Kto wygrał bitwę pod Ostrołęką w 1831 roku?
Zwycięstwo przypisuje się zwykle Rosjanom. 26 maja 1831 roku, w czasie powstania listopadowego, armia feldmarszałka Hansa Karla von Diebitscha (Iwana Dybicza) zaskoczyła wojsko polskie generała Jana Skrzyneckiego w trakcie przeprawy przez Narew pod Ostrołęką. Rosjanie zajęli płonące miasto i sforsowali przeprawę, polskie kontrataki załamały się w ogniu artylerii, a wieczorem bateria konna podpułkownika Józefa Bema powstrzymała natarcie i pozwoliła Polakom wycofać się w stronę Warszawy. Straty obu stron były ciężkie, ale armia polska straciła inicjatywę w wojnie.3
Wiosną 1831 roku powstanie przeciw Rosji wygrywało bitwy, ale nie wojnę. W maju naczelny wódz poprowadził główną armię na północny wschód, przeciw rosyjskiej Gwardii. 26 maja, w miasteczku nad Narwią, w Ostrołęce, wojsko to zostało zaskoczone w trakcie przeprawy. Był to jeden z najkrwawszych dni powstania i punkt zwrotny, po którym, jak pisze Muzeum Pamięci Sybiru, karty rozdawała już armia rosyjska.4
Tło: powstanie listopadowe
Powstanie wybuchło w Warszawie w nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku, gdy tajne sprzysiężenie podchorążych zaatakowało siedzibę wielkiego księcia Konstantego, brata cara i wodza armii Królestwa Kongresowego. W styczniu 1831 roku sejm zdetronizował Mikołaja I jako króla Polski, a w lutym do Królestwa wkroczyła armia rosyjska. 25 lutego Polacy zatrzymali jej marsz na Warszawę w zaciętej bitwie o Olszynkę Grochowską.5› Bitwa o Olszynkę Grochowską, 1831
W tym samym miesiącu Józef Dwernicki rozbił pod Stoczkiem rosyjską dywizję idącą na Warszawę. Wiosną Polacy zwyciężyli znowu pod Wawrem, Dębem Wielkim i Iganiami, a powstanie objęło Litwę i inne ziemie zabrane, gdzie Emilia Plater zebrała miejscowych ochotników. Polskie dowództwo wahało się jednak, czy wykorzystać te sukcesy.6
Wyprawa na Gwardię
Po długim zastoju, pod presją opinii publicznej, Skrzynecki zgodził się uderzyć na rosyjską Gwardię, około 30 tysięcy ludzi stojących między Łomżą a Ostrołęką. W połowie maja główna armia polska ruszyła na północny wschód i 18 maja dogoniła Gwardię.7
Wtedy Skrzynecki się zatrzymał. Wstrzymał pościg do 20 maja i Gwardia uszła w stronę Białegostoku. Polski marsz zaalarmował tymczasem Diebitscha, który ruszył, by odciąć Skrzyneckiego od Warszawy, a polski wódz zarzucił pościg i zawrócił ku Ostrołęce, by przeprawić się z powrotem przez Narew.8
Armie i dowódcy
Jan Skrzynecki, naczelny wódz, to w ocenie Muzeum Pamięci Sybiru autor błędów, które omal nie kosztowały armii wszystkiego. Wśród jego generałów byli Henryk Kamieński i Ludwik Kicki, którzy mieli polec pod Ostrołęką, a wśród pułków słynny 4 Pułk Piechoty Liniowej, czyli Czwartacy.9
Hans Karl von Diebitsch (Iwan Dybicz), rosyjski feldmarszałek, dowodził główną armią rosyjską. Siły były porównywalne. Kriegs-Lexikon Gastona Bodarta z 1908 roku podaje 38 tysięcy ludzi Diebitscha wobec 32 tysięcy Polaków, przy dużej przewadze Rosjan w artylerii; opis bitwy przygotowany przez miasto Ostrołęka mówi o 40 tysiącach Rosjan wobec 30 tysięcy żołnierzy, których Skrzynecki przyprowadził nad rzekę.10
Przebieg bitwy
Zaskoczeni nad rzeką. Wieczorem 25 maja armia polska dotarła do Ostrołęki i zaczęła przeprawę przez Narew. Następnego ranka, gdy część wojska była jeszcze na drugim brzegu, czołowe oddziały Diebitscha uderzyły bez ostrzeżenia.11
