Kim był Józef Haller?
Józef Haller (1873 do 1960) był polskim generałem, byłym austriackim oficerem artylerii, który dowodził II Brygadą Legionów Polskich, w 1918 roku przebił się przez front pod Rarańczą, a następnie stanął na czele Armii Polskiej we Francji, Błękitnej Armii, i w 1919 roku przyprowadził ją do kraju. 10 lutego 1920 roku w Pucku wrzucił do morza pierścień podczas zaślubin Polski z morzem, a w sierpniu 1920 roku dowodził Frontem Północnym w Bitwie Warszawskiej. Zmarł w Londynie w 1960 roku, a w 1993 roku jego prochy sprowadzono do Krakowa.
Niewielu polskich żołnierzy I wojny światowej przeszło dłuższą drogę do niepodległości niż Józef Haller. Oficer armii habsburskiej, który porzucił ją, by szkolić młodych Polaków, w 1914 roku poszedł na wojnę z Legionami Polskimi, w 1918 roku przebił się przez austriacki front w proteście przeciw pokojowi oddającemu polskie ziemie, po przegranej bitwie uciekł przez Rosję, a w 1919 roku wrócił do kraju na czele około 70-tysięcznej armii utworzonej we Francji. Rok później dokonał w Pucku symbolicznych zaślubin Polski z Bałtykiem i dowodził frontem, który osłaniał Warszawę przed Armią Czerwoną.1
Młodość i armia austriacka
Haller urodził się 13 sierpnia 1873 roku w Jurczycach koło Krakowa, w zaborze austriackim, w rodzinie ziemiańskiej. Do szkoły chodził we Lwowie, a potem wybrał wojsko: uczył się w wojskowych szkołach realnych w Koszycach i Hranicach, a artylerię studiował w Wojskowej Akademii Technicznej w Wiedniu, którą ukończył w 1895 roku.2
W 1895 roku został oficerem artylerii austro-węgierskiej i służył w garnizonach we Lwowie i Stanisławowie. W 1911 roku odszedł z wojska i zajął się pracą społeczną. Wstąpił do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, które szkoliło młodych Polaków wojskowo, i współpracował z rodzącym się ruchem skautowym, z którego wyrosło polskie harcerstwo.3
Legiony, 1914 do 1918
Po wybuchu wojny w 1914 roku Haller wyprowadził ze Lwowa oddział Legionu Wschodniego, a potem dowodził 3 Pułkiem Piechoty Legionów Polskich, polskiej formacji walczącej po stronie Austrii. W lipcu 1916 roku objął dowództwo II Brygady Legionów. W czasie kryzysu przysięgowego w 1917 roku, gdy zwolennicy Józefa Piłsudskiego odmówili przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austro-Węgier, Haller pozostał ze swoją brygadą w polu.4 › Bitwy, które dały Polsce niepodległość
Przełom nastąpił w lutym 1918 roku. 9 lutego w Brześciu państwa centralne zawarły pokój z Ukraińską Republiką Ludową, przyznając jej Chełmszczyznę, ziemię, którą Polacy uważali za swoją. W proteście, w nocy z 15 na 16 lutego 1918 roku, Haller przeprowadził II Brygadę przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą, by połączyć się z polskimi oddziałami po stronie rosyjskiej.5
W marcu 1918 roku objął dowództwo II Korpusu Polskiego na Ukrainie. 11 maja 1918 roku, gdy niemieckie dowództwo próbowało go rozbroić, korpus stoczył z Niemcami bitwę pod Kaniowem i skapitulował; według historyka Jana Snopki poddał się po całym dniu walki, gdy zabrakło mu amunicji. Haller uniknął niewoli, przedostał się do Moskwy, a stamtąd przez Murmańsk do Francji.6
Błękitna Armia, 1918 do 1919
We Francji polska armia istniała już na papierze i w obozach. Powołał ją dekret prezydenta Raymonda Poincarégo z 4 czerwca 1917 roku, a tworzyli ją Polacy z Francji, Stanów Zjednoczonych i Brazylii oraz polscy jeńcy z armii austriackiej i niemieckiej. Od koloru francuskich mundurów nazwano ją Błękitną Armią. Po przybyciu do Francji latem 1918 roku Haller wszedł do Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, a 4 października 1918 roku został mianowany dowódcą Armii Polskiej we Francji.7
Wśród jej żołnierzy było ponad 20 tysięcy ochotników z Ameryki Północnej. Szkolili się w obozie Kościuszko w Niagara-on-the-Lake w Ontario, po drugiej stronie rzeki od stanu Nowy Jork. Zygmunt Zalewski naliczył 22 395 ochotników wyszkolonych w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, z których 20 720 wysłano do Francji; według Paula Valaska do Francji dotarło około 23 tysięcy Polaków z USA i około 500 z Kanady.8
