Jakie były największe bitwy w historii Polski?
Bitwa Warszawska z sierpnia 1920 roku zajmuje pierwsze miejsce w naszym rankingu: ocaliła odrodzone państwo przed podbojem sowieckim. Dalej są odsiecz wiedeńska z 1683 roku, Grunwald z 1410 roku, Monte Cassino z 1944 roku i Powstanie Warszawskie z 1944 roku. Piętnaście bitew na liście obejmuje dzieje od Legnicy w 1241 roku po Monte Cassino i Falaise w 1944 roku.
Przez siedem stuleci, od Legnicy w 1241 roku po Monte Cassino i Falaise w 1944 roku, wojska polskie i polsko-litewskie toczyły bitwy, które ważyły na losach państwa, a niektóre z najlepiej zapamiętanych były klęskami. Piętnaście bitew ułożyliśmy według sumy punktów, a najwięcej ważą w niej rozpoznawalność i to, co dana bitwa rozstrzygnęła dla Polski; zobacz, jak je wybraliśmy. Więcej znajdziesz w naszych przewodnikach po bitwach, które dały Polsce niepodległość, najsłynniejszych ostatnich obronach, największych szarżach kawalerii i największych bitwach II wojny światowej.1
Ta strona szereguje największe bitwy. Całą historię, od królestwa Piastów po II wojnę światową, ze wszystkimi polskimi bitwami z naszego serwisu ułożonymi według epok, opisuje przewodnik Historia wojskowa Polski.
1 Bitwa Warszawska, 1920
- Gdzie
- Przedpola Warszawy, od Wkry po Wieprz
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polska (Józef Piłsudski) wobec Rosji Sowieckiej (Front Zachodni Michaiła Tuchaczewskiego)
- Siły
- Ok. 120 tys. żołnierzy polskich wobec ok. 114 tys. sowieckich pod Warszawą według jednego z polskich szacunków; dane się różnią
- Wynik
- Rozstrzygające zwycięstwo Polski; 60 do 66 tys. jeńców sowieckich
Dwa lata po odzyskaniu niepodległości ważył się byt samego państwa. W lipcu 1920 roku Front Zachodni Tuchaczewskiego ruszył na Warszawę z rozkazem, że droga do światowego pożaru prowadzi „poprzez trupa białej Polski”. Plan zakładał utrzymanie przedmościa na wschód od stolicy, a w tym czasie zebranie nad Wieprzem grupy uderzeniowej i wyjście nią na skrzydło armii sowieckich; według Muzeum Historii Polski opracował go sztab generalny gen. Tadeusza Rozwadowskiego na podstawie ogólnej koncepcji Piłsudskiego, a Muzeum Józefa Piłsudskiego przypisuje go samemu Piłsudskiemu. Według jednego z polskich szacunków ok. 120 tys. polskich żołnierzy stanęło pod Warszawą przeciw ok. 114 tys. czerwonoarmistów; inne wyliczenia się różnią.2
Od 13 sierpnia Armia Czerwona szturmowała przedmoście. Radzymin, 25 km od centrum stolicy, przez trzy dni przechodził z rąk do rąk, a pod Ossowem 14 sierpnia zginął w natarciu kapelan warszawskich ochotników ks. Ignacy Skorupka. 16 sierpnia grupa Piłsudskiego uderzyła znad Wieprza na północ i po dziesięciu dniach armie sowieckie były rozbite. IPN podaje 25 tys. zabitych po stronie sowieckiej i 66 tys. jeńców; Muzeum Historii Polski, zastrzegając, że straty sowieckie to szacunki, mówi o 60 tys. jeńców i ok. 4,5 tys. polskich zabitych.3
Polska obroniła niepodległość, a zawarty potem traktat ryski podzielił ziemie dzisiejszej Białorusi i Ukrainy między Polskę a stronę sowiecką. Mit i fakt: „cud nad Wisłą” to zwrot Stanisława Strońskiego, prawicowego publicysty i przeciwnika Piłsudskiego, który pisał o „cudzie Wisły” w „Rzeczpospolitej” 14 sierpnia 1920 roku; prof. Mariusz Wołos nazywa to określenie niemal czystą propagandą.4
Dlaczego to miejsce: Bitwa, która ocaliła odrodzone państwo, ma komplet punktów za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutki i pamięć, bo 15 sierpnia to wciąż Święto Wojska Polskiego, i traci jeden punkt tylko za pewność źródeł, bo siły i straty sowieckie różnie się podaje; 49 na 50 punktów daje jej pierwsze miejsce.5
2 Wiedeń, 1683
- Gdzie
- Wiedeń i wzgórza Kahlenbergu, Austria
- Wojna
- Wielka wojna turecka
- Strony
- Odsiecz wojsk polskich, cesarskich i niemieckich pod wodzą króla Jana III Sobieskiego, wraz z załogą Wiednia, wobec armii osmańskiej wielkiego wezyra Kara Mustafy
- Siły
- 100 do 120 tys. Turków pod Wiedniem wobec 65 do 69 tys. żołnierzy odsieczy, w tym ok. 27 tys. wojsk koronnych
- Wynik
- Klęska osmańska; oblężenie przerwane 12 września 1683; straty tureckie 10 do 15 tys.
Droga pod Wiedeń zaczęła się dla Polski na Podolu. W 1672 roku Turcy zajęli Podole, a pokój w Buczaczu zobowiązał Rzeczpospolitą do płacenia 22 tys. talarów rocznego haraczu; sejm odrzucił ten pokój, a w 1673 roku hetman Jan Sobieski pobił Turków pod Chocimiem. Już jako król zawarł 1 kwietnia 1683 roku przymierze z cesarzem Leopoldem I, a gdy w lipcu armia Kara Mustafy, licząca według Muzeum Pałacu w Wilanowie 100 tys., a według miasta Wiednia ok. 120 tys. ludzi, otoczyła Wiedeń, ruszył na odsiecz z 27 tys. wojsk koronnych, nie czekając na spóźnionych Litwinów.6
12 września 65 do 69 tys. żołnierzy odsieczy pod wodzą Sobieskiego zeszło ze wzgórz Kahlenbergu. Po próbnej szarży chorągwi husarskich, w której poległ Stanisław Potocki, późnym popołudniem ruszyło do ataku ok. 20 tys. jeźdźców, a armia turecka pękła i uciekła, tracąc 10 do 15 tys. ludzi. Sobieski napisał do papieża: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył. Zwycięstwo otworzyło długą wojnę Ligi Świętej, zakończoną w 1699 roku pokojem w Karłowicach; jak zauważa dr Konrad Bobiatyński, najwięcej zyskała na niej Austria, a Rzeczpospolita mimo wielu kosztownych kampanii odzyskała tylko to, co straciła w 1672 roku: Podole z Kamieńcem i prawobrzeżną Ukrainę.7
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, skutki i pamięć: odsiecz wiedeńska zapoczątkowała odwrót Turków z Europy Środkowej, a szarża Sobieskiego pozostaje symbolem polskiego oręża. Dla samej Polski rozstrzygnęła mniej, bo Podole wróciło dopiero w Karłowicach, szesnaście lat później, więc za rozstrzygnięcie ma 3; remisuje z Grunwaldem (45 punktów i ta sama rozpoznawalność) i wyprzedza go skutkami.
