Józef Piłsudski: marszałek, który przywrócił Polskę

Przez ponad sto lat Polski nie było na mapie. Józef Piłsudski przez całe życie próbował ją przywrócić: jako zesłaniec, socjalistyczny konspirator, napastnik na pociąg pocztowy, Komendant Legionów, a w listopadzie 1918 roku przywódca odrodzonego państwa. Dwa lata później kierował kontruderzeniem pod Warszawą, które zatrzymało Armię Czerwoną. Obalił też rząd państwa, które sam współtworzył, i do dziś ocenia się go bardzo różnie.²

Młodość: Zułów, Wilno i Syberia

Urodził się 5 grudnia 1867 roku w Zułowie pod Wilnem, na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego pod panowaniem rosyjskim, w rodzinie szlachty litewskiej. Matka, Maria z Billewiczów, wychowała go na polskiej historii i literaturze oraz na pamięci o stłumionym przez carat powstaniu 1863 roku. Gdy pożar strawił dwór (według Muzeum Józefa Piłsudskiego w 1875 roku, według litewskiej encyklopedii narodowej w 1874), rodzina przeniosła się do Wilna. Tam Józef chodził do rosyjskiego gimnazjum i razem z bratem Bronisławem współtworzył tajne kółko samokształceniowe „Spójnia”.³

W 1885 roku zaczął studiować medycynę w Charkowie. W 1887 roku zesłano go na pięć lat na Syberię za związek ze spiskiem rosyjskich rewolucjonistów na życie cara Aleksandra III, w który się uwikłał; wrócił w 1892 roku.⁴

Kariera: konspirator

Po powrocie na Litwę wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej w pierwszych latach jej istnienia, przyjął pseudonim „Wiktor” i redagował podziemny „Robotnik”. W 1900 roku, gdy pismo wychodziło już w Łodzi, policja aresztowała go tam i osadziła w Cytadeli Warszawskiej. Udawał chorobę psychiczną, został przeniesiony do szpitala psychiatrycznego w Petersburgu i w 1901 roku z niego uciekł.⁵

W czasie wojny rosyjsko-japońskiej, w 1904 roku, pojechał do Tokio, by zaproponować Japończykom współpracę przeciw Rosji. Według litewskiej encyklopedii narodowej Japończycy nie byli zainteresowani jego planami; według 1914-1918-online PPS otrzymała jednak od nich pieniądze i sprzęt. W 1906 roku, po klęsce rewolucji 1905 roku, PPS się rozpadła, a on stanął na czele Frakcji Rewolucyjnej, dla której niepodległość była celem nadrzędnym. W 1908 roku poprowadził napad na rosyjski pociąg pocztowy pod Bezdanami koło Wilna, który przyniósł ponad 200 tysięcy rubli na konspirację niepodległościową. Jego zwolennicy założyli we Lwowie tajny Związek Walki Czynnej, a od 1910 roku, przy poparciu Austrii, związki strzeleckie w Galicji szkoliły kadry przyszłej armii polskiej; w grudniu 1912 roku został komendantem głównym wszystkich polskich organizacji wojskowych w Galicji.⁶

Kampanie

Legiony 1914-1917

W odczycie w Paryżu 21 lutego 1914 roku, jak zapamiętał go Bolesław Wieniawa-Długoszowski, później jego adiutant, Piłsudski przestrzegał, że w Europie mogą przyjść burze, w których Polacy będą musieli czynem upomnieć się o swoje prawa, i że bez dobrej, sprawnej i karnej organizacji nie zdołają wykorzystać takiej chwili. 6 sierpnia 1914 roku jego Pierwsza Kompania Kadrowa przekroczyła granicę z Galicji do zaboru rosyjskiego. Piłsudski dowodził 1. pułkiem, a potem I Brygadą Legionów Polskich, walczącą pod dowództwem austro-węgierskim przeciw Rosji. W lipcu 1916 roku Legiony stoczyły najcięższe walki pod Kostiuchnówką na Wołyniu.⁷

