Kim był Tadeusz Kościuszko?
Tadeusz Kościuszko (1746-1817) był polskim inżynierem wojskowym i generałem, który walczył o wolność na dwóch kontynentach. W wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych rozplanował umocnienia na Bemis Heights, które pomogły wymusić kapitulację Brytyjczyków pod Saratogą w 1777 roku, ufortyfikował West Point i był głównym inżynierem Nathanaela Greene'a na Południu. W 1794 roku stanął na czele powstania przeciw Rosji i Prusom, które nosi jego imię, i z kosynierami wygrał bitwę pod Racławicami.
Tadeusz Kościuszko był inżynierem, który czytał krajobraz tak, jak inni czytają książkę. W Ameryce wybrał teren, na którym pod Saratogą osaczono armię brytyjską, i ufortyfikował West Point; w Polsce poderwał do walki z dwoma imperiami cały naród, razem z chłopami. Drugą wojnę przegrał i jego kraj zniknął z mapy, a mimo to oba narody do dziś uważają go za swojego bohatera.1
Dzieciństwo i młodość
Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko urodził się 4 lutego 1746 roku w Mereczowszczyźnie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dziś na Białorusi, w rodzinie drobnej szlachty. Uczył się u pijarów w Lubieszowie, a w 1765 roku wstąpił do nowo założonej Szkoły Rycerskiej w Warszawie, w której później sam uczył.2
Na zdolnego oficera zwrócił uwagę król Stanisław August Poniatowski i wysłał go do Paryża. Jako cudzoziemiec nie mógł wstąpić do francuskiej szkoły wojskowej, studiował więc w Królewskiej Akademii Malarstwa i Rzeźby, zajmował się architekturą i inżynierią i przesiadywał w bibliotekach wojskowych. Po powrocie uczył córki generała Józefa Sosnowskiego, zakochał się w jednej z nich, Ludwice, i próbował z nią uciec. Próba się nie udała i Kościuszko znów wyjechał z kraju; Britannica datuje jego powrót do Polski na 1774 rok, a National Park Service na 1775.3
Wojna o niepodległość Ameryki, 1776-1783
Na wieść o wojnie w Ameryce w czerwcu 1776 roku wypłynął za ocean i w sierpniu dotarł do Filadelfii. Benjamin Franklin pomógł mu dotrzeć do Kongresu, który 18 października 1776 roku postanowił mianować go inżynierem w stopniu pułkownika.4
W 1777 roku trafił do Armii Północnej. W forcie Ticonderoga radził umocnić wzgórze górujące nad fortem, Sugar Loaf; bateria w tym miejscu, pisał, „całkowicie panowałaby nad oboma fortami, mostem i przystanią”. Przełożeni nie wierzyli, by na to zbocze dało się wciągnąć działa. W lipcu Brytyjczycy właśnie to zrobili i Amerykanie musieli opuścić fort. Jesienią Kościuszko się odegrał. Na Bemis Heights nad rzeką Hudson rozplanował amerykańskie linie, które zagrodziły Johnowi Burgoyne'owi drogę na Albany, a 17 października armia brytyjska skapitulowała pod Saratogą.5 › Bitwa pod Saratogą 1777
W marcu 1778 roku przybył do West Point, twierdzy strzegącej Hudsonu, i przez ponad dwa lata budował jej umocnienia. To właśnie tę twierdzę Benedict Arnold chciał później wydać Brytyjczykom. W 1780 roku Kościuszko pojechał na Południe jako główny inżynier armii, którą w grudniu objął Nathanael Greene. Podczas „wyścigu do rzeki Dan” na początku 1781 roku rozpoznawał przeprawy i budował płaskodenne łodzie, dzięki którym armia Greene'a wymknęła się Charlesowi Cornwallisowi przez rzeki Yadkin i Dan.6 › Bitwa pod Guilford Court House 1781
W 1781 roku kierował pracami oblężniczymi przeciw brytyjskiemu Gwiaździstemu Fortowi w Ninety Six w Karolinie Południowej, a wojnę zakończył w działaniach wokół Charlestonu. Kongres nadał mu tytularny stopień generała brygady. Thomas Jefferson pisał później, że nie znał czystszego syna wolności.7
Powrót do kraju i wojna 1792 roku
Do kraju wrócił w 1784 roku. Przez pięć lat żył skromnie w małym majątku, gdzie zmniejszył pańszczyznę swoich chłopów, przez co popadł w długi. W 1789 roku, gdy Rzeczpospolita zaczęła się reformować, został generałem majorem.8
Gdy w 1792 roku wojska Katarzyny II wkroczyły do Polski, by obalić reformy Konstytucji 3 maja, Kościuszko dowodził dywizją. 18 lipca 1792 roku pod Dubienką nad Bugiem jego żołnierze, jak opisuje Muzeum Historii Polski, odpierali kolejne rosyjskie szturmy na fortyfikacje polowe zbudowane według jego planów, zanim musiał się wycofać. Bitwa przyniosła mu sławę. Król awansował go na generała lejtnanta, a rewolucyjna Francja nadała mu honorowe obywatelstwo. Kilka dni później król przystąpił do Targowicy, a Kościuszko, wraz z wieloma innymi oficerami, poprosił o dymisję.9 › Bitwa pod Zieleńcami 1792