3 Grunwald, 1410
- Gdzie
- Pod wsią Grunwald, wówczas w państwie zakonnym w Prusach, dziś północna Polska
- Wojna
- Wielka wojna z zakonem krzyżackim, 1409 do 1411
- Strony
- Polska pod wodzą Władysława Jagiełły i Litwa pod wodzą wielkiego księcia Witolda wobec zakonu krzyżackiego pod wodzą wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena
- Siły
- Około 30 tysięcy Polaków, Litwinów i sojuszników wobec około 20 tysięcy wojsk zakonu (szacunki od 16 do 39 tysięcy wobec 11 do 27 tysięcy)
- Wynik
- Zwycięstwo polsko-litewskie; poległ wielki mistrz i większość wysokich dostojników zakonu
Odkąd na początku XIV wieku zakon krzyżacki zajął Pomorze Gdańskie, stał się najgroźniejszym sąsiadem Polski, a unia z Litwą zawarta w 1385 roku zapowiadała rozstrzygające starcie. Gdy w 1409 roku wybuchła wojna, Jagiełło i Witold postanowili połączyć armie i ruszyć na Malbork, nie po to, by oblegać twierdzę, lecz by zmusić zakon do walnej bitwy. Nowsze badania szacują armię zakonną na ok. 15 tys. ludzi, polską na 19 do 20 tys., a litewską na ok. 10 tys.; inne szacunki mówią o 39 tys. sprzymierzonych i 27 tys. krzyżaków.8
15 lipca 1410 roku heroldowie wielkiego mistrza przynieśli królowi dwa miecze. Mit i fakt: same miecze były zwyczajem rycerskim, obraźliwa była dopiero mowa heroldów, wytykających Jagielle, że chowa się w zaroślach. Pierwsi uderzyli Litwini; szarże zakonne stopniowo traciły impet, a Ulryk von Jungingen poległ, prowadząc do boju ostatni odwód, razem z większością wysokich dostojników zakonu.
Malbork się obronił, a I pokój toruński z 1411 roku przywrócił Polsce tylko ziemię dobrzyńską, a Litwie Żmudź, i to jedynie na czas życia Jagiełły i Witolda. Jak jednak podkreśla historyk Michał Kopczyński, zakon nigdy już nie odważył się stanąć przeciw Polakom w walnej bitwie, a jego długi upadek zakończył się w 1466 roku przyłączeniem Pomorza Gdańskiego i Warmii do Polski. Już w 1412 roku dzień 15 lipca ustanowiono świętem państwowym.9
Dlaczego to miejsce: Najsłynniejsze zwycięstwo Polaków i Litwinów i symbol narodowy od sześciu stuleci ma komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć. Rozbiło armię polową zakonu, ale Malbork się obronił, a pokój z 1411 roku przyniósł niewiele, więc za rozstrzygnięcie i skutki ma po 4, a przy spornych liczbach także 4 za pewność źródeł; remisuje z Wiedniem (45 punktów i ta sama rozpoznawalność) i ustępuje mu skutkami.
4 Monte Cassino, 1944
- Gdzie
- Masyw Monte Cassino nad miastem Cassino, Włochy
- Wojna
- II wojna światowa, kampania włoska
- Strony
- 2 Korpus Polski (gen. Władysław Anders) w składzie brytyjskiej 8 Armii wobec niemieckich obrońców linii Gustawa, m.in. 1 Dywizji Spadochronowej
- Siły
- Niespełna 50 tys. żołnierzy w polskim korpusie według dr. Jakuba Żaka wobec elitarnych jednostek niemieckich, m.in. 1 Dywizji Spadochronowej i 5 Dywizji Górskiej
- Wynik
- Ruiny klasztoru zdobyte 18 maja 1944; 923 polskich poległych i 345 zaginionych (dzieje.pl), ponad tysiąc poległych według MKiDN
Od stycznia do marca 1944 roku trzy alianckie natarcia na Cassino rozbiły się o linię Gustawa, zamykającą drogę do Rzymu. W czwartej bitwie gen. Oliver Leese powierzył 2 Korpusowi Polskiemu najtrudniejsze zadanie: wzgórze klasztorne. Korpus, w którym żołnierze wypuszczeni z sowieckich łagrów spotkali „lordów” z Wielkiej Brytanii i obrońców Tobruku, liczył wtedy według dr. Jakuba Żaka niespełna 50 tys. ludzi. Gen. Anders pisał, że podjął się zadania, bo zwycięstwo byłoby najlepszą odpowiedzią na sowiecką propagandę, jakoby Polacy nie chcieli bić się z Niemcami.10
Pierwsze polskie natarcie, rozpoczęte 12 maja, załamało się w ogniu; drugie, 17 i 18 maja, przyniosło zdobycie wzgórza 593, Widma i San Angelo, a nocą niemiecka 1 Dywizja Spadochronowa na rozkaz feldmarszałka Kesselringa zaczęła się wycofywać. 18 maja o 10.20 patrol 12 Pułku Ułanów Podolskich zatknął na ruinach klasztoru proporczyk pułkowy. Według dzieje.pl poległo 923 żołnierzy, 2931 zostało rannych, a 345 zaginęło; Ministerstwo Kultury mówi o ponad tysiącu poległych.
Mit i fakt: Polacy rzeczywiście weszli do ruin opuszczonych przez Niemców, ale jak podkreśla Żak, do odwrotu zmusiły ich postępy wojsk francuskich, polskich i brytyjskich. Bitwa przyniosła chwałę, nie granice: dowódcy korpusu sprzeciwiali się później powrotowi żołnierzy do komunistycznej Polski, a polegli spoczywają na Polskim Cmentarzu Wojennym u stóp wzgórza; ich pamięć niesie pieśń Feliksa Konarskiego „Czerwone maki na Monte Cassino”.11
Dlaczego to miejsce: Dla czytelników tej strony rozpoznawalność i pamięć mają komplet punktów (w przewodniku po II wojnie światowej, liczonym dla czytelnika z całego świata, rozpoznawalność ma 4), a przebieg i straty są dobrze udokumentowane, więc za pewność źródeł ma 5. Otworzyła drogę do Rzymu na drugorzędnym froncie i nie przesądziła o losie Polski, więc za rozstrzygnięcie i skutki ma po 3.
