Józef Bem: polski generał i bohater Węgier

Mało który żołnierz ma pomniki w dwóch krajach i grób w trzecim mieście, do którego nigdy by nie trafił, gdyby nie przegrane wojny. Józef Bem bił się o Polskę w 1831 roku, a gdy ta sprawa upadła, poszedł na barykady Wiednia i w góry Siedmiogrodu, gdzie z garstką obdartych żołnierzy w trzy miesiące wyrzucił z prowincji wojska cesarskie. Zmarł jako pasza w syryjskim Aleppo, daleko od obu narodów, które o nim pamiętają.¹

Młodość: kanonier z Tarnowa

Urodził się 14 marca 1794 roku w Tarnowie, w mieszczańskiej rodzinie, a dzieciństwo spędził w Krakowie. W 1809 roku, jako piętnastolatek, zaciągnął się do armii Księstwa Warszawskiego, którą dowodził książę Józef Poniatowski. Trafił do Szkoły Elementarnej Artylerii i Inżynierii w Warszawie, a potem do szkoły aplikacyjnej. Był tak nieśmiały, że kolega Józef Makowski przezwał go „panienką”. Przezwisko nie przetrwało pierwszej kampanii.²

W 1810 roku został podporucznikiem, a w 1812 roku poszedł z Napoleonem na Rosję jako oficer artylerii X korpusu. Pod Rygą z dwudziestoma kanonierami napadł na rosyjską placówkę i wrócił z jeńcami, za co trafił do aresztu: zrobił to bez rozkazu. W 1813 roku wyróżnił się w długiej obronie Gdańska, gdzie zamiast czekać na szturm, raz po raz wypadał na oblegających. Tego samego roku otrzymał Krzyż Kawalerski Legii Honorowej.³

Kariera: rakiety, spór z przełożonymi i powstanie

Po 1815 roku Bem służył w armii Królestwa Polskiego, państwa zależnego od Rosji, ale z własnym wojskiem. Wykładał w szkole aplikacyjnej, badał rakiety Congreve’a i wydał pracę „Doświadczenia z rakietami kongrewskimi”, pisał też o artylerii i matematyce. Armia wielkiego księcia Konstantego nie była jednak miejscem dla ludzi o niezależnych poglądach. Po śmierci cara Aleksandra I w 1825 roku kapitan Bem odszedł ze służby i wrócił do Galicji, gdzie zajął się przemysłem, między innymi cukrownictwem.⁴

Gdy 29 listopada 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe, natychmiast wrócił do Warszawy. Otrzymał stopień majora i dowództwo 4. lekkokonnej baterii artylerii. Pod Iganiami jego działa zmasakrowały rosyjską kolumnę piechoty, a kapitan Stanisław Jabłonowski nazwał to, co zobaczył, „rzezią formalną”.⁵ › Bitwa o Olszynkę Grochowską, 1831

Kampanie

Ostrołęka i Warszawa, 1831

26 maja 1831 roku pod Ostrołęką armia polska Jana Skrzyneckiego została zaskoczona na przeprawie przez Narew i znalazła się o krok od katastrofy. Baterie Bema przybyły z opóźnieniem, podjechały galopem blisko rosyjskich linii i otworzyły ogień z bliskiej odległości. Poniosły ciężkie straty, ale zatrzymały nieprzyjaciela na tyle długo, że wojsko zdołało się wycofać. Rosyjski wódz Iwan Dybicz uznał gwałtowny ogień za znak, że Polakom nadeszły posiłki. Bem awansował na pułkownika, później na generała, dostał Złoty Krzyż Virtuti Militari i przydomek „krwawej gwiazdy Ostrołęki”.⁶

We wrześniu 1831 roku dowodził artylerią w obronie Warszawy. Na pole bitwy dotarł spóźniony, winę zrzucił na sztab, który go nie uprzedził, a potem ruszył w stronę Woli i przez pewien czas hamował rosyjski szturm. Stolica jednak padła, a Bem wraz z tysiącami oficerów poszedł na emigrację.⁷

Emigracja i barykady Wiednia, 1848

Lata tułaczki były ciężkie. Bem próbował utworzyć legion polski dla Portugalii, ale emigracja odrzuciła ten pomysł, a wojna domowa w Portugalii wkrótce się skończyła. Nie udała się też próba służby w Belgii. Żył w biedzie, aż w końcu osiadł we Lwowie. Wiosna Ludów zastała go w Galicji, gdzie organizował Gwardię Narodową. W połowie października 1848 roku przybył do zbuntowanego Wiednia i szybko stał się faktycznym dowódcą jego obrony. Bronił miasta przez kolejne dni walk ulicznych. Ciężko ranny w pierś, w wieku pięćdziesięciu czterech lat, złożył dowództwo i w przebraniu wymknął się na Węgry tuż przed tym, jak 31 października wojska cesarskie wzięły miasto szturmem.⁸

Siedmiogród, 1848-1849

Z Wiednia Bem udał się na Węgry, które walczyły z Habsburgami najpierw o konstytucję, a potem o niepodległość. Lajos Kossuth powierzył mu najtrudniejszy odcinek, Siedmiogród, gdzie austriackie wojska generała Antona Puchnera trzymały niemal całą prowincję. Według historii Siedmiogrodu wydanej przez Węgierską Akademię Nauk Bem ruszył do natarcia 20 grudnia 1848 roku z około 10 tysiącami ludzi i 16 działami. W Boże Narodzenie jego żołnierze świętowali już w Koloszwarze (Klużu), pierwszym węgierskim sukcesie od wielu miesięcy.⁹

