Jan Henryk Dąbrowski: generał z hymnu Polski

Dąbrowski spędził w mundurze ponad cztery dekady, w służbie Saksonii, Rzeczypospolitej, republik włoskich, Napoleona i Królestwa Polskiego. Z Legionami walczył nad Trebbią w 1799 roku, u boku Napoleona pod Frydlandem w 1807 roku i pod Lipskiem w 1813 roku, a w czasie kampanii rosyjskiej 1812 roku został ranny przy przeprawie przez Berezynę w listopadzie 1812 roku.¹

Z czego słynął Jan Henryk Dąbrowski?

Słynie przede wszystkim jako twórca Legionów Polskich we Włoszech, pierwszej polskiej formacji wojskowej po upadku Rzeczypospolitej, i jako generał wymieniony w hymnie narodowym. Poprowadził też powstanie wielkopolskie 1806 roku przeciw Prusom, a po śmierci Józefa Poniatowskiego w 1813 roku stanął na czele wojska polskiego.²

Młodość i insurekcja kościuszkowska

Dąbrowski urodził się w sierpniu 1755 roku w Pierzchowcu koło Bochni jako syn oficera Jana Michała Dąbrowskiego i Zofii z domu Lettow. Karierę zaczynał w Saksonii: do armii saskiej wstąpił jako podchorąży w 1769, 1770 lub 1771 roku (źródła podają różne daty), wziął udział w wojnie o sukcesję bawarską w latach 1778 do 1779, a od 1780 roku służył w gwardii elektorskiej w Dreźnie.³

W 1792 roku przeszedł do wojska polskiego w stopniu wicebrygadiera. Podczas drugiego rozbioru w 1793 roku stawił opór wkraczającym Prusakom pod Gnieznem. W insurekcji kościuszkowskiej 1794 roku wyróżnił się w obronie Warszawy, a potem poprowadził udaną wyprawę dywersyjną przeciw Prusakom w Wielkopolsce.⁴

Po upadku powstania szukał oparcia za granicą. W 1796 roku wyjechał do Francji, a Dyrektoriat, który nie chciał sam tworzyć polskich oddziałów, skierował go do nowych republik włoskich i do generała Bonapartego, dowodzącego tam armią francuską.⁵

Legiony Polskie we Włoszech

9 stycznia 1797 roku, przy poparciu Napoleona, Dąbrowski podpisał w Mediolanie umowę z Republiką Lombardzką o utworzeniu w jej służbie Legionów Polskich. Wstępowali do nich polscy emigranci oraz Polacy wcieleni do armii austriackiej, którzy we Włoszech zdezerterowali lub dostali się do niewoli. Legiony rozrosły się do około 7 tysięcy żołnierzy, którzy liczyli, że walka u boku Francji pozwoli im wrócić do wolnej Polski.⁶

Legioniści walczyli u boku Francuzów w całych północnych Włoszech, często ponosząc ciężkie straty. W 1799 roku bili się nad Trebbią i pod Novi, gdzie, jak odnotowuje Fondation Napoléon, Dąbrowski się wyróżnił, a po upadku twierdzy w Mantui wielu trafiło do niewoli.⁷

Dlaczego nazwisko Dąbrowskiego jest w hymnie?

Ponieważ hymn powstał jako pieśń marszowa jego Legionów. Józef Wybicki napisał ją w Reggio Emilia w lipcu 1797 roku, według dzieje.pl i rządowego portalu powroty.gov.pl między 16 a 19 lipca (artykuł Instytutu Pamięci Narodowej podaje 15 do 21 lipca), a jej refren wzywa Dąbrowskiego, by poprowadził żołnierzy z Włoch z powrotem do Polski.⁸

Pierwszy raz zaśpiewano ją publicznie 20 lipca 1797 roku, na melodię ludowego mazurka nieznanego autora. Żołnierze szybko ją pokochali: 29 sierpnia 1797 roku Dąbrowski pisał do Wybickiego z Bolonii: „Żołnierze do Twojej pieśni nabierają coraz więcej gustu”. Od początku nazywano ją Mazurkiem Dąbrowskiego. W 1798 roku znano ją już we wszystkich zaborach, a drukiem ukazała się po raz pierwszy w 1799 roku, w polskim piśmie wydawanym we Włoszech.⁹

W rękopisie Wybickiego pieśń zaczyna się od słów „Jeszcze Polska nie umarła, kiedy my żyjemy” i ma dwie zwrotki, których nie ma we współczesnym hymnie; jedna z nich przywołuje kosy spod Racławic („Mamy racławickie kosy”). Oficjalny tekst, ogłoszony 130 lat po powstaniu pieśni, 26 lutego 1927 roku, w okólniku ministra spraw wewnętrznych Felicjana Sławoja Składkowskiego, zaczyna się od słów „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy”, a jego refren brzmi „Marsz, marsz, Dąbrowski, z ziemi włoskiej do Polski”. Artykuł 28 Konstytucji z 1997 roku wskazuje Mazurek Dąbrowskiego jako hymn Rzeczypospolitej.¹⁰

Co stało się z legionistami na San Domingo?