5 Powstanie Warszawskie, 1944
- Gdzie
- Warszawa pod okupacją niemiecką
- Wojna
- II wojna światowa
- Strony
- Armia Krajowa (gen. Tadeusz Bór-Komorowski) wobec niemieckiego wojska, SS i policji (Erich von dem Bach-Zelewski)
- Siły
- Od ok. 25 tys. do ponad 40 tys. żołnierzy AK 1 sierpnia, w większości bez broni, wobec niemieckiego garnizonu liczącego 13 do 20 tys., szybko wzmocnionego
- Wynik
- Klęska powstania po 63 dniach; ok. 16 tys. poległych i zaginionych powstańców oraz 130 do 150 tys. ofiar cywilnych (Muzeum Powstania Warszawskiego)
Pod koniec lipca 1944 roku Armia Czerwona stanęła nad Wisłą, a radio moskiewskie wzywało warszawiaków do walki. Komenda Główna AK, która chciała wyzwolić stolicę przed wkroczeniem Sowietów, wyznaczyła godzinę „W” na 1 sierpnia, na 17.00. Według Muzeum Powstania Warszawskiego pierwszego dnia do walki stanęło ok. 25 tys. żołnierzy AK, a broń miał co dziesiąty; dr Paweł Kosiński z IPN szacuje liczbę żołnierzy AK w mieście na ponad 40 tys. Prof. Włodzimierz Borodziej oceniał niemiecki garnizon w przeddzień powstania na 13 do 20 tys., wzmocniony od 4 sierpnia brygadami Kamińskiego i Dirlewangera oraz oddziałami policji.12
Od 5 sierpnia Niemcy szturmowali Wolę, mordując jej mieszkańców, a potem zdobyli Stare Miasto; dawniej mówiono nawet o 60 tys. ofiar rzezi Woli, a artykuł IPN skłania się dziś ku szacunkowi Marka Stroka, ok. 15 tys. zamordowanych. Stalin nie zgodził się udostępnić sowieckich lotnisk samolotom alianckim, a 2 października w Ożarowie podpisano układ o zaprzestaniu działań wojennych.13
Muzeum liczy ok. 16 tys. poległych i zaginionych powstańców oraz 130 do 150 tys. zabitych cywilów; inne szacunki ofiar cywilnych sięgają 180 tys. Potem Niemcy planowo zburzyli miasto. Jak pisze muzeum, klęska powstania była klęską polskich dążeń niepodległościowych, przekreślonych w Jałcie, a zniszczenie Warszawy ułatwiło narzucenie władzy komunistycznej. Od 2009 roku 1 sierpnia jest świętem państwowym, a o 17.00 wyją syreny i staje ruch.14
Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność i pamięć mają komplet punktów, ale powstanie zakończyło się klęską i nie mogło zmienić biegu wojny, więc za rozstrzygnięcie ma 2. Skutki dla Polski były ciężkie: zniszczona stolica, 130 do 150 tys. zabitych cywilów według Muzeum Powstania Warszawskiego i rozbita armia państwa podziemnego tuż przed przejęciem władzy przez komunistów, więc za skutki ma tu 4, punkt więcej niż w przewodniku po II wojnie światowej.15
6 Kircholm, 1605
- Gdzie
- Kircholm nad Dźwiną pod Rygą (dziś Salaspils, Łotwa)
- Wojna
- Wojna polsko-szwedzka
- Strony
- Wojsko litewskie hetmana Jana Karola Chodkiewicza wobec armii szwedzkiej króla Karola IX
- Siły
- Ok. 3,6 tys. żołnierzy Rzeczypospolitej wobec ok. 11 tys. Szwedów
- Wynik
- Armia szwedzka rozbita; 8 do 9 tys. zabitych Szwedów (szacunek) przy 100 do 200 poległych po stronie Rzeczypospolitej
Wojna ze Szwecją wyrosła ze sporu w łonie dynastii Wazów, a od 1600 roku toczyła się głównie w Inflantach, których największą stawką był port w Rydze. We wrześniu 1605 roku Karol IX oblegał Rygę, a hetman litewski Jan Karol Chodkiewicz ruszył na odsiecz z ok. 3,6 tys. ludzi, w tym 2,6 tys. jazdy, przeciw armii szwedzkiej liczącej według Muzeum Historii Polski ok. 11 tys. ludzi.16
27 września pod Kircholmem Szwedzi zajęli mocną pozycję na wzgórzu. Chodkiewicz wywabił ich z niej pozorowaną ucieczką części wojska, a gdy szwedzka linia ruszyła naprzód, uderzyła husaria. Jazdę szwedzką przepędzono, a piechotę, rozbitą na odcięte od siebie bloki, wycięto. Muzeum Historii Polski szacuje straty szwedzkie na 8 do 9 tys. zabitych, ok. 70% armii, a straty Rzeczypospolitej na 100 do 200 ludzi, w tym tylko 13 husarzy.17
Wieść obiegła Europę: podziw wyrazili władcy Anglii i Persji oraz papież, a dziś o Kircholmie można przeczytać w każdym podręczniku historii Polski. Zwycięstwo nie przyniosło jednak korzyści strategicznych. Nieopłaceni żołnierze opuścili hetmana, Szwedzi chętnie przyjęli rozejm, a wojna toczyła się dalej. W 1621 roku, gdy Rzeczpospolita odpierała Turków, Gustaw II Adolf zdobył Rygę, co według Mariusza Balcerka oddało Szwecji praktycznie całą prowincję.18
Dlaczego to miejsce: Wzorcowe zwycięstwo husarii nad co najmniej trzykrotnie liczniejszym wrogiem zna niemal każdy polski czytelnik, więc za rozpoznawalność i pamięć ma po 4. Ocaliło Rygę tylko na pewien czas, a wojna trwała, aż Ryga padła w 1621 roku, więc za rozstrzygnięcie i skutki ma po 3.
7 Obrona Jasnej Góry, 1655
- Gdzie
- Klasztor paulinów na Jasnej Górze, Częstochowa
- Wojna
- Potop szwedzki
- Oblegający
- Korpus szwedzki gen. Burcharda Müllera, ok. 2 tys. żołnierzy, w dużej części zaciężnych z Niemiec, a także Polaków (relacje po oblężeniu mówiły o 10 tys.)