Miasto. Polska straż tylna, a w niej 4 Pułk, broniła samej Ostrołęki, a miasto płonęło; Muzeum Pamięci Sybiru pisze o pożarach trwających cały dzień, a opis miejski o mieszkańcach, którzy włączyli się do walki na ulicach i podwórzach. Po zaciętych walkach Rosjanie zajęli miasto, a ich czołowe oddziały przeszły na prawy brzeg Narwi.12
Kontrataki. Po południu Diebitsch przerzucał przez rzekę kolejne oddziały. Skrzynecki odpowiedział kontratakami, które według opisu miejskiego odrzuciły Rosjan ku Narwi, zanim silny ogień rosyjskiej artylerii je zatrzymał i Polacy cofnęli się z ciężkimi stratami. Polegli dwaj polscy generałowie, Kamieński i Kicki.13
Punkt zwrotny: bateria Bema
Pod wieczór wyczerpane polskie dywizje zaczynały ustępować. Wtedy podpułkownik Józef Bem wprowadził do walki 4 baterię artylerii konnej i otworzył ogień do rosyjskich kolumn. Muzeum Pamięci Sybiru pisze o kartaczach, które powstrzymały Rosjan przed ponownym atakiem; według opisu miejskiego brawurowa szarża zaskoczyła Rosjan i umożliwiła uporządkowany odwrót.14
Rosjanie nie ponowili natarcia. Wieczorem Polacy postanowili wycofać się w stronę Warszawy, a Diebitsch ich nie ścigał. Zarówno miasto Ostrołęka, jak i Muzeum Pamięci Sybiru przypisują szarży Bema ocalenie armii przed całkowitą klęską.15
Następstwa
Straty podaje się różnie. Miasto Ostrołęka liczy około 1800 poległych polskich żołnierzy i oficerów, 2900 rannych i 1400 wziętych do niewoli, wobec około 5800 zabitych i rannych Rosjan; Muzeum Pamięci Sybiru podaje 6 tysięcy strat polskich, w tym 2 tysiące poległych, i około 5700 rosyjskich; kalendarium Muzeum Historii Polski 6,5 tysiąca polskich; a Bodart 9 tysięcy polskich wobec 5 tysięcy rosyjskich.16
Bitwa nie przyniosła jednoznacznego rozstrzygnięcia na polu, ale jej skutki były jasne. Britannica nazywa ją wielkim zwycięstwem Rosji, po którym powstanie straciło impet; Muzeum Pamięci Sybiru pisze o strategicznej porażce armii polskiej; opis miejski zaznacza, że uważa się ją powszechnie za polską klęskę, która złamała morale dowódców. Powstania na ziemiach zabranych zostały stłumione. 6 września Rosjanie szturmowali Warszawę, która skapitulowała dwa dni później, a w październiku ostatnie oddziały polskie przeszły do Prus.17› Bitwa pod Rajgrodem, 1831
Dziedzictwo i pamięć
Bój 4 Pułku stał się legendą także poza Polską. Wkrótce po klęsce młody niemiecki pisarz Julius Mosen napisał wiersz Die letzten Zehn vom vierten Regiment o ostatnich dziesięciu żołnierzach pułku, przechodzących na wygnanie do Prus. Christoph Wurzel, pisząc o niemieckich pieśniach dla Polski, odnotowuje, że rozchodził się na drukowanych ulotkach, sprzedawanych w kilka dni, i trafił do wielu śpiewników.18
Na upamiętnienie w Ostrołęce trzeba było czekać. Marcin Górski i Grzegorz Rytel zwracają uwagę, że poległych pochowano w bezimiennych mogiłach zbiorowych, których Rosjanie nie pozwalali oznaczyć, a opis miejski zaznacza, że godne uczczenie umożliwiła dopiero niepodległość w 1918 roku. Pomnik szarży Bema, orła zrywającego się z cokołu projektu Romualda Zerycha, odsłonięto 26 maja, według Górskiego i Rytla w 1930 roku, według miasta w stulecie bitwy, w 1931 roku; rozpoczęto też budowę mauzoleum poległych. Niemcy zniszczyli orła w czasie II wojny światowej; odbudowany pomnik odsłonięto ponownie w 1958 roku.19
Odwiedziny dziś
Mauzoleum na terenie zwanym Szańcami Bema ukończono dopiero w 2012 roku; mieści sarkofag z prochami powstańców i ekspozycje o bitwie, a w pobliżu stoi orzeł szarży Bema. W mieście pomnik Bema stoi na placu Bema, dawnym rynku, a przy murze klasztoru bernardynów znajduje się mogiła żołnierzy 4 Pułku.20
.jpg){kind=link}