Którzy Polacy najbardziej zasłużyli się w walce o cudzą wolność?
Na czele naszego rankingu stoi Tadeusz Kościuszko: w rewolucji amerykańskiej ufortyfikował Saratogę i West Point, a czczą go oba narody. Dalej są Stanisław Maczek, który w 1944 roku wyzwolił Bredę, Kazimierz Pułaski, Józef Bem na Węgrzech i Jan Henryk Dąbrowski, którego Legiony we Włoszech dały Polsce hymn. Ranking obejmuje dwunastu Polaków.
Przez znaczną część swojej historii Polska nie miała własnego państwa, a wielu Polaków niosło walkę za granicę pod hasłem „Za wolność naszą i waszą”. Tych dwunastu ułożyliśmy według punktów, od rewolucji amerykańskiej po wyzwolenie Włoch i Holandii w latach 1944 i 1945, z największą wagą dla tego, jak dobrze się ich pamięta i co zrobili dla sprawy innego narodu; zobacz, jak ich wybraliśmy. Liczy się tylko służba w cudzej wojnie o wolność: wodzów własnych wojen Polski oceniamy wśród największych polskich wodzów, a słynne jednostki, jak Dywizjon 303, są tu reprezentowane przez swoich dowódców.1
1 Tadeusz Kościuszko, 1746 do 1817
- Lata
- 1746 do 1817
- O czyją wolność
- Stanów Zjednoczonych, w Armii Kontynentalnej, 1776 do 1783
- Gdzie
- Saratoga, West Point i kampania południowa w Karolinach
- Czego dokonał
- Ufortyfikował wzgórza Bemis Heights pod Saratogą w 1777 roku, od 1778 roku budował umocnienia West Point, a na Południu był głównym inżynierem gen. Greene'a
- Pamięć
- Pomnik wzniesiony przez kadetów w West Point (1828), posąg w Lafayette Park w Waszyngtonie (1910) i narodowe miejsce pamięci w Filadelfii
Tadeusz Kościuszko, wykształcony inżynier wojskowy z Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dotarł do Filadelfii w sierpniu 1776 roku, a już w październiku Kongres mianował go pułkownikiem inżynierów. Jesienią 1777 roku wytyczył amerykańskie umocnienia oparte na wzgórzach Bemis Heights; wykorzystał ukształtowanie doliny Hudsonu tak, że Horatio Gates zyskał mocną pozycję przeciw nadciągającej armii Johna Burgoyne'a. Burgoyne dwukrotnie atakował, a 17 października skapitulował; to zwycięstwo przyciągnęło do wojny Francję jako sojusznika Ameryki.2
Od marca 1778 roku przez dwa lata fortyfikował West Point, twierdzę nad Hudsonem, którą Benedict Arnold próbował potem wydać Brytyjczykom. Na Południu był głównym inżynierem Nathanaela Greene'a: rozpoznawał przeprawy, a pod Ninety Six w 1781 roku prowadził rowy podejściowe i podkop pod Star Fort, lecz 28-dniowe oblężenie zwinięto, zanim podkop ukończono. Wojnę zakończył jako brygadier z nominacji brevet. Mit i fakt: w West Point projektował twierdzę z czasów wojny, a nie Akademię Wojskową, która powstała tam wiele lat po jego wyjeździe; jej kadeci w 1828 roku ufundowali mu pomnik. W 1910 roku w Lafayette Park w Waszyngtonie odsłonięto jego posąg w mundurze generała Armii Kontynentalnej, z planem umocnień Saratogi w ręku, a dom w Filadelfii, w którym mieszkał w latach 1797 do 1798, jest dziś narodowym miejscem pamięci.3
Dlaczego to miejsce: Kościuszko jest pierwszy, bo dostaje komplet punktów za rozpoznawalność, wkład, pamięć za granicą i pewność źródeł: przygotował teren, na którym rozstrzygnął się punkt zwrotny rewolucji, a czczą go oba narody. Tylko skutki kończą się na 4, bo Saratoga była zwycięstwem Gatesa, a jego własne powstanie z 1794 roku się tu nie liczy; mimo to z 48 punktami ma trzy punkty przewagi.