- Obrońcy
- Ok. 160 żołnierzy wraz z zakonnikami i szlachtą, w sumie ok. 250 zbrojnych, pod wodzą przeora Augustyna Kordeckiego
- Wynik
- Klasztor obroniony; Szwedzi odstąpili w nocy z 26 na 27 grudnia 1655 po ok. 40 dniach
W 1655 roku Rzeczpospolita niemal się rozpadła. Pospolite ruszenie wielkopolskie skapitulowało pod Ujściem, hetman Janusz Radziwiłł przyjął dla Litwy protektorat szwedzki, Jan Kazimierz schronił się na Śląsku, a większa część wojska przeszła na stronę Karola X Gustawa. Nawet przeor Augustyn Kordecki 7 listopada uznał władzę szwedzkiego króla w zamian za list żelazny gwarantujący nietykalność klasztoru, a zarazem po cichu wywiózł cudowny obraz na Śląsk; prof. Idzi Panic widzi w jego liście do Karola Gustawa grę na zwłokę.19
18 listopada Szwedzi pod wodzą Burcharda Müllera próbowali wejść do klasztoru, nie zostali wpuszczeni i zaczęło się oblężenie. Jasna Góra była nowoczesną twierdzą bastionową, a jej artyleria okazała się lepsza od szwedzkiej. Müller żądał kapitulacji, a potem okupu za odejście, i za każdym razem spotkał się z odmową; po ostatnim nieudanym szturmie w Boże Narodzenie Szwedzi odeszli w nocy z 26 na 27 grudnia.
Mit i fakt: klasztoru nie ocalił cudowny obraz, którego w czasie oblężenia w ogóle tam nie było; rozstrzygnęła przewaga artylerii twierdzy. Pamiętnik Kordeckiego, któremu prof. Panic daje wiarę, posłużył Sienkiewiczowi do opisu obrony w „Potopie”. Muzeum Historii Polski nazywa obronę punktem kulminacyjnym potopu, który pobudził ducha oporu, a 1 kwietnia 1656 roku we Lwowie Jan Kazimierz oddał królestwo pod opiekę Maryi, obierając ją Królową Polski.20
Dlaczego to miejsce: Obrona żyje w „Potopie” Sienkiewicza i w kulcie Królowej Polski, więc za pamięć ma 5, a zna ją niemal każdy polski czytelnik, więc za rozpoznawalność 4. Niewielka załoga nie rozstrzygnęła żadnej kampanii, więc za rozstrzygnięcie ma 2, a znaczna część opowieści opiera się na relacji samego Kordeckiego, więc za pewność źródeł 3; remisuje z Chocimiem 1621 (35 punktów) i wyprzedza go rozpoznawalnością.
8 Chocim, 1621
- Gdzie
- Warowny obóz pod Chocimiem nad Dniestrem (dziś Chocim, Ukraina)
- Wojna
- Wojna polsko-turecka 1620 do 1621
- Strony
- Wojsko polsko-litewskie (Jan Karol Chodkiewicz, po jego śmierci Stanisław Lubomirski) i Kozacy zaporoscy (Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny) wobec armii osmańskiej sułtana Osmana II
- Siły
- Ok. 30 tys. żołnierzy Rzeczypospolitej i 30 do 40 tys. Kozaków wobec ok. 100 do 150 tys. Turków i Tatarów
- Wynik
- Szturmy tureckie odparte; układ z 9 października 1621, bez strat terytorialnych
Wojna zaczęła się od katastrofy: w 1620 roku armia hetmana Stanisława Żółkiewskiego została rozbita pod Cecorą w Mołdawii, Żółkiewski poległ, a Korona niemal straciła wojsko, podczas gdy Tatarzy pustoszyli Ruś. Sejm uchwalił podatki na 60 tys. żołnierzy, ale zdołano wystawić tylko połowę, a w 1621 roku Osman II ruszył na północ z ok. 100 tys. wojska; Encyclopedia of Ukraine liczy 150 tys. Turków i Tatarów krymskich. Chodkiewicz przeprawił się przez Dniestr i okopał pod Chocimiem, by nie dopuścić do przeniesienia walk na ziemie Korony, a w przeddzień bitwy nadciągnęło ok. 30 tys. Kozaków, którzy rozbili własny obóz obok polskiego.21
Od 2 września Turcy raz po raz szturmowali obóz; po nieudanym generalnym szturmie 8 września przeszli do oblężenia. Złożony chorobą Chodkiewicz zmarł 24 września, a dowództwo objął Lubomirski; ostatni szturm 28 września się nie powiódł, choć w obozie została już tylko jedna beczka prochu. Układ zawarty 9 października tak sformułowano, że obie strony mogły ogłosić sukces, ale sułtan nie zdobył ani piędzi ziemi, a w maju 1622 roku janczarzy obalili go i zamordowali; było to pierwsze królobójstwo w dziejach Imperium Osmańskiego. Dla Rzeczypospolitej Chocim był odwetem za Cecorę; już w XVII wieku pisali o tej wojnie Wacław Potocki i Samuel Twardowski, a w 2021 roku Senat uczcił 400. rocznicę bitwy osobną uchwałą.22
Dlaczego to miejsce: Obóz polski i stojący obok niego obóz kozacki przez ponad miesiąc powstrzymywały armię sułtana, a wojna skończyła się bez utraty prowincji, więc za rozstrzygnięcie ma 4, jak w naszym przewodniku po bitwach osmańskich; polskim czytelnikom nazwa jest mniej znana, więc za rozpoznawalność ma 3. Remisuje z Jasną Górą (35 punktów) i ustępuje jej rozpoznawalnością.
9 Kłuszyn, 1610
- Gdzie
- Kłuszyn, na zachód od Moskwy, Rosja
- Wojna
- Wojna polsko-rosyjska
- Strony
- Wojsko polsko-litewskie hetmana Stanisława Żółkiewskiego wobec armii rosyjskiej Dymitra Szujskiego i cudzoziemskich najemników Jakoba De la Gardie
- Siły
- Od 2,7 do ok. 6,7 tys. polsko-litewskiego wojska, głównie jazdy (wyższa liczba to nasza suma danych J. Rickarda), wobec ok. 15 do 30 tys. Rosjan i kilku tysięcy najemników (szacunki się różnią)
- Wynik
- Zwycięstwo polsko-litewskie; car Wasyl Szujski obalony kilka tygodni później
W 1610 roku, w czasie wielkiej smuty, Zygmunt III Waza oblegał Smoleńsk, a na odsiecz szła armia rosyjska Dymitra Szujskiego z korpusem cudzoziemskich najemników pod wodzą Jakoba De la Gardie. Hetman Stanisław Żółkiewski wyszedł jej naprzeciw z wojskiem złożonym niemal wyłącznie z jazdy. Ilu miał ludzi, nie wiadomo na pewno: J. Rickard wylicza 5556 husarzy i około 1200 innego wojska (to nasza suma jego liczb), a Przemysław Gawron z Muzeum Pałacu w Wilanowie przytacza szacunek od 2700 do 4000 i przestrzega, że listy żołdu mogą opisywać późniejszą załogę. Rosjan szacuje się na około 15 do 30 tysięcy.23
Po nocnym marszu Polacy uderzyli na obóz nieprzyjaciela 4 lipca. Husaria szarżowała raz za razem, rozbiła jazdę rosyjską, potem najemną, a po kilku godzinach walki cudzoziemska piechota złożyła broń; rosyjscy wodzowie uciekli z obozu. Skutki sięgnęły samej Moskwy. 27 lipca obalono cara Wasyla Szujskiego, Żółkiewski uzgodnił z bojarami, że tron obejmie królewicz Władysław, a polska załoga trzymała moskiewski Kreml do listopada 1612 roku, choć Zygmunt III układu nie uznał, a w 1613 roku carem obrano Michała Romanowa. W 2019 roku Sejm ogłosił rok 2020 Rokiem Hetmana Stanisława Żółkiewskiego, a uchwała przypomina zwycięstwo odniesione z około 3 tysiącami jazdy nad ponad 30-tysięczną armią rosyjską i szwedzką.24
Dlaczego to miejsce: Kłuszyn rozstrzygnął kampanię i zmienił to, kto zasiadał na moskiewskim tronie, więc za rozstrzygnięcie i skutki ma po 4; jest jednak mniej znany niż Kircholm, a liczby obu stron to szacunki, więc za pewność źródeł ma 3. Jako jedyna bitwa ma 34 punkty, o jeden więcej niż cztery bitwy z 33.