Insurekcja 1794 roku
W 1793 roku pojechał do Paryża szukać poparcia dla powstania. 24 marca 1794 roku na krakowskim Rynku złożył przysięgę: „Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam w obliczu Boga całemu Narodowi Polskiemu, iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla obrony całości granic, odzyskania samowładności Narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będę”. Jako Naczelnik wprowadził pobór, a z braku broni palnej uzbroił chłopskich rekrutów w piki i kosy bojowe.10
4 kwietnia 1794 roku pod Racławicami starł się z korpusem rosyjskim. W rozstrzygającej chwili sam poprowadził kosynierów do natarcia na rosyjskie działa i chłopi je zdobyli. Britannica nazywa to miażdżącym zwycięstwem odniesionym pod jego osobistym dowództwem. 7 maja w obozie pod Połańcem wydał uniwersał, który znosił osobiste poddaństwo chłopów i ograniczał pańszczyznę.11 › 4 kwietnia w historii
Przyszły porażki i Kościuszko cofnął się do Warszawy. Obrona miasta przed armiami pruską i rosyjską przez około dwa miesiące, gdy mieszkańcy kopali szańce ramię w ramię z żołnierzami, to według Britanniki jego największy sukces jako stratega i inżyniera; American Battlefield Trust pisze o kilku tygodniach. Potem nadeszły rosyjskie posiłki. 10 października 1794 roku pod Maciejowicami Kościuszko przegrał, został ranny i wzięty do niewoli. Bez niego powstanie upadło, a trzeci rozbiór wymazał Polskę z mapy.12 › Bitwa pod Kobyłką 1794
Styl dowodzenia
Kościuszko był przede wszystkim inżynierem. Pod Saratogą wykorzystał teren doliny Hudsonu, by dać Horatiowi Gatesowi silną pozycję, pod Dubienką i w Warszawie walczył z szańców własnego projektu, a na Południu rozwiązywał problemy rzek, łodzi i obozów, od których zależała kampania Greene'a.13
Jako wódz w 1794 roku nadrabiał liczebnością to, czego jego wojsku brakowało w wyszkoleniu i uzbrojeniu, i zaufał chłopom jako żołnierzom w czasach, gdy niewielu szlachciców się na to zdobywało. Pod Racławicami sam poprowadził decydujące natarcie.14
Późniejsze lata i śmierć
Był więziony w twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu do 1796 roku, kiedy uwolnił go nowy cesarz, Paweł I. W sierpniu 1797 roku dotarł do Filadelfii, gdzie witały go tłumy, i zaprzyjaźnił się z wiceprezydentem Thomasem Jeffersonem. W maju 1798 roku potajemnie wyjechał do Francji.15
Przed wyjazdem spisał testament z datą 5 maja 1798 roku, w którym upoważnił Jeffersona, by cały jego majątek w Ameryce przeznaczył na wykup niewolników, własnych lub cudzych, nadanie im wolności i opłacenie ich wykształcenia. Wola ta nigdy nie została wykonana. Jefferson odmówił pełnienia funkcji wykonawcy, gdy w 1819 roku testament przedstawiono w sądzie, roszczenia spadkobierców trafiły do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, a ten w 1852 roku orzekł, że testament Kościuszki z 1816 roku unieważnił wcześniejsze.16
We Francji nie ufał Napoleonowi i odmówił dowodzenia polskimi oddziałami, jeśli wolność Polski nie będzie częścią umowy; pozostał na emigracji nawet wtedy, gdy w 1807 roku Napoleon utworzył Księstwo Warszawskie. Po 1814 roku rozmawiał z carem Aleksandrem I, lecz królestwo utworzone na kongresie wiedeńskim było mniejsze, niż żądał. Osiadł w Solurze w Szwajcarii, gdzie w 1817 roku zwolnił chłopów ze swojego dawnego majątku z pańszczyzny, i tam zmarł 15 października 1817 roku.17
Dziedzictwo i pamięć
Za zgodą cara Aleksandra I jego ciało przewieziono do Krakowa i złożono wśród polskich królów w katedrze na Wawelu: w 1818 roku według National Park Service i depeszy PAP z 2023 roku, w 1819 roku według Britanniki. Na wzgórzu pod miastem Polacy usypali ku jego czci wielki kopiec, wskrzeszając dawny obyczaj.18
