciu międzywojennym Orlęta stawiano młodzieży za wzór, a w 1920 roku Józef Piłsudski odznaczył Krzyżem Virtuti Militari sam Lwów, według dzieje.pl pierwsze miasto uhonorowane tym orderem. Poległych zebrano na Cmentarzu Obrońców Lwowa, tarasowym panteonie na zboczu cmentarza Łyczakowskiego, zaprojektowanym przez Rudolfa Indrucha, studenta architektury Politechniki Lwowskiej.17 › Bitwy, które dały Polsce niepodległość
Dla Ukraińców te same dni to Zryw Listopadowy, narodziny Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, która w styczniu 1919 roku zjednoczyła się z Ukraińską Republiką Ludową, zanim latem tego roku wojska polskie zajęły wschodnią Galicję. Mocarstwa przez lata pozostawiały sprawę otwartą i dopiero 15 marca 1923 roku Konferencja Ambasadorów uznała tam władzę Polski, z zastrzeżeniem, jak podkreśla Encyclopedia of Ukraine, że wschodnia Galicja miała otrzymać autonomię. Ukraińcy z Galicji, dodaje ta sama encyklopedia, protestowali przeciw tej decyzji.18
Lwów dzisiaj
Po II wojnie światowej Cmentarz Obrońców Lwowa niszczał, a w 1971 roku władze sowieckie zdewastowały go przy użyciu czołgów i buldożerów i przeprowadziły przez jego część ulicę. Prace nad jego odnową ruszyły po 1989 roku, a do 2005 roku został odbudowany, tylko częściowo w dawnym kształcie. Dziś można go odwiedzić jako część cmentarza Łyczakowskiego we Lwowie.19
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Instytut Pamięci Narodowej, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”; dzieje.pl, „100 lat temu rozpoczęły się walki ukraińsko-polskie we Lwowie”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Polsko-ukraińskie walki o Lwów 1918-1919”; Michał Pszczółkowski, „Cmentarz Orląt we Lwowie”. ↩
- Mykoła Łytwyn, „Листопадова національно-демократична революція 1918”; Nadija Stukalina i Switłana Łukjanczenko, „Military and political successes and blunders of the state authority bodies and military command of the West Ukrainian People's Republic in the battle of Lviv in the Polish-Ukrainian war 1918-1919”. ↩
- Oksana Dudko, „Polish-Ukrainian Conflict over Eastern Galicia”; Magdalena Nowak, „Problemy z dyscypliną wojskową w oddziałach polskich w czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 r.”. ↩
- Oksana Dudko, „Polish-Ukrainian Conflict over Eastern Galicia”; Mykoła Łytwyn, „Листопадова національно-демократична революція 1918”; Magdalena Nowak, „Problemy z dyscypliną wojskową w oddziałach polskich w czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 r.”. ↩
- dzieje.pl, „100 lat temu rozpoczęły się walki ukraińsko-polskie we Lwowie”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Mykoła Łytwyn, „Листопадова національно-демократична революція 1918”; Magdalena Nowak, „Problemy z dyscypliną wojskową w oddziałach polskich w czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 r.”; Oksana Dudko, „Polish-Ukrainian Conflict over Eastern Galicia”. ↩
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Mykoła Łytwyn, „Листопадова національно-демократична революція 1918”; Oksana Dudko, „Polish-Ukrainian Conflict over Eastern Galicia”. ↩
- Mykoła Łytwyn, „Листопадова національно-демократична революція 1918”; Nadija Stukalina i Switłana Łukjanczenko, „Military and political successes and blunders of the state authority bodies and military command of the West Ukrainian People's Republic in the battle of Lviv in the Polish-Ukrainian war 1918-1919”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”; dzieje.pl, „100 lat temu rozpoczęły się walki ukraińsko-polskie we Lwowie”; Michał Pszczółkowski, „Cmentarz Orląt we Lwowie”; Nadija Stukalina i Switłana Łukjanczenko, „Military and political successes and blunders of the state authority bodies and military command of the West Ukrainian People's Republic in the battle of Lviv in the Polish-Ukrainian war 1918-1919”. ↩
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Mykoła Łytwyn, „Листопадова національно-демократична революція 1918”; Nadija Stukalina i Switłana Łukjanczenko, „Military and political successes and blunders of the state authority bodies and military command of the West Ukrainian People's Republic in the battle of Lviv in the Polish-Ukrainian war 1918-1919”. ↩
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; dzieje.pl, „100 lat temu rozpoczęły się walki ukraińsko-polskie we Lwowie”; Magdalena Nowak, „Problemy z dyscypliną wojskową w oddziałach polskich w czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 r.”; Nadija Stukalina i Switłana Łukjanczenko, „Military and political successes and blunders of the state authority bodies and military command of the West Ukrainian People's Republic in the battle of Lviv in the Polish-Ukrainian war 1918-1919”. ↩