10 Legnica, 1241
- Gdzie
- Równina na południowy wschód od Legnicy, Dolny Śląsk
- Wojna
- Najazd mongolski na Europę
- Strony
- Książę Henryk II Pobożny z rycerstwem śląskim, wielkopolskim, opolskim i morawskim, krzyżowcami i zakonami rycerskimi wobec armii mongolskiej
- Siły
- Nieznane: według wyliczenia Muzeum Historii Polski ok. 8 tys. Mongołów (C. de Bridia mówi o jednym tumenie, 10 tys.) i od 1,5 do 10 tys. żołnierzy Henryka
- Wynik
- Zwycięstwo mongolskie; Henryk Pobożny poległ
W 1241 roku najazd mongolski dotarł do Polski. 18 marca Mongołowie rozbili pod Chmielnikiem rycerstwo małopolskie, zajęli Kraków i ruszyli na Śląsk. Książę śląski Henryk II Pobożny zebrał rycerstwo śląskie i wielkopolskie, Mieszka Otyłego z jego drużyną, Morawian, krzyżowców i rycerzy zakonnych, a według kronikarza także górników ze Złotoryi. Franciszkanin C. de Bridia pisze o jednym tumenie, 10 tysiącach wojowników wysłanych na Polskę; opracowanie Muzeum Historii Polski, uwzględniając straty po drodze, przyjmuje około 8 tysięcy, a wojsko Henryka szacuje na od 1,5 do 10 tysięcy.25
9 kwietnia 1241 roku Henryk wprowadzał do boju kolejno swoje cztery hufce. Pod gradem mongolskich strzał pierwsi pierzchnęli Opolanie, a Henryk, uderzając na czele własnego hufca, padł i został ścięty. Mit i fakt: Jan Długosz pisał o mongolskiej chorągwi, z której buchał cuchnący dym obezwładniający rycerzy, ale to opowieść kronikarza, a nie znana broń. Mongołowie spustoszyli Śląsk i Morawy; Batu wycofał się z Europy w 1242 roku po wieści o śmierci wielkiego chana Ugedeja, z powodów własnego imperium, a nie z powodu Legnicy. Dla Polski strata była trwała: z Henrykiem zginęła największa szansa na zjednoczenie kraju pod rządami Piastów śląskich. W miejscu jego śmierci stanął klasztor benedyktynów, a starania o beatyfikację księcia trwają do dziś.26
Dlaczego to miejsce: Klęska, która należy do największych, bo tu Polska stawiła czoło najazdowi mongolskiemu i straciła księcia, który najpewniej zjednoczyłby kraj; Mongołowie odeszli jednak z własnych powodów, więc za rozstrzygnięcie ma 2, a jej liczby to domysły, więc za pewność źródeł ma 3. Remisuje z Racławicami, Somosierrą i Westerplatte na 33 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza wszystkie trzy skutkami.
11 Racławice, 1794
- Gdzie
- Okolice Racławic, Małopolska
- Wojna
- Insurekcja kościuszkowska
- Strony
- Wojsko powstańcze Tadeusza Kościuszki wobec rosyjskich korpusów Aleksandra Tormasowa i Fiodora Denisowa
- Siły
- Ok. 4 tys. żołnierzy i blisko 2 tys. kosynierów wobec ok. 5 do 6 tys. Rosjan (relacje się różnią)
- Wynik
- Zwycięstwo polskie; zdobyto 12 rosyjskich dział
Insurekcja wybuchła w Krakowie 24 marca 1794 roku, a Tadeusz Kościuszko wkrótce ruszył z niewielkim wojskiem na północ, w stronę Warszawy. Regularnego żołnierza brakowało, więc Naczelnik powołał chłopów uzbrojonych w kosy, czyli kosynierów. Według Piotra Bejrowskiego z Muzeum Historii Polski miał około 4 tysięcy żołnierzy i blisko 2 tysiące kosynierów; rosyjskie korpusy Aleksandra Tormasowa i Fiodora Denisowa, które miały go zatrzymać, liczyły około 5 tysięcy (dzieje.pl) do 6 tysięcy ludzi (Bejrowski), choć nie wszystkie zdążyły na pole bitwy.27
4 kwietnia wojska spotkały się pod Racławicami. Rosyjska bateria siała spustoszenie w polskich szeregach, gdy Kościuszko posłał jarem kolumnę nieco ponad 300 kosynierów prosto na działa. Jeden z nich, Wojciech Bartos z Rzędowic, miał zgasić czapką lont armaty; Kościuszko mianował go chorążym i nadał mu nazwisko Głowacki. Rosjanie uciekli, zostawiając dwanaście dział. Bejrowski szacuje ich zabitych nawet na tysiąc, mniej więcej dwa razy więcej niż strat polskich. Droga na Warszawę pozostała zamknięta, ale wieść o zwycięstwie pomogła poderwać do powstania Warszawę i Wilno. Sto lat później bitwę namalowali na płótnie długości 114 metrów Jan Styka i Wojciech Kossak; Panorama Racławicka wisi dziś we Wrocławiu.28
Dlaczego to miejsce: Racławice zna niemal każdy polski czytelnik dzięki kosynierom i Panoramie, więc za pamięć mają 5; pobito tam jednak tylko jeden rosyjski korpus, a powstanie upadło jeszcze w tym samym roku, więc za rozstrzygnięcie i skutki mają po 2, a relacje o sile Rosjan się różnią, więc za pewność źródeł 3. Remisują z Legnicą, Somosierrą i Westerplatte na 33 punktach i w rozpoznawalności, ustępują Legnicy skutkami, a Somosierrę i Westerplatte wyprzedzają jako starsze.