Gdy w 1801 roku Francja zawarła pokój z Austrią w Lunéville, polskie oddziały przestały jej być potrzebne w Europie. W 1802 roku część Legionów wysłano na San Domingo (dzisiejsze Haiti), by przywracały tam francuskie panowanie kolonialne w walce z powstańcami. Większość wysłanych tam Polaków zmarła z chorób lub zginęła w walkach, a wróciło niewielu.¹¹

Sam Dąbrowski pozostał we Włoszech i do 1806 roku służył w wojsku włoskim. Historyk Roman Wapiński, cytowany w materiałach Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej, pisał, że żal do Napoleona za zmarnowanie Legionów, szczególnie silny po wysłaniu legionistów na San Domingo, zatarło dopiero utworzenie Księstwa Warszawskiego.¹²

Księstwo Warszawskie, Rosja i Lipsk

Po zwycięstwie Napoleona nad Prusami w 1806 roku cesarz skierował Dąbrowskiego do Wielkopolski, by wywołał tam powstanie. Dąbrowski i Wybicki przybyli do Poznania 6 listopada 1806 roku, według uchwały Sejmu z 2018 roku i historyka Adama Danilczyka (dzieje.pl datują ich odezwę na 3 listopada), i wezwali Wielkopolan do walki z Prusami.¹³

W 1807 roku walczył pod Tczewem, w oblężeniu Gdańska i w bitwie pod Frydlandem. Gdy naczelne dowództwo armii nowego Księstwa Warszawskiego objął Józef Poniatowski, Dąbrowski, jak ocenia Danilczyk, poczuł się niedoceniony i na pewien czas poświęcił się sprawom osobistym. W 1809 roku znów walczył, w wojnie z Austrią.¹⁴

W 1812 roku dowodził jedną z trzech polskich dywizji V korpusu. Musiał oddać Borysów znacznie silniejszym wojskom rosyjskim, jak opisują Fondation Napoléon i Edward Foord w historii kampanii z 1914 roku, a przy przeprawie przez Berezynę został ranny: według Foorda 28 listopada, według dzieje.pl 26 listopada. W 1813 roku walczył pod Lipskiem, a po śmierci Józefa Poniatowskiego objął dowództwo armii Księstwa Warszawskiego.¹⁵

Co robił Dąbrowski po upadku Napoleona?

Wrócił do Warszawy i współtworzył armię nowego Królestwa Polskiego pod berłem cara. W tym wojsku został generałem jazdy, otrzymał też godność senatora-wojewody, lecz wkrótce wycofał się z życia publicznego i osiadł w swoim majątku w Winnej Górze, który w 1807 roku podarował mu Napoleon.¹⁶

Jak zmarł Jan Henryk Dąbrowski?

Dąbrowski zmarł w Winnej Górze 6 czerwca 1818 roku, w wieku 62 lat. Fondation Napoléon jako przyczynę śmierci podaje zapalenie płuc i gangrenę, a Adam Danilczyk pisze, że wiosną 1818 roku generał zachorował na zapalenie płuc, a w starą ranę nogi wdała się gangrena. Pochowano go w miejscowym kościele.¹⁷

W 1863 roku jego szczątki przeniesiono do sarkofagu w bocznej kaplicy tego kościoła. Urnę z sercem generała przechowywano najpierw w pałacu w Winnej Górze, potem w Krakowie i w poznańskim ratuszu, a od 1997 roku spoczywa w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan w podziemiach kościoła św. Wojciecha w Poznaniu.¹⁸

Jakim dowódcą był Dąbrowski?

Przede wszystkim organizatorem. Uchwała Sejmu z 2018 roku podkreśla zdolności organizacyjne, które wykazał przy tworzeniu Legionów, a historyk Adam Danilczyk za jego największe atuty uznaje szeroką wiedzę wojskową i talent organizacyjny. Żołnierze nazywali go ojcem żołnierzy, choć jego międzywojenny biograf Adam Skałkowski uważał go za zbyt ostrożnego w polu.¹⁹

Generał Klemens Kołaczkowski, cytowany w biogramie PAP na dzieje.pl, pisał, że Dąbrowski „był wzrostu słusznego i silnie zbudowany”, w towarzystwie łatwy, wesoły i często jowialny, w służbie zaś zamknięty w sobie, surowy i wymagający: „Umiał rozkazywać i być słuchanym, ale był zarazem czczonym i kochanym przez towarzyszów i podwładnych”. Danilczyk dodaje, że był surowy dla oficerów, ale rozmawiał z prostymi żołnierzami i wspierał ich w trudnych chwilach.²⁰

Skałkowski, cytowany przez Danilczyka, zarzucał mu, że w 1812 roku „wciąż manewrował, obstawiał się na wszystkie strony, a unikał starcia” i że „pokutował w nim wyznawca zasad strategii osiemnastowiecznej”. Danilczyk uznaje tę ocenę za zbyt surową, bo siły generała były zdecydowanie niewystarczające do postawionych mu zadań, i podkreśla, że Legiony zbudował od podstaw; uchwała Sejmu z 2018 roku nazywa go wybitnym dowódcą wojskowym.²¹

Pamięć o generale

6 czerwca 2018 roku, w 200. rocznicę jego śmierci, Sejm przyjął uchwałę, w której nazwał go wybitnym dowódcą wojskowym, a jego dokonaniom jako twórcy Legionów przypisał powrót sprawy polskiej na arenę międzynarodową. W tym samym roku samorząd województwa wielkopolskiego odkupił pałac w Winnej Górze od prywatnego właściciela i 10 października otworzył w nim muzeum generała i Legionów Polskich.²²

Dzieje jego pieśni opowiada Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie, wsi, w której urodził się Józef Wybicki.²³