Kto wygrał bitwę nad Niemnem?
Wygrała Polska. Między 20 a mniej więcej 28 września 1920 roku 2. i 4. Armia pod wodzą Józefa Piłsudskiego przełamały nowy front Michaiła Tuchaczewskiego nad Niemnem. Północne obejście przez Druskieniki oskrzydliło Grodno, Armia Czerwona cofnęła się, a do niewoli trafiło około 40 000 jej żołnierzy. 12 października podpisano rozejm.1
We wrześniu 1920 roku, miesiąc po Bitwie Warszawskiej, armie polska i sowiecka zmierzyły się ponownie nad Niemnem, w rejonie Grodna. Polskie zwycięstwo, które Instytut Pamięci Narodowej nazywa ostatecznym ciosem, złamało zdolność Armii Czerwonej do natarcia i otworzyło drogę do rozejmu. Litewska encyklopedia VLE uznaje je za drugą co do znaczenia bitwę wojny polsko-bolszewickiej, po warszawskiej.2
Tło: druga szansa Tuchaczewskiego
Po klęsce pod Warszawą w sierpniu 1920 roku Michaił Tuchaczewski odtworzył Front Zachodni wzdłuż Niemna i ściągał oddziały oraz zapasy z głębi Rosji. Na południu polska jazda pokonała właśnie Armię Konną Budionnego pod Komarowem. Tuchaczewski nie uważał wojny za przegraną. Michał Szukała przytacza jego słowa, że przegrana operacja wzbudzała w nim pragnienie ponownego natarcia; wciąż cieszył się zaufaniem Moskwy i szykował nową ofensywę, której celem pozostawała, jak pisze Szukała, Warszawa. Zagrożenie widziało też polskie dowództwo: 26 sierpnia szef Sztabu Generalnego gen. Tadeusz Rozwadowski ocenił, że zniszczono mniej więcej połowę sił bolszewickich, ale reszta po uzupełnieniach może jeszcze przed końcem roku znów zagrozić Polsce, co Janusz Odziemkowski pokazuje na podstawie dokumentów sztabowych.3
Plan Piłsudskiego
10 września w Brześciu nad Bugiem Józef Piłsudski przedstawił dowódcom 2. i 4. Armii położenie kraju i wezwał do szybkiego odniesienia kolejnego zwycięstwa. Operację zaplanowała jego własna kwatera główna i to on osobiście nią kierował, a Sztab Generalny prowadził w tym czasie działania na południu, jak zauważa Odziemkowski. Według rozkazu z 19 września, streszczonego przez portal AAN, 2. Armia gen. Edwarda Rydza-Śmigłego miała centrum zdobyć Grodno, a lewym skrzydłem przejść kompleksami leśnymi na południe od Sejn, przez pas obsadzony wtedy przez wojska litewskie, i okrążyć miasto od północy; 4. Armia gen. Leonarda Skierskiego miała uderzyć od czoła na Wołkowysk i sforsować Szczarę. Był to hazard: ponieważ obie armie były wyczerpane, jak zauważa IPN, wiele zależało od tego, kto uderzy pierwszy.4
Armie
Liczby zależą od tego, kogo się liczy. Według Michała Szukały Tuchaczewski przeznaczył do nowej ofensywy ponad 70 000 ludzi, a stan jego dywizji na początku września ocenia na prawie 114 000, natomiast VLE podaje około 130 000 żołnierzy polskich, w końcowej fazie 195 000, wobec około 145 000 sowieckich. VLE dodaje, że żołnierze obu stron byli słabo uzbrojeni, słabo wyszkoleni i zmęczeni.5
Grodno: bój od czoła
Polskie natarcie ruszyło 20 września, gdy 2. Armia uderzyła na Grodno. Walki były zacięte i, jak pisze IPN, zwycięstwo nie przyszło od razu. Wielka Encyklopedia Radziecka, pisana z perspektywy drugiej strony, datuje wznowienie polskiej ofensywy na Białorusi na 19 września i stwierdza jedynie, że nie przyniosło ono znaczących postępów.6
Północne obejście i sprawa litewska
Rozstrzygnięcie zapadło na ziemi obsadzonej przez Litwinów. 22 września wojska polskie zaatakowały pozycje litewskie wokół Sejn, a oddziały 2. Armii przeszły przez Niemen pod Druskienikami (dziś litewskie Druskininkai): według hasła VLE o bitwie 22 września, przy czym hasło to wymienia też przeprawę pod Hożą, a według hasła o operacji sejneńskiej 23 września; portal AAN datuje marsz na Druskieniki na 23-25 września. Straty litewskiej 2. Dywizji Piechoty w walkach 22 i 23 września VLE szacuje na 34 zabitych, 103 rannych i ponad 2000 wziętych do niewoli oraz 10 utraconych dział. Portal AAN odnotowuje natomiast jedynie, że 4. Brygada Jazdy pokonała Litwinów pod Podlipkami i zajęła Druskieniki. Polska i Litwa formalnie nie prowadziły wojny, a obie relacje pokazują, jak różnie można widzieć te same dni.7
Dlaczego bitwa nad Niemnem była tak ważna?