2 Stanisław Maczek, 1892 do 1994
- Lata
- 1892 do 1994
- O czyją wolność
- Francji, Belgii i Holandii, 1944 do 1945
- Gdzie
- Falaise i Mont Ormel w Normandii, potem Breda w Holandii
- Czego dokonał
- Dowodził 1. Dywizją Pancerną, która w sierpniu 1944 roku utrzymała wzgórze 262 i pomogła zamknąć kocioł pod Falaise, a 29 października 1944 roku wyzwoliła Bredę
- Pamięć
- Honorowy obywatel Bredy wraz ze swoimi żołnierzami od 1944 roku; w 1994 roku pochowany na tamtejszym polskim cmentarzu wojennym
Stanisław Maczek w 1939 roku dowodził pierwszą w pełni zmotoryzowaną brygadą Wojska Polskiego, przez Węgry przedostał się do Francji, gdzie walczył w 1940 roku, a potem przekształcił brygadę strzelców w 1. Dywizję Pancerną. Weszła do walki wkrótce po lądowaniu w Normandii, w składzie 1. Armii Kanadyjskiej, której w sierpniu 1944 roku przypadło zamknięcie kotła wokół niemieckich armii pod Falaise.4
Maczek podzielił dywizję na dwie grupy, które zajęły Chambois i Mont Ormel, wzgórze 262, nazwane przez niego Maczugą. Niemieckie kolumny próbujące wyrwać się z okrążenia parły na wzgórze, a kanadyjskie czołgi dotarły do Polaków, od trzech dni pozbawionych zaopatrzenia, dopiero po południu 21 sierpnia. Według dzieje.pl Polacy wzięli ponad 5 tysięcy jeńców, a stracili 325 zabitych, 114 zaginionych i około tysiąca rannych. Mit i fakt: Montgomery'emu przypisuje się słowa, że polska dywizja była korkiem w butelce, ale w planach alianckich utrzymanie korka należało do całej 1. Armii Kanadyjskiej, wspieranej przez Amerykanów. W Bredzie Maczek, by oszczędzić miasto, posłał na ulice piechotę zamiast czołgów, i 29 października Breda została wyzwolona niemal bez zniszczeń. Jeszcze w 1944 roku miasto nadało jemu i jego żołnierzom honorowe obywatelstwo, a w 1994 roku, zgodnie z jego wolą, 102-letniego generała pochowano tam na cmentarzu, na którym leży ponad 160 polskich żołnierzy.5
Dlaczego to miejsce: Dywizja Maczka pod jego osobistym dowództwem odegrała rozstrzygającą rolę pod Falaise i w Bredzie, a Holandia czci go jak swojego, stąd komplet punktów za wkład, pamięć za granicą i pewność źródeł. Skutki dostają 4, bo Normandię wygrało wiele armii, a rozpoznawalność 4, bo poza Polską i krajami Beneluksu jego nazwisko jest mniej znane niż Pułaskiego.
3 Kazimierz Pułaski, 1745 do 1779
- Lata
- 1745 do 1779
- O czyją wolność
- Stanów Zjednoczonych, w Armii Kontynentalnej, 1777 do 1779
- Gdzie
- Brandywine i Germantown, New Jersey, Charleston i Savannah
- Czego dokonał
- Od 15 września 1777 roku generał brygady dowodzący kawalerią, od 1778 roku twórca Legionu Pułaskiego; śmiertelnie ranny pod Savannah 9 października 1779 roku
- Pamięć
- Honorowy obywatel USA od 2009 roku; General Pulaski Memorial Day co roku 11 października; pomnik w Savannah i Fort Pulaski
Kazimierz Pułaski, pokonany przywódca konfederacji barskiej, wymierzonej w rosyjską kontrolę nad Rzecząpospolitą, poznał w Paryżu Benjamina Franklina, który polecił go Waszyngtonowi, i w lipcu 1777 roku wylądował w Bostonie. Za rok jego urodzin długo podawano 1747, ale właściwy jest 1745: w 1987 i 1995 roku w księgach warszawskiej parafii św. Krzyża odnaleziono metryki jego chrztu z 6 marca 1745 roku.6
Pod Brandywine 11 września 1777 roku poprowadził niewielki oddział jeźdźców, który pomógł osłonić odwrót Amerykanów, a cztery dni później Kongres mianował go generałem brygady i dowódcą kawalerii. Narażał się Kongresowi i oficerom, a wiosną 1778 roku na krótko złożył dymisję; jeszcze w tym roku uzyskał zgodę na własny oddział jazdy i piechoty, Legion Pułaskiego. W październiku 1778 roku piechota legionu dała się zaskoczyć pod Little Egg Harbor, a w maju 1779 roku legion pomógł obronić Charleston. 9 października 1779 roku, w nieudanym francusko-amerykańskim szturmie na Savannah, Pułaski ruszył na brytyjskie linie, został trafiony kartaczem i zmarł dwa dni później na pokładzie okrętu Wasp. Mit i fakt: ustawa z 2009 roku i proklamacja prezydenta z 2018 roku twierdzą, że pod Brandywine ocalił Waszyngtonowi życie; National Park Service pisze tylko, że osłonił odwrót. Ta ustawa uczyniła go honorowym obywatelem USA, według American Battlefield Trust jednym z zaledwie ośmiu, a od 1929 roku Kongres uznaje 11 października za Dzień Pułaskiego.7
Dlaczego to miejsce: Pułaski dorównuje Kościuszce rozpoznawalnością i pamięcią za granicą, ale jego kawaleria była nieliczna, dowództwo nad nią szybko oddał, a przed Savannah służył niewiele ponad dwa lata, stąd 4 za wkład i 3 za skutki. Remisuje z Józefem Bemem na 44 punktach, przy tej samej rozpoznawalności 5 i skutkach 3, i wyprzedza go jako starszy.