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Foreign Relations of the United States, raport Misji Stanów Zjednoczonych w Polsce (Henry Morgenthau), październik 1919; Nadija Stukalina i Switłana Łukjanczenko, „Military and political successes and blunders of the state authority bodies and military command of the West Ukrainian People's Republic in the battle of Lviv in the Polish-Ukrainian war 1918-1919”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „November Uprising in Lviv, 1918”; Magdalena Nowak, „Problemy z dyscypliną wojskową w oddziałach polskich w czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 r.”; Nadija Stukalina i Switłana Łukjanczenko, „Military and political successes and blunders of the state authority bodies and military command of the West Ukrainian People's Republic in the battle of Lviv in the Polish-Ukrainian war 1918-1919”; Oksana Dudko, „Polish-Ukrainian Conflict over Eastern Galicia”. ↩
- Foreign Relations of the United States, raport Misji Stanów Zjednoczonych w Polsce (Henry Morgenthau), październik 1919; Zbigniew Zaporowski, „Wokół wydarzeń we Lwowie 22-24 listopada 1918 roku”; Magdalena Nowak, „Problemy z dyscypliną wojskową w oddziałach polskich w czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 r.”; Oksana Dudko, „Polish-Ukrainian Conflict over Eastern Galicia”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”; dzieje.pl, „100 lat temu rozpoczęły się walki ukraińsko-polskie we Lwowie”; Oksana Dudko, „Polish-Ukrainian Conflict over Eastern Galicia”. ↩
- dzieje.pl, „100 lat temu rozpoczęły się walki ukraińsko-polskie we Lwowie”; dzieje.pl, „100 lat temu zginął Jurek Bitschan, jeden z najmłodszych obrońców Lwowa”; Instytut Pamięci Narodowej, „Polsko-ukraińskie walki o Lwów 1918-1919”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”; dzieje.pl, „100 lat temu Lwów odznaczono Orderem Wojennym Virtuti Militari”; Michał Pszczółkowski, „Cmentarz Orląt we Lwowie”; Chrystyna Charczuk, „Territory of Lychakiv cemetery”. ↩
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „Western Ukrainian National Republic”; Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, Oświadczenie rządowe z dnia 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uznania granic wschodnich Rzeczypospolitej; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Conference of Ambassadors”; Mykoła Łytwyn, „Листопадова національно-демократична революція 1918”. ↩
- Michał Pszczółkowski, „Cmentarz Orląt we Lwowie”; Chrystyna Charczuk, „Territory of Lychakiv cemetery”. ↩
Źródła
- Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia, Artur Brożyniak, „Wojna polsko-ukraińska 1918-1919”, oraz Marek Kozubel, Zofia, Sabina i Anna Kleczkowskie (IPN, 2021)
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „100 lat temu rozpoczęły się walki ukraińsko-polskie we Lwowie”
- Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia, Paweł Skibiński, „Polsko-ukraińskie walki o Lwów 1918-1919”, 1 listopada 2021
- Michał Pszczółkowski, Instytut Polonika, „Cmentarz Orląt we Lwowie”
- Mykoła Łytwyn, „Листопадова національно-демократична революція 1918” (Listopadowa rewolucja narodowo-demokratyczna 1918), Encyclopedia of Modern Ukraine (Instytut Badań Encyklopedycznych Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, 2016) (po ukraińsku)
- Nadija Stukalina i Switłana Łukjanczenko, „Military and political successes and blunders of the state authority bodies and military command of the West Ukrainian People's Republic in the battle of Lviv in the Polish-Ukrainian war 1918-1919” (Sukcesy i błędy władz i dowództwa ZURL w bitwie o Lwów), Ukraine: Cultural Heritage, National Identity, Statehood 32 (Instytut Ukrainoznawstwa im. Iwana Krypiakewycza Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, 2019) (po ukraińsku)
- Oksana Dudko, „Polish-Ukrainian Conflict over Eastern Galicia”, 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War (Freie Universität Berlin, 2014) (po angielsku)
- Magdalena Nowak (Uniwersytet Gdański), „Problemy z dyscypliną wojskową w oddziałach polskich w czasie polsko-ukraińskich walk o Lwów w listopadzie 1918 r.”, Studia Historica Gedanensia 16, nr 2 (2025)
- Internet Encyclopedia of Ukraine (Canadian Institute of Ukrainian Studies), „November Uprising in Lviv, 1918” (po angielsku)
- Foreign Relations of the United States, Paris Peace Conference 1919, t. 2, dokument 767, raport Misji Stanów Zjednoczonych w Polsce (Henry Morgenthau), październik 1919 (po angielsku)
- Zbigniew Zaporowski, „Wokół wydarzeń we Lwowie 22-24 listopada 1918 roku”, Pamięć i Sprawiedliwość 2019, nr 1 (33) (IPN)
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „100 lat temu zginął Jurek Bitschan, jeden z najmłodszych obrońców Lwowa”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „100 lat temu Lwów odznaczono Orderem Wojennym Virtuti Militari”
- Chrystyna Charczuk, Lviv Interactive (Centrum Historii Miejskiej Europy Środkowo-Wschodniej, 2014), „Territory of Lychakiv cemetery: Polish military cemetery (Cemetery of Eaglets)” (po angielsku)
- Internet Encyclopedia of Ukraine (Canadian Institute of Ukrainian Studies), Vasyl Markus i Matvii Stakhiv, „Western Ukrainian National Republic” (po angielsku)
- Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, Oświadczenie rządowe z dnia 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uznania granic wschodnich Rzeczypospolitej, Dziennik Ustaw 1923, nr 49, poz. 333 (baza aktów prawnych Sejmu)
- Internet Encyclopedia of Ukraine (Canadian Institute of Ukrainian Studies), „Conference of Ambassadors” (po angielsku)