W Stanach Zjednoczonych pamięć o nim trwa w pomnikach i nazwach miejscowości, od West Point po Filadelfię, gdzie dom, w którym mieszkał w latach 1797-1798, jest dziś Narodowym Pomnikiem Thaddeusa Kościuszki. W Polsce przysięga, Racławice i kosynierzy stały się jedną z legend założycielskich walki o niepodległość.19
Poznaj innych w zestawieniu największych polskich wodzów, przeczytaj o polskich bohaterach rewolucji amerykańskiej i jego towarzyszu z Ameryki Kazimierzu Pułaskim albo poznaj jego oficera Jana Henryka Dąbrowskiego, który kontynuował walkę.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”; National Park Service, „The Life and Times of Thaddeus Kosciuszko”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”. ↩
- American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; National Park Service, „Colonel Thaddeus Kosciuszko”; Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”. ↩
- American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; Bob Ruppert, „Redoubt No. 4”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”; Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”. ↩
- American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; Bob Ruppert, „Redoubt No. 4”; Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”; National Park Service, „Colonel Thaddeus Kosciuszko”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; National Park Service, „Colonel Thaddeus Kosciuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”; National Park Service, „The Life and Times of Thaddeus Kosciuszko”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Dubienką”; Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; dzieje.pl, „230 lat temu Polacy zwyciężyli pod Racławicami”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; dzieje.pl, „230 lat temu Polacy zwyciężyli pod Racławicami”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; National Park Service, „The Life and Times of Thaddeus Kosciuszko”. ↩
- National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Dubienką”; Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; National Park Service, „Colonel Thaddeus Kosciuszko”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; dzieje.pl, „230 lat temu Polacy zwyciężyli pod Racławicami”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; Radio Kraków, „200 lat temu zakończyła się budowa Kopca Kościuszki w Krakowie”; National Park Service, „The Life and Times of Thaddeus Kosciuszko”. ↩
- Founders Online, „Will of Tadeusz Kosciuszko, 5 May 1798”; National Park Service, „Tadeusz Kosciuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; National Park Service, „The Life and Times of Thaddeus Kosciuszko”; Radio Kraków, „200 lat temu zakończyła się budowa Kopca Kościuszki w Krakowie”. ↩
- National Park Service, „The Life and Times of Thaddeus Kosciuszko”; Radio Kraków, „200 lat temu zakończyła się budowa Kopca Kościuszki w Krakowie”; Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”. ↩
- National Park Service, „Colonel Thaddeus Kosciuszko”; American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”; National Park Service, „The Life and Times of Thaddeus Kosciuszko”; dzieje.pl, „230 lat temu Polacy zwyciężyli pod Racławicami”. ↩
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, „Tadeusz Kościuszko”
- National Park Service, Saratoga National Historical Park, „Tadeusz Kosciuszko”
- American Battlefield Trust, „Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko”
- National Park Service, Thaddeus Kosciuszko National Memorial, „The Life and Times of Thaddeus Kosciuszko”
- National Park Service, Ninety Six National Historic Site, „Colonel Thaddeus Kosciuszko”
- Bob Ruppert, Journal of the American Revolution, „Redoubt No. 4: Lynchpin of Fortress West Point” (2016)
- Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Dubienką”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski / PAP), „230 lat temu Polacy zwyciężyli pod Racławicami”
- Radio Kraków (PAP), „200 lat temu zakończyła się budowa Kopca Kościuszki w Krakowie” (2023)
- Founders Online (U.S. National Archives), „Will of Tadeusz Kosciuszko, 5 May 1798”, from The Papers of Thomas Jefferson, vol. 30 (Princeton University Press, 2003), z komentarzem wydawców
Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.