Zima przyniosła jednak odwrót. Pierwsza próba zdobycia Sybinu (Nagyszeben), siedziby austriackiego dowództwa, skończyła się ciężkimi stratami. Do prowincji weszło około 7 tysięcy Rosjan, by wesprzeć Austriaków, a Bem, pobity pod Wielką Solną (Vízakna), cofnął się do Devy. 9 lutego 1849 roku stanął do obrony mostu na rzece Strei pod Piski. Bój trwał cały dzień i był najkrwawszym w całej kampanii. Jeden z batalionów gwardii narodowej stracił od jednej trzeciej do połowy ludzi, ale most został utrzymany, a silniejszy przeciwnik odparty.¹⁰

Wzmocniony do około 8 tysięcy żołnierzy Bem zaczął wymanewrowywać przeciwników. 11 marca 1849 roku zdobył Sybin, a w ciągu kilku dni wyparł z Siedmiogrodu Austriaków Puchnera i rosyjskie oddziały. W połowie marca w rękach cesarskich zostały tylko twierdze w Białogrodzie (Gyulafehérvár) i Devie. Wiosną Bem przeszedł do Banatu i odparł austriackie uderzenie z Wołoszczyzny.¹¹

Adiutantem Bema był poeta Sándor Petőfi, autor wiersza „Talpra magyar”, który stał się hymnem rewolucji. Stary generał darzył wielką sympatią tego zapalonego, choć mało żołnierskiego młodzieńca.¹²

Segesvár i Temeszwar, 1849

Losy wojny odwróciła Rosja, która przyszła Austrii z pomocą całą swoją siłą. W czerwcu 1849 roku ruszyła wspólna ofensywa austriacko-rosyjska, a Siedmiogród zaatakowano z kilku stron. 31 lipca 1849 roku pod Segesvárem (Sighișoarą) przeważające siły rosyjskie rozbiły armię Bema. Petőfi zaginął w bitwie i jego ciała nigdy nie odnaleziono, a sam Bem ocalał tylko dlatego, że udał zabitego.¹³

W sierpniu Kossuth mianował go naczelnym wodzem armii węgierskiej. Było to dowództwo nad sprawą, która już się waliła. 9 sierpnia 1849 roku Bem zaatakował pod Temeszwarem (Timișoarą) Austriaków Juliusa von Haynaua i przegrał. Ta klęska na zawsze złamała siłę powstania.¹⁴ › Bitwa pod Temeszwarem, 1849

Charakter i styl dowodzenia

Bem był przede wszystkim artylerzystą. Pisał o działach i rakietach, a na polu bitwy używał armat tak, jak inni dowódcy używali jazdy: szybko, blisko nieprzyjaciela, w miejscu, które rozstrzygało bój. Pod Iganiami i Ostrołęką ta śmiałość zmieniała przebieg bitew, a w Siedmiogrodzie zastępowała mu przewagę liczebną, której nigdy nie miał.¹⁵

Był też dowódcą politycznym, w prowincji skłóconej między Węgrów, Rumunów i Sasów. Zabiegał o poparcie chłopów, zarówno węgierskich, jak i rumuńskich, ogłaszał amnestie, a latem 1849 roku zawiesił sądy doraźne, które na tyłach jego armii wieszały ludzi. Nie wszystkim politykom w Debreczynie to się podobało, ale żołnierze go uwielbiali, a Węgrzy nadali mu imię, którego używają do dziś: Bem apó, Ojczulek Bem.¹⁶

Śmierć i dziedzictwo

Po kapitulacji Bem przeszedł z częścią wojska do Imperium Osmańskiego. Aby uniknąć wydania Austrii lub Rosji i nadal móc służyć jako żołnierz, przyjął islam i wstąpił do armii sułtańskiej jako Murad Pasza. Na mocy porozumienia Stambułu z Petersburgiem internowano go w Aleppo w Syrii, z dala od polityki. Tam organizował wydobycie saletry, siarki i żelaza dla wojska, a w 1850 roku pokierował obroną miasta przed buntem Beduinów. Według Britanniki uratował wtedy od rzezi tamtejszych chrześcijan. Zmarł na malarię w Aleppo 10 grudnia 1850 roku.¹⁷

Pochowano go na muzułmańskim cmentarzu wojskowym w Aleppo. 20 czerwca 1929 roku jego szczątki ekshumowano w obecności przedstawicieli Francji, Polski, Węgier i Turcji. Specjalny pociąg przewiózł trumnę przez Turcję i Jugosławię do Budapesztu, gdzie wystawiono ją w Muzeum Narodowym, a potem do Krakowa, na arkadowy dziedziniec Wawelu. 30 czerwca 1929 roku Bem spoczął w Tarnowie, w mauzoleum projektu Adolfa Szyszki-Bohusza, które stoi na wyspie pośrodku stawu w Parku Strzeleckim.¹⁸

Na Węgrzech jego legenda żyła własnym życiem. 23 października 1956 roku budapeszteńscy studenci przeszli pod jego pomnik, by okazać solidarność z Polakami, których protesty z tego roku dodały im odwagi. Ten marsz stał się pierwszym dniem powstania węgierskiego. Polski generał, który umarł jako turecki pasza, został symbolem przyjaźni dwóch narodów.¹⁹ › Za wolność naszą i waszą