Gdy 5 listopada 1916 roku Niemcy i Austro-Węgry proklamowały Królestwo Polskie, Piłsudski wszedł do Tymczasowej Rady Stanu jako szef jej Komisji Wojskowej, ale domagał się prawdziwego polskiego rządu. Po rewolucji w Rosji w 1917 roku zakazał legionistom złożenia przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austro-Węgier. W lipcu 1917 roku Niemcy aresztowali go i osadzili w Magdeburgu, a większość legionistów internowano. Więzienie uczyniło go bohaterem narodowym.⁸

Niepodległość 1918

Uwolniony z Magdeburga, 10 listopada 1918 roku przyjechał specjalnym pociągiem z Berlina do Warszawy. Następnego dnia, w dniu podpisania rozejmu, Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk polskich, a 14 listopada rozwiązała się i złożyła władzę w jego ręce, do przekazania rządowi narodowemu. Polska obchodzi 11 listopada jako Narodowe Święto Niepodległości; całą drogę do niej opisujemy w przewodniku Odzyskanie niepodległości, 1914 do 1921. 20 lutego 1919 roku nowo wybrany Sejm Ustawodawczy powierzył mu dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa.⁹ › Bitwy, które dały Polsce niepodległość

Wojna z bolszewikami 1919-1920

Nowe państwo musiało walczyć o granice na wszystkich kierunkach, a przede wszystkim z Armią Czerwoną. Piłsudski chciał związać z Polską Litwę, Białoruś i Ukrainę w federacji skierowanej przeciw Rosji, podczas gdy jego rywal Roman Dmowski chciał polskiego państwa narodowego, które wcieliłoby ziemie wschodnie. Przywódcy Litwy federację odrzucili; litewska encyklopedia narodowa podkreśla, że Piłsudski zignorował litewski akt niepodległości z 16 lutego 1918 roku. 19 marca 1920 roku, w dniu swoich imienin, przyjął stopień Marszałka Polski, o którego przyjęcie, jak przypomina IPN, poprosiła go Ogólna Komisja Weryfikacyjna wojska, „w dowód czci i hołdu dla Wodza Naczelnego”. Buławę wręczono mu 14 listopada 1920 roku na placu Zamkowym w Warszawie. W kwietniu 1920 roku, w sojuszu z Ukraińską Republiką Ludową Symona Petlury, rozpoczął wyprawę kijowską.¹⁰

Latem bolszewicka kontrofensywa odrzuciła Polaków pod samą Warszawę. Kto jest autorem planu bitwy, wciąż jest przedmiotem sporu: według dzieje.pl, portalu Muzeum Historii Polski, opracował go szef Sztabu Generalnego, generał Tadeusz Rozwadowski, na podstawie ogólnej koncepcji Piłsudskiego, natomiast Muzeum Józefa Piłsudskiego przypisuje plan samemu Piłsudskiemu. Przedmoście warszawskie wytrzymało, a nad Wieprzem na południu zebrała się grupa uderzeniowa, która 16 sierpnia pod wodzą Piłsudskiego uderzyła w skrzydło i tyły armii Tuchaczewskiego. Według dzieje.pl Piłsudski objął 6 sierpnia dowództwo nowego Frontu Środkowego, uderzenie spadło najpierw na sowiecką Grupę Mozyrską, a 19 sierpnia wydał on rozkaz pościgu. Encyclopedia of Ukraine dodaje, że wojsko Ukraińskiej Republiki Ludowej odegrało w kontrofensywie dużą rolę. Bitwa Warszawska zamieniła się w pogrom, a po zwycięstwie nad Niemnem we wrześniu wojnę polsko-bolszewicką zakończył traktat ryski, podpisany 18 marca 1921 roku. W październiku 1920 roku Piłsudski polecił generałowi Lucjanowi Żeligowskiemu upozorować „bunt” i odebrać Litwie Wilno; litewska encyklopedia narodowa widzi w tym źródło konfliktu polsko-litewskiego.¹¹