4 Józef Bem, 1794 do 1850
- Lata
- 1794 do 1850
- O czyją wolność
- Węgier, w rewolucji i wojnie o niepodległość 1848 do 1849
- Gdzie
- Siedmiogród, od Koloszwaru i Sybina po Segesvár, potem Temeszwar
- Czego dokonał
- W grudniu 1848 roku ruszył do ofensywy w Siedmiogrodzie z 10 tys. ludzi i do marca 1849 roku oczyścił większość prowincji; latem pobity pod Segesvárem i Temeszwarem
- Pamięć
- Dla Węgrów Bem apó, „ojczulek Bem”; pomnik w Budapeszcie (1934), pod którym 23 października 1956 roku zebrał się marsz
Józef Bem, generał artylerii z powstania listopadowego, przybył na Węgry jesienią 1848 roku, po tym jak kierował obroną rewolucyjnego Wiednia i został ciężko ranny. Lajos Kossuth powierzył mu dowództwo wojsk węgierskich w Siedmiogrodzie, wschodniej prowincji rozdartej wojną domową między Węgrami, Rumunami i Sasami.8
20 grudnia 1848 roku ruszył do natarcia z 10 tysiącami żołnierzy i szesnastoma działami, a na Boże Narodzenie odbił Koloszwar. Pobity pod Vizakną i Medgyes, ale zwycięski pod Piski, 11 marca 1849 roku zdobył Sybin i w ciągu kilku dni wyparł Austriaków oraz wspierające ich oddziały rosyjskie. W czerwcu zaczęła się pełna interwencja rosyjska: przeciw 45 do 47 tysiącom Rosjan i 9 do 11 tysiącom Austriaków Bem mógł wystawić 24 do 25 tysięcy ludzi. 31 lipca został pobity pod Segesvárem, gdzie zginął poeta Sándor Petőfi, a 9 sierpnia pod Temeszwarem, w ostatniej wielkiej bitwie wojny, w której na wezwanie Kossutha objął dowództwo. Uciekł do Turcji, przyjął imię Murad Pasza i zmarł w Aleppo w grudniu 1850 roku. Węgrzy pamiętają go jako Bem apó, „ojczulka Bema”. Jego pomnik w Budzie stanął w 1934 roku, a 23 października 1956 roku, w dniu wybuchu rewolucji, studenci przeszli pod niego, by okazać solidarność z Polską.9
Dlaczego to miejsce: Bem osobiście dowodził całą węgierską armią, a Węgry czczą go jako bohatera narodowego, stąd komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć za granicą; ale klęski pod Segesvárem i Temeszwarem kosztują punkt za wkład, a przegrana wojna Węgier punkt za skutki. Remisuje z Pułaskim na 44 punktach, przy tej samej rozpoznawalności i skutkach, i ustępuje mu tylko jako młodszy.
5 Jan Henryk Dąbrowski, 1755 do 1818
- Lata
- 1755 do 1818
- O czyją wolność
- Republiki Lombardzkiej i Cisalpińskiej we Włoszech, sojuszniczek rewolucyjnej Francji, 1797 do 1806
- Gdzie
- Północne Włochy, Rzym, Trebbia i Novi
- Czego dokonał
- Utworzył Legiony Polskie na mocy umowy z Republiką Lombardzką z 9 stycznia 1797 roku, od ok. 7 do ponad 8 tys. ochotników
- Pamięć
- Jego nazwisko śpiewa się w polskim hymnie, napisanym dla Legionów w Reggio Emilia w 1797 roku; we Włoszech znany znacznie słabiej
Gdy trzeci rozbiór w 1795 roku wymazał Polskę z mapy, Jan Henryk Dąbrowski, generał z insurekcji kościuszkowskiej, zwrócił się ku rewolucyjnej Francji. 9 stycznia 1797 roku podpisał umowę z Republiką Lombardzką o utworzeniu Legionów Polskich; wielu ochotników to byli jeńcy Polacy z armii austriackiej. Według Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej po kilkunastu miesiącach legionistów było ponad 8 tysięcy, według dzieje.pl po dwóch latach 7 tysięcy. Na mundurach nosili hasło „Wszyscy ludzie wolni są braćmi”.10
W lipcu 1797 roku w Reggio Emilia, mieście, w którym w styczniu tego roku przyjęto włoską trójbarwną flagę, Józef Wybicki napisał dla nich pieśń o marszu „z ziemi włoskiej do Polski”; to dziś nasz hymn. Legiony walczyły w północnych Włoszech i wzięły udział w zdobyciu Rzymu. W czerwcu 1799 roku nad Trebbią Rosjanie Suworowa niemal rozbili oddziały Dąbrowskiego, które osłaniały odwrót Francuzów, a latem w Mantui francuski komendant wydał polską część załogi Austriakom, którzy potraktowali legionistów jak dezerterów. Dąbrowski wyróżnił się pod Novi, ale około 6 tysięcy legionistów wysłano potem na San Domingo, skąd wróciło tylko kilkuset. Włosi wspominają Legiony głównie jako część wspólnej historii: tak jak nasz hymn wspomina Italię, ich hymn z 1847 roku wspomina „krew polską”.11
Dlaczego to miejsce: Legiony dały Polsce hymn i ideę wojska na emigracji, stąd 5 za rozpoznawalność i 4 za skutki. Walczyły jednak bardziej za napoleońskie republiki siostrzane niż za sprawę narodu włoskiego, więc wkład dostaje 3; klęski nad Trebbią i w Mantui, pod francuskim dowództwem, nie kosztują kolejnego punktu. Włosi pamiętają Legiony znacznie słabiej niż Polacy, więc pamięć za granicą też 3; to zostawia Dąbrowskiego cztery punkty za Bemem.