Według Ministerstwa Obrony Narodowej pod dowództwem Hallera armia rozrosła się do dwóch korpusów po dwie dywizje, z dywizją instrukcyjną i oddziałami tyłowymi, a pod jego rozkazy przeszły dwie polskie dywizje utworzone w Rosji: 4 Dywizja gen. Lucjana Żeligowskiego i 5 Dywizja Syberyjska. Jej udział w walkach na froncie zachodnim w 1918 roku był, jak pisze historyk Jan Snopko, raczej symboliczny, ale związał Polskę ze zwycięskimi aliantami.9
Gdy wyruszała do Polski, liczyła około 70 tysięcy żołnierzy (Encyclopedia of Ukraine podaje około 68 tysięcy), miała, według danych ministerstwa, własny pułk czołgów ze 120 renault i siedem eskadr lotniczych z 98 samolotami. Przybyła do kraju w 1919 roku i od razu weszła do walk o granice nowego państwa, przede wszystkim w wojnie z Ukraińcami o Galicję Wschodnią, a potem z bolszewikami. Encyclopedia of Ukraine podkreśla, że alianci zgodzili się na przerzut armii do Polski w celu obrony przed Armią Czerwoną, a premier Ignacy Paderewski zapewniał ich, że nie zostanie ona skierowana do Galicji Wschodniej; mimo to w połowie maja 1919 roku była już tam rozmieszczona i pomogła wyprzeć Ukraińską Armię Halicką z prowincji. 1 września 1919 roku, jak podaje ministerstwo, armię formalnie włączono do Wojska Polskiego.10 › Obrona Lwowa, 1918
Zaślubiny z morzem, 1920
W październiku 1919 roku Haller objął dowództwo Frontu Pomorskiego, który w 1920 roku przejął część Pomorza przyznaną Polsce traktatem wersalskim. 10 lutego 1920 roku w porcie rybackim w Pucku wrzucił do wód Zatoki Puckiej pierścień, symbol zaślubin Polski z morzem. Prezydent Andrzej Duda, przemawiając w Pucku w 2021 roku, mówił o 147 kilometrach wybrzeża, które Polska przejęła na mocy traktatu.11
Bitwa Warszawska, 1920
Latem 1920 roku, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, Haller został generalnym inspektorem Armii Ochotniczej, utworzonej z ochotników zgłaszających się w godzinie zagrożenia. 10 sierpnia 1920 roku objął dowództwo Frontu Północnego, który w Bitwie Warszawskiej bronił przedpola stolicy, podczas gdy Piłsudski przygotowywał kontruderzenie znad Wieprza.12 › Bitwa Warszawska, 1920
Styl dowodzenia
Trwałym dokonaniem Hallera była praca organizatora: historyk Jan Snopko nazywa Błękitną Armię jego największym osiągnięciem, które przyniosło mu popularność w Polsce. W 1918 roku podjął polityczną decyzję o zerwaniu z Austrią i pociągnął za sobą brygadę; we Francji objął dowództwo armii emigrantów i byłych jeńców, która rozrosła się do około 70 tysięcy żołnierzy z czołgami i samolotami, i przyprowadził ją do kraju; w 1920 roku pokierował armią ochotników tworzoną w obliczu nadciągającej Armii Czerwonej.13
Późniejsze lata i śmierć
W latach dwudziestych Haller pozostał postacią publiczną. W latach 1920 do 1923 stał na czele Związku Harcerstwa Polskiego, a w latach 1922 i 1923 zasiadał w Sejmie. Jako przeciwnik polityczny Piłsudskiego w czasie przewrotu majowego 1926 roku opowiedział się po stronie rządu, po czym został odsunięty od stanowiska i przeniesiony w stan spoczynku. Gospodarował w Gorzuchowie koło Chełmna na Pomorzu i pozostał w opozycji.14 › Józef Piłsudski
We wrześniu 1939 roku przedostał się do Rumunii, a stamtąd do Francji, gdzie wszedł do rządu gen. Władysława Sikorskiego jako minister bez teki. W Londynie od 1940 roku kierował resortem oświaty do 1943 roku. Po wojnie pozostał w Wielkiej Brytanii. Zmarł w Londynie 4 czerwca 1960 roku i został pochowany na cmentarzu Gunnersbury. W 1993 roku jego prochy wróciły do Polski i spoczęły w kościele garnizonowym św. Agnieszki w Krakowie.15
Dziedzictwo i pamięć
Nazwisko Hallera łączy się przede wszystkim z morzem. Puck obchodzi rocznicę 10 lutego 1920 roku przy jego pomniku w porcie rybackim, jak w 2021 roku, gdy przybył prezydent, i ponownie w 2024 roku.16
W okresie międzywojennym Haller spędzał lata w willi w nadmorskim Hallerowie, dziś części Władysławowa. Według Muzeum Ziemi Puckiej od 2000 roku w domu zwanym Hallerówką działa Centrum Pamięci gen. Józefa Hallera i Błękitnej Armii, a od 2013 roku jest on oddziałem tego muzeum ze stałą wystawą o życiu i służbie generała oraz o żołnierzach Błękitnej Armii.17