Sulejówek i przewrót majowy

14 grudnia 1922 roku w Belwederze Piłsudski przekazał władzę Naczelnika Państwa pierwszemu wybranemu prezydentowi, Gabrielowi Narutowiczowi, którego dwa dni później zamordowano. W 1923 roku wycofał się z życia publicznego do willi w Sulejówku pod Warszawą, gdzie napisał szereg wspomnień i prac politycznych i wojskowych. Zachodni dyplomaci, jak ustalili Marek Mikołajczyk i Olga Morozowa, widzieli w tym raczej manifestację niż polityczną emeryturę i liczyli się z tym, że wróci do władzy w dogodnym dla siebie momencie.¹²

Rozczarowany parlamentaryzmem, 12 maja 1926 roku ruszył na Warszawę na czele wiernych mu pułków, by zmusić do ustąpienia nowy rząd Wincentego Witosa. Po trzech dniach walk ustąpili prezydent Stanisław Wojciechowski i rząd Witosa. Zgromadzenie Narodowe wybrało Piłsudskiego na prezydenta, ale odmówił i na to stanowisko wybrano wskazanego przez niego Ignacego Mościckiego. W każdym rządzie po przewrocie zachowywał tekę ministra spraw wojskowych, którą sprawował do śmierci, a w latach 1926-1928 i w 1930 roku był premierem.¹³

Charakter i styl dowodzenia

Dla legionistów był po prostu Komendantem i ten tytuł pozostał z nim na całe życie. Zachodni dyplomaci i wojskowi, którzy stykali się z nim w latach 1918-1922, podkreślali w swoich relacjach, jak pokazują Mikołajczyk i Morozowa, jego silną osobowość, popularność i autentyczny autorytet; w rozmowach bywał według nich twardy i nieprzyjemny, ale też życzliwy i czarujący. Krytykowali zarazem styl jego rządów, podważali jego kompetencje wojskowe i dostrzegali silną skłonność do jednoosobowego podejmowania decyzji. Po 1926 roku formalnie rządził tylko jako minister; według Niemieckiego Muzeum Historycznego sam nazywał swój system „dyktaturą moralną”.¹⁴

Jego rządy stawały się coraz twardsze. W 1930 roku kazał aresztować przywódców opozycji, wśród nich Wincentego Witosa, i osadzić ich w twierdzy brzeskiej, gdzie byli brutalnie traktowani, a potem postawić przed sądem. W tym samym roku wysłał wojsko do Galicji Wschodniej: Muzeum Józefa Piłsudskiego nazywa to stłumieniem ukraińskiej rebelii terrorystycznej, Encyclopedia of Ukraine „pacyfikacją Galicji”. W 1934 roku, po zamachu członka Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów na ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego, utworzono obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej. W polityce zagranicznej podpisał pakty o nieagresji ze Związkiem Sowieckim w 1932 roku i z Niemcami w 1934 roku.¹⁵

Śmierć i dziedzictwo

Piłsudski zmarł na raka w Belwederze 12 maja 1935 roku. Według dzieje.pl wiedeński specjalista Karel Wenckebach rozpoznał nieoperacyjny nowotwór złośliwy wątroby; według Mariusza Żuławnika, piszącego dla IPN, nowotwór złośliwy żołądka z przerzutami do wątroby. Pochowano go w kryptach katedry wawelskiej, wśród królów. Zgodnie z jego wolą serce zawieziono do Wilna i 12 maja 1936 roku złożono razem z trumną matki w grobowcu pod płytą z czarnego granitu na cmentarzu na Rossie, wśród mogił żołnierzy poległych za Wilno w latach 1919-1920. Miejsce to nazywa się Mauzoleum Matki i Serca Syna.¹⁶

W Polsce pozostaje tym, który odbudował państwo i wygrał jego wojnę, a zarazem tym, który obalił jego wybrany rząd. Sąsiedzi pamiętają też co innego: Litwini zajęcie Wilna, Ukraińcy politykę jego rządów w Galicji i na Wołyniu. Jego dom w Sulejówku, gdzie mieszkał na emeryturze, jest dziś Muzeum Józefa Piłsudskiego.¹⁷ › Bitwa Warszawska 1920