6 Władysław Anders, 1892 do 1970
- Lata
- 1892 do 1970
- O czyją wolność
- Włoch, w kampanii alianckiej 1944 do 1945
- Gdzie
- Monte Cassino, Ankona i Bolonia
- Czego dokonał
- Dowodził 2. Korpusem Polskim, który 18 maja 1944 roku zajął ruiny opactwa na Monte Cassino, latem wyzwolił Ankonę, a 21 kwietnia 1945 roku wkroczył do Bolonii
- Pamięć
- Zgodnie z wolą pochowany na polskim cmentarzu wojennym na Monte Cassino (1970); tablica polskich wyzwolicieli w Bolonii (2025)
Władysław Anders wyszedł z sowieckiego więzienia 4 sierpnia 1941 roku, by stworzyć armię z Polaków uwolnionych z łagrów i zesłania, a w 1942 roku wyprowadził ją do Iranu: według Instytutu Pamięci Narodowej wyjechało ponad 120 tysięcy osób, w tym 78,5 tysiąca żołnierzy.12
Trzy natarcia aliantów na Monte Cassino załamały się między styczniem a marcem 1944 roku. W czwartym jego 2. Korpus Polski ruszył na wzgórze klasztorne po północy 12 maja i ponownie 17 maja, a 18 maja o 10.20 patrol 12. Pułku Ułanów Podolskich zajął ruiny. Według dzieje.pl kosztowało to 923 poległych, 2931 rannych i 345 zaginionych. Mit i fakt: Polacy nie zdobyli bronionego opactwa szturmem; niemieccy spadochroniarze zaczęli się wycofywać poprzedniej nocy na rozkaz Kesselringa. Korpus poszedł dalej, w lipcu 1944 roku wyzwolił Ankonę, a 21 kwietnia 1945 roku wkroczył do Bolonii. Anders zmarł w Londynie w 1970 roku i zgodnie ze swoją wolą spoczął pod opactwem, na polskim cmentarzu wojennym, gdzie 1051 krzyży znaczy groby poległych w maju 1944 roku. W kwietniu 2025 roku Bolonia odsłoniła nową tablicę ku czci polskich wyzwolicieli, a napis u wejścia na cmentarz głosi, że za wolność naszą i waszą polscy żołnierze oddali Bogu ducha, serca Polsce, a ciała ziemi włoskiej.13
Dlaczego to miejsce: Anders osobiście dowodził korpusem, który zdobył Monte Cassino i wyzwolił część Włoch, a Włosi strzegą jego grobu i tablic, stąd 4 za pamięć za granicą. Cassino było jednak czwartym natarciem aliantów w szerszej ofensywie i kosztowało korpus bardzo wiele, więc 4 za wkład i 3 za skutki, a poza Polską i Włochami jego nazwisko jest mniej znane, stąd 4 za rozpoznawalność.
7 Witold Urbanowicz, 1908 do 1996
- Lata
- 1908 do 1996
- O czyją wolność
- Wielkiej Brytanii w 1940 r.; Chin w 1943 r.
- Gdzie
- Niebo nad południowo-wschodnią Anglią; wschodnie Chiny
- Czego dokonał
- Dowodził Dywizjonem 303 od 6 września do 20 października 1940 r.; 17 pewnych zestrzeleń w całej wojnie według Listy Bajana14
- Pamięć
- Amerykański Air Medal; pochowany w Doylestown w Pensylwanii15
Witold Urbanowicz, „Kobra” z czasów, gdy był instruktorem w dęblińskiej Szkole Orląt, po klęsce 1939 roku uciekł z sowieckiej niewoli i przez Rumunię i Francję dotarł w styczniu 1940 roku do Wielkiej Brytanii. Latał najpierw w brytyjskim 145. dywizjonie RAF, potem trafił do Dywizjonu 303 i na początku września 1940 roku objął nad nim dowództwo, gdy zestrzelony Zdzisław Krasnodębski odniósł ciężkie oparzenia.16
Prowadził dywizjon przez najcięższe tygodnie bitwy o Anglię, aż 20 października przeniesiono go do sztabu 11. Grupy. Tej jesieni „trzysetka” stała się najskuteczniejszą jednostką bitwy: w 42 dni zgłosiła 126 zestrzelonych samolotów niemieckich. Mit i fakt: te 126 to zgłoszenia samego dywizjonu, a nie wyliczenie niemieckich strat. Jego osobisty wynik liczy się różnie: zestrzelenia wymienione przez brytyjski Battle of Britain London Monument dają według naszego wyliczenia 13 w barwach 303, Polskie Radio przypisuje mu 17 w samej bitwie, a Lista Bajana, oficjalne zestawienie z 1946 roku, 17 pewnych zwycięstw w całej wojnie, tyle samo co Josefowi Františkowi i mniej tylko od Stanisława Skalskiego.17
Pod koniec 1943 roku latał w Chinach z amerykańską 14. Armią Powietrzną i 11 grudnia zestrzelił dwa samoloty japońskie, za co dostał amerykański Air Medal. Po wojnie osiadł w Stanach Zjednoczonych, zmarł w Nowym Jorku w 1996 roku i spoczywa na cmentarzu Matki Bożej Częstochowskiej w Doylestown w Pensylwanii.18
Dlaczego to miejsce: Dowodził najsłynniejszym alianckim dywizjonem bitwy o Anglię w jej szczytowym momencie, co daje mu 4 za wkład w cudzą sprawę, ale sława dywizjonu jest zbiorowa, a w Wielkiej Brytanii mało kto zna jego nazwisko, więc rozpoznawalność 3 i pamięć za granicą 3 trzymają go za generałami wojny lądowej.