12 Somosierra, 1808
- Gdzie
- Przełęcz Somosierra na drodze do Madrytu, Hiszpania
- Wojna
- Wojna na Półwyspie Iberyjskim (wojny napoleońskie)
- Strony
- Polscy szwoleżerowie Gwardii Napoleona wobec wojsk hiszpańskich generała Benita San Juana
- Siły
- Jeden szwadron, od ok. 88 do ok. 200 jeźdźców (relacje się różnią), wobec ok. 8 do 9 tys. Hiszpanów z 16 działami
- Wynik
- Przełęcz zdobyta w ok. osiem minut; ok. 54 do 56 Polaków zabitych lub rannych
W listopadzie 1808 roku Napoleon maszerował na Madryt, a droga wiodła przez przełęcz Somosierra. Generał Benito San Juan bronił jej 16 działami w czterech bateriach rozstawionych wzdłuż wspinającej się drogi i około 8 do 9 tysięcy piechoty. Rankiem 30 listopada cesarz rzucił prosto na działa 3. szwadron 1. Pułku Szwoleżerów Gwardii pod dowództwem Jana Kozietulskiego.29
Szwadron pognał krętą drogą pod górę, w ogień kolejnych baterii. Jego liczebność jest sporna: J. Rickard liczy 87 lub 88 jeźdźców, Polskie Radio około 200. Porucznik Andrzej Niegolewski dopadł ostatniej baterii z dziewięcioma ranami od bagnetów i dwiema od kul, i przeżył; cała szarża trwała około ośmiu minut. Polacy stracili 54 do 56 zabitych i rannych, do niewoli poszło około 3 tysięcy Hiszpanów, a 4 grudnia Napoleon wkroczył do Madrytu. W biuletynie cesarz główną zasługę przypisał oddziałom francuskim, ale w Polsce szarża stała się legendą, którą malowano raz po raz, od Januarego Suchodolskiego po Wojciecha Kossaka. Dla samej Polski nie zmieniła niczego: rozegrała się w Hiszpanii, w cudzej wojnie, która trwała jeszcze latami.30
Dlaczego to miejsce: Somosierra ma maksimum za pamięć jako żywa polska legenda, ale dla Polski nie rozstrzygnęła niczego, a wojna w Hiszpanii toczyła się dalej, więc za rozstrzygnięcie i skutki ma po 2; liczebność szwadronu podaje się od około 88 do około 200 jeźdźców, więc za pewność źródeł ma 3. Remisuje z Legnicą, Racławicami i Westerplatte na 33 punktach i w rozpoznawalności, ustępuje Legnicy skutkami, a Racławicom jako młodsza, i wyprzedza Westerplatte jako starsza.
13 Westerplatte, 1939
- Gdzie
- Westerplatte, u wejścia do portu w Gdańsku
- Wojna
- Kampania wrześniowa, II wojna światowa
- Strony
- Załoga Wojskowej Składnicy Tranzytowej wobec wojsk niemieckich wspartych pancernikiem Schleswig-Holstein
- Siły
- Nieco ponad 200 obrońców (ok. 217 według Muzeum Gdańska) wobec ok. 4 tys. Niemców, 65 dział i blisko 50 samolotów
- Wynik
- Obrona przez siedem dni zamiast dwunastu godzin; 15 poległych, ok. 30 rannych
Wojskowa Składnica Tranzytowa na Westerplatte leżała na cyplu u wejścia do portu Wolnego Miasta Gdańska. Polskie plany zakładały, że licząca nieco ponad 200 ludzi załoga będzie się bronić sześć godzin, do nadejścia odsieczy; 31 sierpnia rozkaz podniesiono do dwunastu. Komendantem był major Henryk Sucharski.31
O 4.45 rano 1 września 1939 roku, według dziennika okrętowego o 4.48, pociski z pancernika Schleswig-Holstein dały sygnał do szturmu na składnicę. Niemcy rzucili przeciw placówce około 4 tysięcy żołnierzy, 65 dział, ponad 100 karabinów maszynowych i blisko 50 samolotów. Gdy Sucharski się załamał, obronę podtrzymał jego zastępca, kapitan Franciszek Dąbrowski. Załoga wytrwała siedem dni i rankiem 7 września złożyła broń; poległo 15 obrońców, około 30 było rannych.32
Przez cały ten czas Polskie Radio powtarzało: „Westerplatte broni się nadal. Naczelny Wódz pozdrawia bohaterską załogę”, a Konstanty Ildefons Gałczyński napisał o jej obrońcach wiersz. Mała składnica na piaszczystym cyplu stała się symbolem Września i woli walki w kampanii, której Polska nie mogła wygrać. Załoga przez tydzień wiązała siły niemieckie, ale o losach kampanii rozstrzygnęło się daleko od Gdańska.33
Dlaczego to miejsce: Westerplatte to symbol narodowy, bardzo dobrze udokumentowany, z maksimum za pamięć i pewność źródeł; około 200 żołnierzy nie mogło jednak zmienić przebiegu kampanii wrześniowej, więc za rozstrzygnięcie ma 1, a za skutki 2. Remisuje z Legnicą, Racławicami i Somosierrą na 33 punktach i ustępuje wszystkim trzem: Legnicy skutkami, pozostałym jako młodsze.
14 Falaise, 1944
- Gdzie
- Chambois i wzgórze Mont Ormel (262), w rejonie Falaise, Normandia, Francja
- Wojna
- Kampania w Normandii, II wojna światowa
- Strony
- Polska 1. Dywizja Pancerna z wojskami kanadyjskimi, brytyjskimi i amerykańskimi wobec niemieckiej 7. Armii i 5. Armii Pancernej
- Siły
- Ok. 1500 polskich piechurów i 80 czołgów na wzgórzu 262 wobec wojsk niemieckich wyrywających się z kotła
- Wynik
- Kocioł zamknięty 21 sierpnia; ponad 5 tys. jeńców wziętych przez Polaków
W połowie sierpnia 1944 roku po alianckim przełamaniu w Normandii niemiecka 7. Armia i 5. Armia Pancerna znalazły się w niemal zamkniętym kotle pod Falaise. 1. Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka, sformowana w Wielkiej Brytanii w 1942 roku i walcząca w składzie 2. Korpusu Kanadyjskiego, nacierała od 8 sierpnia; w ostatnich dniach dostała zadanie zamknięcia luki pod Chambois i na grzbiecie Mont Ormel, wzgórzu 262, które Maczek nazwał Maczugą.34
19 sierpnia dwie polskie grupy bojowe, około 1500 piechurów i 80 czołgów, okopały się na wzgórzu, odcięte od reszty armii. Przez dwa dni kolumny niemieckie próbowały przebić się obok nich, a od zewnątrz uderzyła 2. Dywizja Pancerna SS. W nocy z 20 na 21 sierpnia, jak podaje HistoryNet, zdolnych do walki zostało tylko około 110 ludzi, amunicja niemal się skończyła, a w obrębie obrony leżało około 300 rannych i setki jeńców niemieckich.