Dokończyła dzieła rozpoczętego pod Warszawą. Obchodząc Grodno przez Druskieniki, Polacy rozbili przygotowywaną ofensywę sowiecką i odrzucili Armię Czerwoną na wschód. Jak pisze IPN, zagrożenie bolszewickie zostało ostatecznie zażegnane. Jarosław Centek dodaje, że wyczerpani byli także Polacy, więc obie strony zgodziły się na rozejm; rokowania pokojowe przeniesiono do Rygi już 21 września, gdy bitwa jeszcze trwała.8
Przełom: upadek Grodna i odwrót
Gdy polskie oddziały stanęły za Niemnem, sowiecka linia zaczęła się sypać. Według portalu AAN o północy z 25 na 26 września polskie oddziały rozpoczęły pod ciężkim ogniem przeprawę przez Niemen w mieście i opanowały Grodno w walkach nocnych; kalendarium Muzeum Historii Polski datuje zajęcie miasta na 25 września. Dalej na południe 4. Armia zdobyła 23 września Wołkowysk, następnego ranka została z niego wyparta przeciwnatarciem, a wieczorem 25 września miasto znów było w polskich rękach, jak podaje ten sam portal. Zagrożony okrążeniem Tuchaczewski wydał 26 września rozkaz ogólnego odwrotu, pisze Szukała.9
Lida: najcięższy bój
Lida leżała na drodze sowieckiego odwrotu. Portal AAN podaje, że 27 września 1. Dywizja Litewsko-Białoruska zamknęła Sowietom drogę nad Lebiodą, a 1. Dywizja Piechoty Legionów z grupą kawalerii ppłk. Adama Nieniewskiego zajęła Lidę i zagrodziła drogę cofającym się bolszewikom. Po tych wyjątkowo ciężkich walkach w lasach Krwawego Boru koło Lebiody i pod Lidą sowiecka 3. Armia straciła, według portalu, zdolność operacyjną. IPN również przypisuje 1. Dywizji Piechoty Legionów zatrzymanie znacznej części cofających się wojsk bolszewickich.10
Ilu wzięto do niewoli i ilu poległo?
Strat nigdy w pełni nie policzono, bo sowieckie oddziały w odwrocie się rozpadały. VLE szacuje liczbę jeńców wziętych w bitwie na około 40 000, a hasło VLE o wojnie dodaje 140 zdobytych dział; Szukała podaje te same liczby jeńców i dział w polskich rękach na 12 października. Według portalu AAN już klęska pod Warszawą zredukowała niektóre dywizje sowieckie do kilkuset bagnetów. Straty polskie były ciężkie: według Archiwum Akt Nowych kilkaset zabitych i rannych pod samym Krwawym Borem i Lidą; wiarygodnej sumy ogólnej brak.11
Strona sowiecka
Dla Armii Czerwonej Niemen był drugą katastrofą w ciągu sześciu tygodni. Centek pisze, że Tuchaczewski musiał się cofnąć, a jego front nie był w stanie powstrzymać polskiego pościgu. Historiografia sowiecka opowiadała to inaczej: hasło o wojnie w Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej w ogóle nie wymienia tej bitwy, twierdzi, że wrześniowa ofensywa polska nie przyniosła znaczących postępów, a pokój przedstawia jako wymuszony na wyczerpanej wojną Polsce.12
Strona litewska
Dla Litwy bitwa liczyła się przede wszystkim z powodu Wilna. W traktacie pokojowym z Rosją Sowiecką z 12 lipca 1920 roku obiecano Litwie to miasto, w zamian, jak pisze VLE, za neutralność, która osłaniała prawe skrzydło Armii Czerwonej. Rozmowy z Polską doprowadziły do umowy suwalskiej z 7 października, która wyznaczyła linię demarkacyjną od Prus Wschodnich do Bastun i pozostawiła Wilno po stronie litewskiej; VLE podkreśla, że nie rozstrzygnęła ona sprawy Wilna. Dwa dni później, 9 października, dywizja gen. Lucjana Żeligowskiego, formalnie zbuntowana, zajęła miasto. Litewski historyk Gintautas Ereminas pisze, że Żeligowski działał na ustny rozkaz Piłsudskiego, a zajęcie Wilna złamało umowę suwalską.13
Następstwa: rozejm i pokój ryski
Wojska polskie ścigały Sowietów na wschód i zajęły Mińsk. 12 października podpisano w Rydze rozejm, a 18 października ustały walki. Pokój ryski, zawarty 18 marca 1921 roku, zakończył wojnę. Jego tekst w Dzienniku Ustaw wymienia po jednej stronie Polskę, a po drugiej Rosję i Ukrainę, przy czym delegacja rosyjska podpisała traktat także w imieniu sowieckiej Białorusi; historyk Mariusz Wołos podkreśla, że sowiecka Ukraina była osobnym sygnatariuszem. Internet Encyclopedia of Ukraine zauważa, że do rokowań nie dopuszczono delegacji Ukraińskiej Republiki Ludowej, sojuszniczki Polski w tej wojnie, ani delegacji Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej.14
Pamięć
W Polsce bitwa nad Niemnem długo pozostawała w cieniu Bitwy Warszawskiej i „cudu nad Wisłą”, choć, jak przekonuje portal AAN, to ona ostatecznie rozstrzygnęła wojnę i powinna zająć w pamięci równorzędne miejsce. Szukała zalicza ją do największych polskich zwycięstw i nazywa niemal zapomnianą, a uchwała Senatu z 2019 roku, ustanawiająca rok 2020 Rokiem Bitwy Warszawskiej, wspomina ją jedynie jako zwieńczenie pościgu po Bitwie Warszawskiej. Litewskie encyklopedie wiążą ją przede wszystkim z zajęciem Wilna przez Polaków, które nastąpiło wkrótce potem. Nawet daty liczy się różnie: Centek podaje 20-26 września, inne polskie źródła 20-28 września, a hasło VLE o bitwie 21-30 września.15
Pole bitwy dziś
Teren dzielą dziś granice, których w 1920 roku nie było. Grodno, dziś białoruska Hrodna, i Lida leżą na Białorusi, a Druskieniki, gdzie Polacy przekroczyli Niemen, to uzdrowisko na południu Litwy. Rzeka, o którą walczyły obie armie, płynie dziś przez trzy państwa, a każde z nich pamięta tamten wrzesień inaczej.