8 Stanisław Sosabowski, 1892 do 1967
- Lata
- 1892 do 1967
- O czyją wolność
- Holandii, 1944
- Gdzie
- Driel i Oosterbeek pod Arnhem
- Czego dokonał
- Dowodził 1. Samodzielną Brygadą Spadochronową w Market Garden; Ren pokonało ok. 200 do 250 ludzi19
- Pamięć
- Brązowy Lew (pośmiertnie) i Order Wojskowy Wilhelma dla brygady, 200620
Stanisław Sosabowski, urodzony w 1892 roku w Stanisławowie, stworzył w Wielkiej Brytanii pierwszą polską jednostkę spadochronową, 1. Samodzielną Brygadę Spadochronową z dewizą „Najkrótszą drogą”. We wrześniu 1944 roku rzucono ją do operacji Market Garden, alianckiej próby zdobycia mostów na Renie pod Arnhem. Sosabowski zgłaszał poważne wątpliwości co do planu, ale go zlekceważono.21
Załamanie pogody opóźniło zrzut do 21 września; wtedy połowa brygady wylądowała na wschód od Driel, na południowym brzegu Renu, a reszta 23 września pod Grave. Przez kilka nocy Polacy próbowali dotrzeć do okrążonej brytyjskiej 1. Dywizji Powietrznodesantowej w Oosterbeek, ale łodzie nie przyszły i przez rzekę przedostało się tylko około 200 ludzi według Airborne Assault Museum albo 250 według dzieje.pl. Brygada straciła 378 zabitych, rannych i zaginionych według dzieje.pl, około 400 według brytyjskiego muzeum.22
Mit i fakt: najwyżsi dowódcy alianccy, wśród nich gen. Browning, obarczyli winą za porażkę Polaków i ich generała, a Sosabowskiego w grudniu 1944 roku odsunięto od dowodzenia, choć wielu brytyjskich weteranów uznało to za krzywdę. Na emigracji pracował jako robotnik w brytyjskich fabrykach. W 2006 roku królowa Beatrycze nadała brygadzie Order Wojskowy Wilhelma, a jemu pośmiertnie Brązowego Lwa; w 2025 roku holenderski minister obrony powiedział w Driel, że naprawiono w ten sposób dawny błąd.23
Dlaczego to miejsce: Holandia czci jego i jego brygadę jak swoich, co daje 4 za pamięć za granicą, ale Market Garden się nie udało, a jego żołnierze dotarli tylko na skraj walki, więc wkład w cudzą sprawę to 3, a skutki 2.
9 Jarosław Dąbrowski, 1836 do 1871
- Lata
- 1836 do 1871
- O czyją wolność
- Komuny Paryskiej, 1871
- Gdzie
- Paryż i jego zachodnie i północne przedpola
- Czego dokonał
- Dowodził obroną Komuny; śmiertelnie ranny na barykadzie 23 maja 1871 r.24
- Pamięć
- Pochowany na Père-Lachaise w 1871 r.; w 1879 r. przeniesiony do Ivry, szczątki zaginęły do 1884 r.25
Jarosław Dąbrowski, urodzony w 1836 roku w Żytomierzu, oficer rosyjskiego sztabu generalnego, przed powstaniem styczniowym stał na czele warszawskich „czerwonych”; aresztowany w 1862 roku, uciekł z drogi na Sybir w kobiecym przebraniu. We Francji ledwo utrzymywał się jako kreślarz i kartograf. Gdy 18 marca 1871 roku Paryż powstał, był na południu kraju i chciał dołączyć do Garibaldiego, a wrócił jako jeden z nielicznych komunardów z prawdziwym wykształceniem wojskowym.26
6 kwietnia Komuna powierzyła mu dowództwo garnizonu Paryża; trzy dni później odbił Asnières, a w kwietniu i maju bronił najbardziej zagrożonego, północno-zachodniego odcinka przed armią wersalską, mając za mało ludzi i dział. Mianowano go naczelnym wodzem wojsk Komuny, odwołano, a potem przywrócono, gdy wojna była już przegrana. Agenci Wersalu proponowali mu wielką łapówkę za przejście na ich stronę. Mit i fakt: po Paryżu krążyły plotki o jego zdradzie, ale odmówił, a 23 maja poprowadził szarżę na barykadę przy rue Myrrha u stóp Montmartre'u, dostał postrzał w brzuch i około drugiej po południu zmarł w szpitalu Lariboisière.27
Komunardzi zanieśli jego ciało na Père-Lachaise i pochowali go w mundurze, owiniętego w czerwony sztandar. W 1879 roku trumnę przeniesiono na cmentarz w Ivry, a w 1884 roku nie można już było odnaleźć jego szczątków.28
Dlaczego to miejsce: Osobiście kierował obroną Komuny, więc wkład w cudzą sprawę to 4, ale Komunę zdławiono w kilka tygodni, a Francja pamięta o nim głównie na lewicy, więc skutki 2 i pamięć za granicą 3 stawiają go za Sosabowskim.