Tego popołudnia dotarli do Polaków kanadyjscy grenadierzy gwardii, a wieczorem kocioł uznano za zamknięty. Dywizja wzięła ponad 5 tysięcy jeńców. Jej straty podaje się jako 325 zabitych i około tysiąca rannych (dzieje.pl) albo 466 zabitych, 1002 rannych i 114 zaginionych (HistoryNet). Do dziś przytacza się słowa Montgomery’ego: „Niemcy byli jakby w butelce, a polska dywizja była korkiem, którym ich w niej zamknęliśmy”. Tysiące Niemców zdołały jednak uciec, zanim luka się zamknęła.35
Dlaczego to miejsce: Duży polski udział w rozstrzygającym zwycięstwie aliantów, ale bitwa rozstrzygnęła walki w Normandii, a dla Polski niczego, wielu Niemców zdążyło uciec, a nazwa jest w Polsce mniej znana niż Monte Cassino, więc za rozpoznawalność, rozstrzygnięcie, skutki i pamięć ma po 3; straty polskie różnią się w źródłach, więc za pewność źródeł ma 4. Remisuje z Chocimiem 1673 i Bzurą na 31 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza obie te bitwy skutkami.
15 Chocim, 1673
- Gdzie
- Obóz turecki pod twierdzą Chocim nad Dniestrem, Mołdawia (dziś Ukraina)
- Wojna
- Wojna polsko-turecka
- Strony
- Wojsko polsko-litewskie hetmana wielkiego koronnego Jana Sobieskiego z sojusznikami mołdawskimi i wołoskimi wobec armii tureckiej Husajna Paszy
- Siły
- Liczniejsze wojska sprzymierzone (Sejm uchwalił podatki na 43 tys. żołnierzy, a według dzieje.pl wystawiono ok. 45 tys.) wobec ok. 30 tys. Turków
- Wynik
- Obóz turecki zdobyty; według Muzeum Pałacu w Wilanowie ocalało ok. 4 tys. Turków
W 1672 roku Turcy zajęli Podole z twierdzą w Kamieńcu Podolskim, a Rzeczpospolita musiała przyjąć hańbiący traktat w Buczaczu. Sejm uchwalił podatki na 43 tysiące żołnierzy, a według dzieje.pl udało się wystawić około 45 tysięcy; jesienią 1673 roku hetman wielki koronny Jan Sobieski poprowadził wojska koronne i litewskie nad Dniestr, gdzie pod twierdzą chocimską stała w okopach licząca około 30 tysięcy ludzi armia Husajna Paszy.36
Noc z 10 na 11 listopada przyniosła deszcz ze śniegiem; nieprzygotowani na wczesną zimę Turcy ciężko ją przecierpieli, a Sobieski spędził ją wśród artylerzystów. O ósmej rano odezwały się polskie działa i do szturmu ruszyła niemal cała armia. Wały padły w ciągu kwadransa, piechota pod ogniem zasypała fosę, a gdy uderzyła na nią jazda turecka, husaria wpadła do obozu i przesądziła o zwycięstwie. Uciekający spadali ze skarp nad Dniestrem, a wielu utonęło, gdy załamał się most; według Muzeum Pałacu w Wilanowie ocalało zaledwie około 4 tysięcy Turków.37
W czasie kampanii zmarł we Lwowie król Michał Korybut Wiśniowiecki, a w maju 1674 roku królem obrano Sobieskiego. Zwycięstwo nie zakończyło jednak wojny: Podole z Kamieńcem Rzeczpospolita odzyskała dopiero w wojnie zakończonej pokojem w Karłowicach w 1699 roku. Henryk Sienkiewicz opisał bitwę w „Panu Wołodyjowskim” jako odwet za Kamieniec, a Clausewitz nazwał ją „jedną z najpiękniejszych operacji przeprowadzonych po wewnętrznych liniach przeciwnika”.38
Dlaczego to miejsce: Wielkie polskie zwycięstwo, które utorowało Sobieskiemu drogę do tronu i żyje dzięki Sienkiewiczowi, więc za pamięć ma 4; nie zakończyło jednak wojny, a Podole pozostało tureckie do 1699 roku, więc za rozstrzygnięcie ma 3, a za skutki 2. Remisuje z Falaise i Bzurą na 31 punktach i w rozpoznawalności, ustępuje Falaise skutkami, a Bzurę wyprzedza jako starszy.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy największe polskie bitwy
Liczyliśmy bitwy, oblężenia i powstania stoczone przez armię polską albo polsko-litewską od Cedyni w 972 roku do 1945 roku, klęski tak samo jak zwycięstwa, bo Legnica i Powstanie Warszawskie należą do polskiej historii tak samo jak Grunwald. Bitwy za granicą liczymy wtedy, gdy polski związek taktyczny odegrał rozstrzygającą część walki, jak 2 Korpus Polski pod Monte Cassino; gdy Polacy byli niewielką częścią cudzej bitwy, jak pod Arnhem, w bitwie o Anglię czy w bitwie o Berlin, zostawiliśmy ją przewodnikowi po największych bitwach II wojny światowej.39
Bitwy z lat 1914 do 1921 poza Bitwą Warszawską, w tym bitwa nad Niemnem i pod Komarowem, są w przewodniku po bitwach, które dały Polsce niepodległość; Somosierra i Kircholm występują też wśród największych szarż kawalerii, a Westerplatte wśród najsłynniejszych ostatnich obron.40
Rozważyliśmy 35 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które polskie bitwy są największe, a czytelnik oceni listę po nazwach, które zna; pozostałe kryteria liczą się podwójnie, poza pewnością źródeł, która liczy się raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwę zna niemal każdy polski czytelnik i jest znana także poza Polską, 4, gdy zna ją niemal każdy polski czytelnik, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rozstrzygnięcie (×2). Co bitwa rozstrzygnęła dla Polski: 5, gdy przesądziła o wojnie albo o losie państwa polskiego, 3, gdy rozstrzygnęła kampanię, 1, gdy nie rozstrzygnęła niczego poza polem bitwy.
