Bitwa pod Iłżą 1864: zasadzka Rębajły w powstaniu styczniowym

Rok po wybuchu powstania styczniowego Rosjanie uważali je za skończone. Wtedy, wśród wzgórz między Radomiem a Kielcami, powstańczy pułk odwrócił się przeciw rosyjskiej kolumnie, zagnał ją z powrotem do miasteczka i walczył tam ulica po ulicy, w bitwie, której nazwę wyryto dziś na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.²

Kto wygrał bitwę pod Iłżą i dlaczego?

Wygrali powstańcy. Pułk Karola Kality pozwolił rosyjskiej kolumnie zaatakować się we wsi Lubienia, rozbił ją kontratakiem ukrytych odwodów i zagnał do Iłży, gdzie Rosjanie ponieśli ciężkie straty, a ich dowódca został śmiertelnie ranny. Powstańcy nie zdołali jednak zająć całego miasta i tej samej nocy się wycofali.³

Tło: wojna partyzancka

Powstanie wywołała branka. Aleksander Wielopolski, naczelnik rządu cywilnego Królestwa Polskiego, zarządził pobór do armii rosyjskiej wymierzony w młodych ludzi podejrzanych o działalność patriotyczną, a kierownictwo spisku odpowiedziało wezwaniem narodu do broni w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku, jak wyjaśniają historyczna platforma Ministerstwa Edukacji, Instytut Pamięci Narodowej i opracowanie dziejów gminy Brody.⁴ › Bitwa pod Ostrołęką, 1831

W mniejszości i słabo uzbrojeni, powstańcy prowadzili wojnę partyzancką. Platforma Ministerstwa Edukacji i Instytut Pamięci Narodowej liczą około 1200 bitew i potyczek, w większości starć niewielkich oddziałów partyzanckich z wojskami rosyjskimi, toczonych do jesieni 1864 roku. W październiku 1863 roku dyktatorem powstania został Romuald Traugutt; jego plan przekształcenia rozproszonych partii w regularne korpusy, jak ocenia platforma, w większości się nie powiódł.⁵

Na południu Królestwa powstańcy wciąż mieli siły w polu. Na Kielecczyźnie generałowi Józefowi Hauke-Bosakowi udało się utworzyć korpus, a pułk Kality należał do jego dywizji, jak odnotowują zarówno platforma, jak i Muzeum Regionalne w Iłży.⁶

Na początku 1864 roku, w relacji, którą WielkaHistoria oparła na studium Grzegorza Cwyla o tej bitwie, Rosjanie raz po raz rozbijali coraz mniej liczne oddziały powstańcze i sądzili, że panują nad sytuacją.⁷

Siły i dowódcy

Powstańcy należeli do stopnickiego pułku piechoty Karola Kality, walczącego pod pseudonimem „Rębajło”. U Cwyla i w Interii jest on podpułkownikiem, u Zielińskiego, w leksykonie bitew powstania z 1913 roku, i w leksykonie „Bitwy polskie” majorem. Cwyl, historyk powstania, który napisał studium o tej bitwie dla wojskowego wydawnictwa Bellona, nazywa go jednym z najlepszych dowódców zrywu.⁸

Liczby różnią się w zależności od źródła. Zieliński, obszernie cytowany w opracowaniu dziejów gminy Brody, przypisuje Kalicie 400 strzelców i 40 kosynierów i tę samą liczbę podaje muzeum w Iłży; Cwyl, w streszczeniu jego studium w WielkiejHistorii, ocenia pułk na około 600 ludzi.⁹

Rosyjską kolumną dowodził Suchonin, pułkownik w relacjach Cwyla i Interii, major w relacjach muzeum w Iłży i leksykonu „Bitwy polskie”. U Zielińskiego wraca on z Iłży do Opatowa przez Brody z dwiema rotami piechoty, a muzeum w Iłży również opisuje około 180 rosyjskich żołnierzy idących z Iłży ku Brodom; Cwyl liczy w walce około 450 Rosjan.¹⁰

Decyzje dowódców

Noc z 16 na 17 stycznia pułk Kality spędził w Brodach, na południe od Iłży, jak odnotowują zarówno Zieliński, jak i muzeum w Iłży. Rano dotarła do niego wiadomość, że rosyjska kolumna idzie drogą od Iłży w jego stronę; Muzeum Historii Polski, streszczając wspomnienia Kality, pisze, że wiadomość przyniósł miejscowy mieszkaniec.¹¹