10 Włodzimierz Krzyżanowski, 1824 do 1887
- Lata
- 1824 do 1887
- O czyją wolność
- Stanów Zjednoczonych (Unii), 1861 do 1865
- Gdzie
- Wirginia, Pensylwania i Tennessee
- Czego dokonał
- Wystawił 58. pułk nowojorski, „Legion Polski”; dowodził brygadą pod Bull Run, Chancellorsville i Gettysburgiem29
- Pamięć
- W 1937 r. przeniesiony na Arlington, z przemówieniem radiowym Roosevelta30
Włodzimierz Krzyżanowski, urodzony w 1824 roku w Rożnowie w Wielkopolsce, po upadku powstania przeciw Prusom w 1846 roku uciekł do Ameryki i pracował tam jako inżynier. Polonijny klub artystyczny z Trenton nazywa go bratem ciotecznym Fryderyka Chopina; drugiego źródła na to pokrewieństwo nie znaleźliśmy. W 1861 roku zebrał pułk imigrantów, z którego powstał 58. Nowojorski Pułk Piechoty, zapisany w rejestrze armii jako Legion Polski.31
Pod Cross Keys w czerwcu 1862 roku jego pułk natarciem na bagnety odepchnął linię konfederatów o mniej więcej sto jardów. Potem dowodził brygadą w dywizji Carla Schurza w drugiej bitwie nad Bull Run, pod Chancellorsville, gdzie wieczorem 2 maja 58. pułk stracił 31 z 238 ludzi, i pod Gettysburgiem, gdzie po pierwszym dniu jego żołnierze cofnęli się na Cemetery Hill. Lincoln przedstawił go w 1862 roku do stopnia generała brygady, ale Senat nominacji nie zatwierdził.32
Po wojnie pracował w administracji federalnej, między innymi jako inspektor celny. Mit i fakt: często pisze się, że był pierwszym amerykańskim gubernatorem albo zarządcą Alaski, ale to twierdzenie opiera się na jego przerobionych wspomnieniach, a na liście gubernatorów Alaski go nie ma. Zmarł w Nowym Jorku w 1887 roku i leżał na Brooklynie do 1937 roku, gdy z honorami wojskowymi przeniesiono go na cmentarz w Arlington, a Franklin D. Roosevelt uczcił go 11 października przemówieniem radiowym.33
Dlaczego to miejsce: Prowadził brygadę przez trzy wielkie bitwy, ale jako jeden z wielu pułkowników ma za wkład w cudzą sprawę 3, a z rozpoznawalnością 2 i pamięcią za granicą 3 remisuje na punkty z Wróblewskim; remisują też w rozpoznawalności i skutkach, więc wyżej stoi starszy Krzyżanowski.
11 Walery Wróblewski, 1836 do 1908
- Lata
- 1836 do 1908
- O czyją wolność
- Komuny Paryskiej, 1871
- Gdzie
- Paryż na lewym brzegu Sekwany; Butte-aux-Cailles
- Czego dokonał
- Generał Komuny; z 3 do 4 tys. ludzi bronił Butte-aux-Cailles, 23 do 25 maja 1871 r.34
- Pamięć
- Grób na Père-Lachaise naprzeciw Muru Komunardów35
Walery Wróblewski, urodzony w 1836 roku w Żołudku nad Niemnem, z wykształcenia leśnik po petersburskim instytucie, w powstaniu styczniowym dowodził partyzantami na Grodzieńszczyźnie, a potem na Lubelszczyźnie, aż w styczniu 1864 roku ciężko ranny został wywieziony w przebraniu służącej. W Paryżu był nauczycielem, drukarzem i latarnikiem, a w 1870 roku wstąpił do Gwardii Narodowej, by walczyć z Prusakami.36
W kwietniu 1871 roku Komuna powierzyła mu dowództwo swojej kawalerii na lewym brzegu Sekwany, a potem mianowała go generałem. W Krwawym Tygodniu, gdy wojska rządowe zajęły już XIV dzielnicę, umocnił XIII, mając od 3 do 4 tys. ludzi, i ustawił na wzgórzu Butte-aux-Cailles baterię ośmiu dział; 24 maja jego ludzie odparli cztery natarcia i dopiero 25 maja, niemal okrążony, wycofał się za rzekę z około tysiącem bojowników i częścią dział. Odrzucił propozycję Delescluze'a, by objął naczelne dowództwo, i walczył dalej jako szeregowy gwardzista.37
Uciekł do Londynu, a w 1872 roku zaocznie skazano go na śmierć. Ostatnie lata spędził w Ouarville pod Chartres i zmarł w 1908 roku; za jego trumną szły na Père-Lachaise tysiące ludzi, a spoczywa naprzeciw Muru Komunardów w grobie z napisem „Bohaterskiemu synowi Polski: lud Paryża”.38
Dlaczego to miejsce: Stoczył najlepiej poprowadzoną bitwę Komuny, więc wkład w cudzą sprawę to 4, ale sprawa była przegrana, a znają go głównie historycy, więc rozpoznawalność 2, skutki 2 i pamięć za granicą 2; remisuje z Krzyżanowskim w punktach, rozpoznawalności i skutkach i przegrywa tylko tym, że jest młodszy.