- Skutki (×2). Skutki dla Polski i Europy: 5, gdy na pokolenia zmieniła granice, układ sił albo bieg dziejów Polski, 1, gdy po niej niewiele się zmieniło.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje w pamięci (święto państwowe, słynny obraz, pieśń lub powieść, miejsce pielgrzymek), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Bitwa Warszawska jest pierwsza i dlaczego Westerplatte, które zna każdy polski czytelnik, jest dopiero trzynaste: około 200 żołnierzy broniło się przez siedem dni i stało się symbolem narodowym, ale nie mogło zmienić przebiegu kampanii wrześniowej.41
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rozstrzygnięcie ×2 | Skutki ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Bitwa Warszawska | 5 | 5 | 5 | 5 | 4 | 49 |
| 2 | Wiedeń | 5 | 3 | 5 | 5 | 4 | 45 |
| 3 | Grunwald | 5 | 4 | 4 | 5 | 4 | 45 |
| 4 | Monte Cassino | 5 | 3 | 3 | 5 | 5 | 42 |
| 5 | Powstanie Warszawskie | 5 | 2 | 4 | 5 | 4 | 41 |
| 6 | Kircholm | 4 | 3 | 3 | 4 | 4 | 36 |
| 7 | Obrona Jasnej Góry | 4 | 2 | 3 | 5 | 3 | 35 |
| 8 | Chocim 1621 | 3 | 4 | 3 | 4 | 4 | 35 |
| 9 | Kłuszyn | 3 | 4 | 4 | 3 | 3 | 34 |
| 10 | Legnica | 4 | 2 | 3 | 4 | 3 | 33 |
| 11 | Racławice | 4 | 2 | 2 | 5 | 3 | 33 |
| 12 | Somosierra | 4 | 2 | 2 | 5 | 3 | 33 |
| 13 | Westerplatte | 4 | 1 | 2 | 5 | 5 | 33 |
| 14 | Falaise | 3 | 3 | 3 | 3 | 4 | 31 |
| 15 | Chocim 1673 | 3 | 3 | 2 | 4 | 4 | 31 |
Blisko listy
Sześć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Bzura, 1939. Od 9 do 20 września 1939 roku Armie „Poznań” i „Pomorze” generałów Tadeusza Kutrzeby i Władysława Bortnowskiego uderzały na skrzydło niemieckiej 8. Armii w największej bitwie kampanii wrześniowej. Zmusiły Niemców do porzucenia prób szybkiego zdobycia Warszawy, ale bitwa skończyła się klęską i do Warszawy i Modlina przebiło się tylko około 30 tysięcy żołnierzy. Remisuje z Falaise i Chocimiem 1673 na 31 punktach i odpada: Falaise wyprzedza ją skutkami, Chocim 1673 jako starszy.42
Cecora, 1620. W 1620 roku sędziwy hetman Stanisław Żółkiewski poprowadził do Mołdawii stosunkowo niewielką armię. 6 października, w czasie odwrotu, w taborze wybuchła panika, uderzyli Tatarzy, Żółkiewski zginął, a hetman polny Stanisław Koniecpolski dostał się do niewoli. Wojsko koronne praktycznie przestało istnieć, a turecki najazd, który nastąpił, zatrzymano dopiero pod Chocimiem w 1621 roku. Do listy zabrakło jej punktu; remisuje z Maciejowicami i wyprzedza je jako starsza.43 › Stanisław Żółkiewski
Maciejowice, 1794. 10 października 1794 roku około 6 tysięcy Polaków pod wodzą Kościuszki starło się z około 12 tysiącami Rosjan Iwana Fersena; polska linia pękła, a ciężko ranny Naczelnik dostał się do niewoli, co przesądziło o upadku insurekcji. Mit i fakt: Kościuszko zaprzeczał, że zawołał „Finis Poloniae”. Liczby opierają się na jednym źródle, a w remisie ustępuje Cecorze jako młodsza.44
Tobruk, 1941. Między 19 a 29 sierpnia 1941 roku Samodzielną Brygadę Strzelców Karpackich pułkownika Stanisława Kopańskiego, niewiele słabszą od etatowych 5200 żołnierzy, przewieziono nocami do oblężonego Tobruku; broniła swojego odcinka przez ponad cztery miesiące, a w grudniu zdobyła wzgórze Medauar. Polacy przejęli od Australijczyków dumne miano „Szczurów Tobruku”. Była to jednak jedna brygada w alianckim oblężeniu, więc za rozstrzygnięcie ma 2.45
Olszynka Grochowska, 1831. 25 lutego 1831 roku u bram Warszawy około 40 tysięcy żołnierzy i 120 dział generała Józefa Chłopickiego starło się z 60 tysiącami żołnierzy i ponad 200 działami feldmarszałka Iwana Dybicza; straty obu stron przekroczyły łącznie 15 tysięcy. Polacy powstrzymali atak na Warszawę, a armia Dybicza się cofnęła, ale bitwa niczego nie rozstrzygnęła, a powstanie upadło jeszcze w tym samym roku. Do listy zabrakło jej dwóch punktów.46
Beresteczko, 1651. Od 28 do 30 czerwca 1651 roku armia Jana Kazimierza walczyła na Wołyniu z Kozakami Bohdana Chmielnickiego i ich sprzymierzeńcami, Tatarami krymskimi; ostatniego dnia Tatarzy porzucili pole bitwy i uprowadzili Chmielnickiego, a wojsko kozackie zostało otoczone. Chmielnicki musiał podpisać ugodę w Białej Cerkwi, ale powstanie trwało dalej, a liczby obu stron to domysły, więc za pewność źródeł ma 2.47
Naród ukształtowany na polu bitwy
Położenie Polski między potężnymi sąsiadami sprawiło, że znaczną część jej dziejów pisała wojna. Jej armie wydały jedną z najsłynniejszych formacji Europy, husarię skrzydlatą, której szarża rozstrzygała bitwy od Kircholmu po Wiedeń. Ta sama geografia przyniosła też katastrofę, rozbiory i, w 1918 roku, odrodzenie, a dwa lata później obronę nad Wisłą. Te bitwy pamięta się nie tylko z powodu ich rozmachu, lecz i ze względu na to, co za każdym razem było stawką.48
Każda bitwa powyżej ma własny pełny opis, a ludzi, którzy nimi dowodzili, poznasz w przewodniku po największych polskich wodzach. Wojny, w których toczyły się obrona Jasnej Góry, Bitwa Warszawska i obrona Westerplatte, mają własne przewodniki: potop szwedzki, wojna polsko-bolszewicka i kampania wrześniowa 1939. Osobny przewodnik ma też powstanie listopadowe z lat 1830 do 1831.
Sprawdź się w quizie o polskich bitwach, ułóż je w czasie w grze Ułóż bitwy w kolejności albo zagraj w dzisiejszą Bitwę dnia.