Przeczytaj o rozstrzygających tygodniach 1920 roku w tekście o Bitwie Warszawskiej i o starciu jazdy pod Komarowem albo sprawdź, co jeszcze wydarzyło się 10 lutego.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Jan Snopko, „Haller, Józef”; Instytut Pamięci Narodowej, „Józef Haller (1873-1960)”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Józef Haller (1873-1960)”; Robert Litwiński, „The last will and testament of Józef Haller”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Józef Haller”. ↩
- Robert Litwiński, „The last will and testament of Józef Haller”; dzieje.pl, „Józef Haller”. ↩
- dzieje.pl, „Józef Haller”; Jan Snopko, „Haller, Józef”; Instytut Pamięci Narodowej, „Józef Haller (1873-1960)”. ↩
- Elie Borschak, „Brest-Litovsk, Peace Treaty of”; Instytut Pamięci Narodowej, „Józef Haller (1873-1960)”; Robert Litwiński, „The last will and testament of Józef Haller”. ↩
- Jan Snopko, „Haller, Józef”; Robert Litwiński, „The last will and testament of Józef Haller”. ↩
- Ministerstwo Obrony Narodowej, „Pamięć o Błękitnej Armii”; Jan Snopko, „Haller, Józef”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Józef Haller”; dzieje.pl, „Dr Paul Valasek”. ↩
- Zygmunt Zalewski, „Polish Army Training Camp in Niagara-on-the-Lake, 1917-1919”; dzieje.pl, „Dr Paul Valasek”. ↩
- Ministerstwo Obrony Narodowej, „Pamięć o Błękitnej Armii”; Jan Snopko, „Haller, Józef”. ↩
- Ministerstwo Obrony Narodowej, „Pamięć o Błękitnej Armii”; Andrzej Chojnowski, „Ukrainian-Polish War in Galicia, 1918-19”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Haller, Józef”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Józef Haller (1873-1960)”; Traktat wersalski, „Treaty of Peace with Germany (Treaty of Versailles), Part III”; Defence24, „Prezydent”. ↩
- dzieje.pl, „Józef Haller”; Robert Litwiński, „The last will and testament of Józef Haller”; Radio Kraków, „102 lata temu rozpoczęła się Bitwa Warszawska”. ↩
- Jan Snopko, „Haller, Józef”; Ministerstwo Obrony Narodowej, „Pamięć o Błękitnej Armii”. ↩
- Robert Litwiński, „The last will and testament of Józef Haller”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Józef Haller”; dzieje.pl, „Józef Haller”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Józef Haller (1873-1960)”; Jan Snopko, „Haller, Józef”; Robert Litwiński, „The last will and testament of Józef Haller”. ↩
- dzieje.pl, „Puckie uroczystości w 104. rocznicę zaślubin Polski z morzem”; Defence24, „Prezydent”. ↩
- Instytut Pamięci Narodowej, „Józef Haller (1873-1960)”; Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy, „Hallerówka”. ↩
Źródła
- Jan Snopko (Uniwersytet w Białymstoku), „Haller, Józef”, 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War (Freie Universität Berlin, 2014)
- Instytut Pamięci Narodowej (edukacja.ipn.gov.pl), Barbara Męczykowska, „Józef Haller (1873-1960)”
- Robert Litwiński (UMCS), „The last will and testament of Józef Haller”, Klio 55 (2020), s. 307 do 317 (wersja polska: „Testament generała Józefa Hallera”, Klio 36, 2016)
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Józef Haller”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Józef Haller” (biogram)
- Elie Borschak, Internet Encyclopedia of Ukraine, „Brest-Litovsk, Peace Treaty of” (z Encyclopedia of Ukraine, t. 1, 1984)
- Ministerstwo Obrony Narodowej (gov.pl), „Pamięć o Błękitnej Armii” (2017)
- dzieje.pl (PAP), „Dr Paul Valasek: w wojnie polsko-bolszewickiej brały udział dziesiątki tysięcy Polaków z USA” (wywiad)
- Zygmunt Zalewski, „Polish Army Training Camp in Niagara-on-the-Lake, 1917-1919”, Studia Polonijne 42 (2021).
- Andrzej Chojnowski, Internet Encyclopedia of Ukraine, „Ukrainian-Polish War in Galicia, 1918-19” (z Encyclopedia of Ukraine, t. 5, 1993)
- Internet Encyclopedia of Ukraine (Kanadyjski Instytut Studiów Ukraińskich), „Haller, Józef” (z Encyclopedia of Ukraine, t. 2, 1988)
- Traktat wersalski, 28 czerwca 1919, część III, sekcja VIII (Polska), art. 87, „Treaty of Peace with Germany (Treaty of Versailles), Part III” (Avalon Project, Yale Law School)
- Defence24, „Prezydent: 101 lat temu gen. Haller dokonał zaślubin Polski z morzem” (2021)
- Radio Kraków (Informacyjna Agencja Radiowa), „102 lata temu rozpoczęła się Bitwa Warszawska” (2022)
- dzieje.pl (PAP), „Puckie uroczystości w 104. rocznicę zaślubin Polski z morzem” (2024)
- Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy, „Hallerówka” (oddział muzeum we Władysławowie)