12 Stanisław Skalski, 1915 do 2004
- Lata
- 1915 do 2004
- O czyją wolność
- Wielkiej Brytanii, w bitwie o Anglię, 1940
- Gdzie
- Niebo nad hrabstwem Kent
- Czego dokonał
- Od 30 sierpnia 1940 r. w 501. dywizjonie RAF; cztery zestrzelenia do 2 września, sam zestrzelony 5 września39
- Pamięć
- Najlepszy polski as według Listy Bajana (18 i 11/12); na londyńskim pomniku bitwy o Anglię40
Stanisław Skalski został asem już we wrześniu 1939 roku, strącając niemieckie samoloty nad Polską w pierwszych dniach wojny. Przez Rumunię dotarł do Wielkiej Brytanii, 30 sierpnia 1940 roku trafił do 501. dywizjonu RAF i tego samego dnia zestrzelił Heinkla He 111; do 2 września dołożył trzy Messerschmitty Bf 109, a 5 września sam został zestrzelony w płomieniach nad Canterbury i ranny wyskoczył na spadochronie. Do walki wrócił dopiero 25 października.41
Tylko ten tydzień nad Kentem liczy się na tej stronie, bo tylko on spełnia naszą regułę dla II wojny światowej. W marcu 1943 roku zabrał do Tunezji 15 wybranych polskich pilotów jako Polski Zespół Myśliwski, przydzielony do 145. dywizjonu RAF. „Cyrkowi Skalskiego” zaliczono 25 pewnych zestrzeleń w 39 dni według dzieje.pl albo 30 według serwisu British Poles. W lipcu 1943 roku objął na Malcie dowództwo brytyjskiego 601. dywizjonu RAF. Mit i fakt: często nazywa się go pierwszym Polakiem na czele dywizjonu RAF, ale ten sam profil w British Poles pisze, że był dopiero drugi.42
Lista Bajana, oficjalne polskie zestawienie z 1946 roku, stawia go na pierwszym miejscu wśród polskich pilotów z 18 i 11/12 pewnego zestrzelenia. W 1947 roku wrócił do kraju, w 1948 roku aresztowano go pod fałszywym zarzutem szpiegostwa i skazano na śmierć; wyszedł na wolność dopiero w 1956 roku.43
Dlaczego to miejsce: Liczy się tu tylko jego udział w bitwie o Anglię, a latał w niej tydzień, zanim go zestrzelono, więc wkład w cudzą sprawę to 3; w Wielkiej Brytanii mało kto zna jego nazwisko, więc rozpoznawalność 2 i pamięć za granicą 2. Z 25 punktami ma o jeden mniej niż Krzyżanowski i Wróblewski.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy Polaków
Uwzględniliśmy postać, gdy Polak albo obywatel dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów walczył w latach 1776 do 1945 w cudzej wojnie o wolność, i ocenialiśmy tylko tę służbę: własne powstanie Kościuszki z 1794 roku dodaje mu sławy, ale nie liczy się do jego zasług w Ameryce. II wojna światowa wymagała osobnej reguły, bo polskie wojsko walczyło wtedy przede wszystkim o Polskę; Polaka z tej wojny liczymy za walkę na ziemi innego narodu, który czci ją jako własną obronę albo wyzwolenie, jak Wielka Brytania w 1940 roku, Breda i Arnhem w 1944 roku czy Włochy od Monte Cassino po Bolonię. Hiszpania 1936 roku zasadniczo się liczy, bo sztandar wręczony batalionowi im. Dąbrowskiego 1 maja 1937 roku nosił napis „Za Waszą i naszą wolność”, ale najbardziej znany polski generał tej wojny pojechał tam jako oficer sowiecki na rozkaz, więc go pominęliśmy. Odpadają ci, którzy walczyli przeciw cudzej wolności, pod Somosierrą albo na Haiti, oraz ci, którzy walczyli tylko we własnych wojnach Polski; tych oceniamy w przewodniku po największych polskich wodzach. Pułaskiego, Kościuszkę i ich towarzyszy opisujemy dokładniej w tekście o polskich bohaterach rewolucji amerykańskiej.44 › Bitwa pod Vertières, 1803
Rozważyliśmy 23 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, których Polaków najlepiej pamięta się za walkę o cudzą wolność; wkład w cudzą sprawę, skutki i pamięć za granicą podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy postać znają zarówno w Polsce, jak i w kraju, za który walczyła, i pojawia się w większości opowieści o tradycji „Za wolność naszą i waszą”, 1, gdy jej nazwisko znają tylko specjaliści.
- Wkład w cudzą sprawę (×2). 5, gdy postać osobiście dowodziła albo zbudowała rozstrzygającą część walki innego narodu, 1, gdy była w niej drugoplanowym uczestnikiem; poważna porażka we własnym dowództwie kosztuje punkt.
- Skutki (×2). 5, gdy ta walka pomogła wywalczyć niepodległość narodu albo wyzwolić kraj lub na pokolenia ukształtowała sprawę polską, 1, gdy nie zmieniła niczego trwałego.
- Pamięć za granicą (×2). 5, gdy kraj, za który walczyła, czci tę postać świętem, honorowym obywatelstwem, pomnikami i nazwami miejsc, 1, gdy o niej zapomniał.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy służbę tej postaci dokumentują niezależne i współczesne jej źródła, 1, gdy opiera się na jednym późnym przekazie albo jest sporna.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi postać bardziej znana, potem ta, której walka zmieniła więcej, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej na przykład, dlaczego Kazimierz Pułaski, najbardziej znane nazwisko po Kościuszce, jest dopiero trzeci, za Stanisławem Maczkiem: niewielka kawaleria Pułaskiego służyła niewiele ponad dwa lata przed Savannah, a dywizja Maczka pomogła zamknąć kocioł pod Falaise i wyzwoliła Bredę, która wciąż czci go jak swojego.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Wkład w cudzą sprawę ×2 | Skutki ×2 | Pamięć za granicą ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tadeusz Kościuszko | 5 | 5 | 4 | 5 | 5 | 48 |