Kalita postanowił walczyć i pozwolić Rosjanom przyjść do siebie. Rozmieścił strzelców w chałupach wsi Lubienia, a odwody ukrył za pagórkami; tak samo opisują ten plan Zieliński i Interia, a Muzeum Historii Polski mówi o zasadzce urządzonej w zabudowaniach wsi.¹²

Suchonina nie udało się zaskoczyć. Muzeum Historii Polski pisze, że Rosjanie wyczuli pułapkę, a muzeum w Iłży, że ostrzegli go kozaccy zwiadowcy. Zamiast wejść w zasadzkę, jego kolumna zboczyła z drogi i uderzyła na powstańcze stanowiska we wsi, jak opisują Zieliński, muzeum w Iłży i Interia.¹³

Bitwa krok po kroku

Kontratak. Gdy Rosjanie uderzyli, Kalita rzucił do linii odwodowe kompanie i dał rozkaz ataku na całym froncie. Wzięci w krzyżowy ogień, gdy inna powstańcza kompania zachodziła im tyły, Rosjanie załamali się i uciekli w las, obok przydrożnej kaplicy. Krzyżowy ogień opisują Zieliński i Interia, a ucieczkę obok kaplicy Muzeum Historii Polski i muzeum w Iłży; Kalita napisał później, że pogrom Moskwy przy pierwszym ataku był straszny.¹⁴

Wzgórze. Rosjanie próbowali się zebrać na wzgórzu na skraju lasu. Gdy powstańcy szli do szturmu bez wystrzału, porzucili tę pozycję i cofnęli się do Iłży, jak opowiadają Zieliński, Interia i muzeum w Iłży. Zieliński ocenia straty tej pierwszej fazy na 11 Rosjan zabitych lub rannych i 1 wziętego do niewoli, wobec jednego poległego powstańca; muzeum w Iłży także podaje 11 zabitych Rosjan i jednego poległego powstańca.¹⁵

Wezwanie pomocy. W drodze powrotnej Suchonin wysłał Kozaków do Lipska po posiłki, odnotowują zarówno Zieliński, jak i muzeum w Iłży. Rosjanie dotarli do Iłży przed pościgiem i stanęli do walki.¹⁶

Punkt zwrotny: walka w mieście

Pościg przeniósł bitwę do Iłży. Powstańcy zaatakowali miasto i walczyli od domu do domu do późnego wieczora, najpierw na jego skraju, potem na ulicach. Sam Suchonin został dwukrotnie ranny w nogę, według zarówno muzeum w Iłży, jak i relacji Cwyla w WielkiejHistorii.¹⁷

Powstańcy dotarli do rynku, co zgodnie podają Muzeum Historii Polski, Zieliński i muzeum w Iłży. Wielu Rosjan padło na ulicach, a inni uciekli ku Radomiowi, jak piszą Zieliński i Interia. Ranny Suchonin z częścią żołnierzy zabarykadował się w domach przy rynku, według Zielińskiego i muzeum w domu burmistrza.¹⁸

Garstka oficerów pod wodzą kapitana Jagielskiego próbowała wedrzeć się do kwatery Suchonina i została odparta, jak opowiadają zarówno Zieliński, jak i muzeum w Iłży. Domu nie udało się zdobyć.¹⁹

Kalita musiał zdecydować, czy zostać. Obawiał się rosyjskich posiłków: Muzeum Historii Polski wskazuje zagrożenie od strony Radomia, Interia mówi ogólnie o posiłkach, a leksykon „Bitwy polskie” pisze, że powstańcy dowiedzieli się o nadciągającej odsieczy, co potwierdza Zieliński. Tej nocy Kalita wyprowadził ludzi z miasta i odmaszerowali do leśnej wsi Lipie, gdzie po bitwie umieszczają ich Zieliński, muzeum w Iłży i Radio Kielce.²⁰

Rachunek strat

Straty powstańców zależą od tego, kto liczy. Wspomnienia Kality, cytowane przez Muzeum Historii Polski, i studium Cwyla, streszczone przez WielkąHistorię, podają po 9 zabitych, a Cwyl dodaje 17 rannych i 8 zaginionych. Zieliński wymienia 5 poległych oraz 4 oficerów i 15 szeregowych rannych; Interia podaje 5 zabitych i 14 rannych, a muzeum w Iłży 8 zabitych, 5 rannych i 8 zaginionych.²¹