| 2 | Stanisław Maczek | 4 | 5 | 4 | 5 | 5 | 45 |
| 3 | Kazimierz Pułaski | 5 | 4 | 3 | 5 | 5 | 44 |
| 4 | Józef Bem | 5 | 4 | 3 | 5 | 5 | 44 |
| 5 | Jan Henryk Dąbrowski | 5 | 3 | 4 | 3 | 5 | 40 |
| 6 | Władysław Anders | 4 | 4 | 3 | 4 | 5 | 39 |
| 7 | Witold Urbanowicz | 3 | 4 | 3 | 3 | 5 | 34 |
| 8 | Stanisław Sosabowski | 3 | 3 | 2 | 4 | 5 | 32 |
| 9 | Jarosław Dąbrowski | 3 | 4 | 2 | 3 | 4 | 31 |
| 10 | Włodzimierz Krzyżanowski | 2 | 3 | 2 | 3 | 4 | 26 |
| 11 | Walery Wróblewski | 2 | 4 | 2 | 2 | 4 | 26 |
| 12 | Stanisław Skalski | 2 | 3 | 2 | 2 | 5 | 25 |
Blisko listy
Czterech Polaków było blisko i nie weszło do dwunastki:
Henryk Dembiński, 1791 do 1864. Weteran wojen napoleońskich i powstania listopadowego, w 1849 roku służył Węgrom jako szef sztabu, a przez pewien czas jako wódz naczelny. Po bitwie pod Kápolną w lutym wycofał się wbrew radom podwładnych, a potem prowadził odwrót zakończony w sierpniu klęską pod Temeszwarem, więc za wkład dostaje 2 i brakuje mu jednego punktu.45
Ludwik Mierosławski, 1814 do 1878. Dokonał rzadkiej rzeczy: w 1849 roku dowodził rewolucyjną kampanią przeciw Burbonom na Sycylii, a potem republikańską armią Badenii i Palatynatu. Obie się nie powiodły, Badenia po pruskim zwycięstwie pod Waghäusel, i żaden z tych krajów go nie pamięta, więc skutki 1 i pamięć za granicą 1 zostawiają go poza listą.46
Józef Hauke-Bosak, 1834 do 1871. Były pułkownik armii rosyjskiej i generał powstania styczniowego, dowodził dla Francji brygadą garibaldyjskiej Armii Wogezów i zginął w obronie Dijon 21 stycznia 1871 roku. Było to krótkie dowództwo pod koniec przegranej wojny, więc skutki 1.47 › Bitwa pod Iłżą, 1864
Józef Wysocki, 1809 do 1873. Od listopada 1848 roku dowódca Legionu Polskiego na Węgrzech, walczył pod Tápióbicske, Isaszeg i Vácem, a w sierpniu 1849 roku poprowadził swoich ludzi do internowania w państwie osmańskim. Przyćmiewają go Bem i Dembiński, a znają go głównie specjaliści, więc rozpoznawalność 1.48
Gdzie są Dywizjon 303 i Monte Cassino?
Dywizjon 303 i 2. Korpus Polski spod Monte Cassino są na tej liście dzięki ludziom, którzy nimi dowodzili: Witold Urbanowicz, nr 7, prowadził dywizjon w najcięższych tygodniach bitwy o Anglię, a Władysław Anders, nr 6, dowodził korpusem, którego patrol 18 maja 1944 roku wszedł do ruin klasztoru. Ta strona ocenia ludzi, więc sława jednostki liczy się na konto jej dowódcy, a poprzednia wersja przewodnika, w której dywizjon i bitwa były osobnymi pozycjami, włącza je teraz do tych dwóch wpisów. Stanisław Skalski, nr 12, walczył w tej samej bitwie powietrznej w 501. dywizjonie. Pełną historię opisujemy w przewodnikach po bitwie o Anglię i bitwie o Monte Cassino, a polskie brygady, które walczyły o Narwik w 1940 roku i podczas oblężenia Tobruku w 1941 roku, mają własne teksty.49
Co oznacza hasło „Za wolność naszą i waszą”?
„Za wolność naszą i waszą” to nieoficjalne polskie hasło z czasów powstania listopadowego z lat 1830 do 1831, które mówi, że Polak walczący o wolność innego narodu walczy też o wolność Polski, a wrogiem jest tyran, a nie rządzony przez niego naród. Widniało na sztandarze niesionym podczas warszawskiej manifestacji ku czci straconych rosyjskich dekabrystów 25 stycznia 1831 roku, a jego autorstwo przypisuje się zwykle historykowi Joachimowi Lelewelowi. W czasie powstania wypisywano je po polsku i po rosyjsku na sztandarach polskich oddziałów, by pokazać, że walka toczy się z władzą cara, a nie z narodem rosyjskim. Hasło przetrwało swoją epokę: 25 sierpnia 1968 roku sowieccy dysydenci, protestujący przeciw inwazji na Czechosłowację, rozwinęli transparent z tymi słowami na placu Czerwonym w Moskwie.50
Dlaczego Polacy walczyli za inne narody?
Polacy walczyli za inne narody, bo od końca XVIII wieku do 1918 roku Polska była pod obcą kontrolą albo pod zaborami, a każda wojna z tyranią, gdziekolwiek toczona, wydawała się krokiem ku jej wolności, więc Polak walczący o wolność Ameryki, Węgier czy Włoch wierzył, że walczy także o Polskę. Kościuszko, po tym, jak pomógł wywalczyć niepodległość Ameryki, wrócił do kraju, a w 1794 roku poprowadził własne powstanie. W II wojnie światowej polscy żołnierze, marynarze i lotnicy walczyli u boku zachodnich aliantów od 1939 do 1945 roku, w nadziei, że po wojnie wrócą do wolnej Polski. Dla wielu z nich ta nadzieja się nie spełniła. Po 1945 roku Polska znalazła się pod dominacją sowiecką, a wielu weteranów Monte Cassino, Arnhem i bitwy o Anglię pozostało na emigracji w Wielkiej Brytanii i innych krajach: Sosabowski pracował jako robotnik w brytyjskich fabrykach, a Skalski, który wrócił do kraju, został skazany na śmierć pod fałszywym zarzutem. Ich historię opowiada się dziś z dumą w Polsce i w krajach, za które walczyli. Zobacz też polskich bohaterów rewolucji amerykańskiej.51