Straty rosyjskie były znacznie większe, zgodnie podają wszystkie relacje, ale nikt ich dokładnie nie policzył. Cwyl szacuje je na 150 do 170 zabitych i rannych, w tym co najmniej dwóch oficerów, którzy zmarli z ran po kilku dniach; Interia mówi nawet o 60 żołnierzach; Zieliński wymienia wśród rannych Suchonina i sześciu innych oficerów; a Kalita, w relacji Muzeum Historii Polski, nie potrafił ich oszacować.²²

Suchonin nie przeżył ran, co podają muzeum w Iłży, Interia i wydawca książki Cwyla. Muzeum w Iłży i opracowanie dziejów gminy Brody przytaczają też opowieść o jego ostatnich dniach: na łożu śmierci miał potępić rosyjską politykę wobec Polaków, za co pozbawiono go stopnia i odznaczeń i pochowano w nieoznaczonym grobie w Iłży.²³

Następstwa

Za tę bitwę Kalita otrzymał awans na pułkownika, według muzeum w Iłży, Interii i opracowania dziejów gminy Brody.²⁴

Zwycięstwo zaskoczyło rosyjskie dowództwo, które uważało bunt za niemal stłumiony. W ocenie Cwyla otworzyło krótki okres ofensywnych działań korpusu Hauke-Bosaka i pokazało, że powstańców można wyszkolić do poziomu żołnierzy regularnych. WielkaHistoria, za Cwylem, dodaje, że zmusiło Rosjan do energiczniejszych działań w regionie i ożywiło aktywność powstańczą w województwach sandomierskim i krakowskim.²⁵

Sukces nie trwał długo. W lutym 1864 roku korpus Hauke-Bosaka został pobity w drugiej bitwie pod Opatowem, jak odnotowują zarówno platforma Ministerstwa Edukacji, jak i muzeum w Iłży.²⁶

Za późno, by zmienić wynik

Losu powstania nie dało się odwrócić. W marcu 1864 roku ukaz carski nadał chłopom Królestwa Polskiego na własność uprawianą przez nich ziemię; platforma Ministerstwa Edukacji zalicza go do ciosów, które złamały powstanie, a WielkaHistoria, za Cwylem, opisuje, jak odciągnął chłopów od powstańców. Cwyl przekonuje, że obawa przed długą walką, którą bitwy takie jak Iłża ożywiły, pomogła skłonić cara do podpisania ukazów.²⁷

Romuald Traugutt został aresztowany w Warszawie w kwietniu 1864 roku, a rankiem 5 sierpnia on i czterej inni członkowie powstańczego Rządu Narodowego, Rafał Krajewski, Józef Toczyski, Roman Żuliński i Jan Jeziorański, zostali powieszeni na stokach Cytadeli Warszawskiej, jak odnotowują zarówno dzieje.pl, jak i Polskie Radio.²⁸

Kalita uniknął losu przywódców powstania. Doczekał niepodległej Polski i zmarł we Lwowie 25 maja 1919 roku: datę podaje muzeum w Iłży, a Radio Kielce pisze, że zmarł we Lwowie w 1919 roku.²⁹

Dziedzictwo i pamięć

Iłża mimo to pozostała w pamięci. Po 1990 roku jej nazwę umieszczono na jednej z tablic Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie, wśród bitew, w których polscy żołnierze polegli za ojczyznę, jak zauważają Muzeum Historii Polski, WielkaHistoria, leksykon „Bitwy polskie” i opracowanie dziejów gminy Brody. WielkaHistoria widzi w tym napisie dowód wagi przypisywanej bitwie, w której po każdej stronie walczyło zaledwie kilkuset ludzi.³⁰ › Największe bitwy w historii Polski

Bitwę pamięta się też w lasach, w których ją stoczono. Po niej ludzie Kality odpoczywali na polanie pod Lipiem, która nosi dziś jego imię, a od mniej więcej dwudziestu lat, każdej zimy, miejscowe stowarzyszenie „Kotyzka” prowadzi tam złaz jego pamięci z udziałem młodzieży szkolnej z okolicznych miejscowości, jak opisują zarówno Radio Kielce, jak i opracowanie dziejów gminy Brody.³¹