Józef Poniatowski: polski marszałek Francji

Urodził się jako wiedeński arystokrata, młodość spędził w austriackim mundurze, a w Warszawie długo uchodził za lekkoducha i bywalca salonów. Zginął jako marszałek Francji w mętnej wodzie saskiej rzeki, osłaniając odwrót armii, i stał się dla pokoleń Polaków symbolem żołnierskiego męstwa i honoru. Życie księcia Józefa spina koniec dawnej Rzeczypospolitej i krótką, jasną nadzieję epoki napoleońskiej.²

Młodość: książę z Wiednia

Józef Antoni Poniatowski urodził się 7 maja 1763 roku w Wiedniu jako syn Andrzeja Poniatowskiego, generała armii austriackiej, i Teresy z Kinskich. Rok później jego stryj Stanisław August został królem Polski, a Sejm nadał ojcu Józefa dziedziczny tytuł książęcy. Chłopiec w wieku dziesięciu lat stracił ojca i dorastał pod opieką królewskiego stryja.³

Karierę zaczynał w armii Habsburgów. W 1780 roku został podporucznikiem, w 1784 roku majorem, a później pułkownikiem lekkiej jazdy. W 1788 roku, w wojnie z Turcją, służył jako adiutant cesarza Józefa II i został ranny przy szturmie Szabacu nad Sawą.⁴

Kariera: bratanek króla w królewskim wojsku

W 1789 roku, gdy Rzeczpospolita zabrała się do reform i powiększania armii, król wezwał bratanka do kraju. Poniatowski wstąpił do wojska polskiego jako generał, dowodził gwardią pieszą koronną i dywizją na Ukrainie. Gdy w 1792 roku Rosja najechała Polskę, by obalić reformy ustrojowe, objął dowództwo armii koronnej na Ukrainie.⁵

Kampanie

Zieleńce 1792 i upadek Rzeczypospolitej

18 czerwca 1792 roku pod Zieleńcami na Wołyniu wojska Poniatowskiego, wśród których dowodził też Tadeusz Kościuszko, pokonały 11-tysięczny korpus rosyjski generała Herkulesa Morkowa. Było to pierwsze poważne zwycięstwo polskiego oręża od bitwy pod Podhajcami w 1698 roku. Cztery dni później król ustanowił Order Virtuti Militari, a Poniatowski i Kościuszko znaleźli się wśród pierwszych piętnastu odznaczonych.⁶ › Bitwa pod Zieleńcami, 1792

Zwycięstwo nie uratowało państwa. Poniatowski odmówił zawarcia rozejmu, ale król ugiął się przed Katarzyną II i przystąpił do konfederacji targowickiej. Bratanek złożył dowództwo i wyjechał z kraju. Wrócił na insurekcję kościuszkowską w 1794 roku i dowodził odcinkiem obrony Warszawy. Po trzecim rozbiorze, w 1795 roku, wycofał się z życia publicznego, a później osiadł w Warszawie, gdzie wystawne życie w Pałacu pod Blachą ściągnęło na niego krytykę.⁷

Księstwo Warszawskie 1806-1809

Klęska Prus w 1806 roku przyprowadziła Francuzów do Warszawy i na nowo otworzyła sprawę polską. W grudniu 1806 roku, gdy Napoleon przybył do miasta, Poniatowski wręczył mu memoriał w sprawie odbudowy państwa polskiego i wszedł do rządu tymczasowego jako szef resortu wojny. Gdy w 1807 roku powstało Księstwo Warszawskie, został jego ministrem wojny i naczelnym wodzem i niemal od zera zbudował jego armię.⁸

Sprawdzianem był kwiecień 1809 roku. Austria wkroczyła do Księstwa z około 30 tysiącami żołnierzy arcyksięcia Ferdynanda d'Este, gdy Francuzi byli zajęci gdzie indziej, a Polacy nie mogli liczyć na ich pomoc. 19 kwietnia pod Raszynem Poniatowski stawił im czoło z mniejszą armią, w której było około 8 tysięcy nieostrzelanych rekrutów. Na podmokłym terenie, wśród stawów i grobli, utrzymał się do nocy, a pod Falentami osobiście poprowadził kontratak. Potem bez walki oddał stolicę, przeprawił się na prawy brzeg Wisły i uderzył na austriacką Galicję. W maju zajął Sandomierz, Zamość i Lwów, 15 lipca Kraków. Austriacy musieli porzucić Warszawę i bronić własnych ziem, a pokój w Schönbrunn z 14 października 1809 roku powiększył Księstwo o ponad 50 tysięcy kilometrów kwadratowych.⁹

Rosja 1812

W 1812 roku Poniatowski dowodził V Korpusem Wielkiej Armii, złożonym z wojsk Księstwa. Bił się pod Smoleńskiem i pod Borodino, gdzie dowodził na prawym skrzydle, a 14 września wszedł z cesarzem do Moskwy. Po Smoleńsku Napoleon zganił go za niepowodzenie, za które według polskich historyków odpowiadał raczej brat cesarza, Hieronim. W czasie odwrotu, jak podaje Fondation Napoléon, został poturbowany, gdy poślizgnął się jego koń, i przekazał dowództwo generałowi Zajączkowi. Resztki korpusu dotarły do Warszawy w grudniu.¹⁰

Lipsk 1813

Na początku 1813 roku, gdy Rosjanie wkraczali do Księstwa, Poniatowski odrzucił propozycje zmiany stron. 5 lutego opuścił Warszawę, według Fondation Napoléon z około 14 tysiącami ludzi, odbudował, co się dało, i poprowadził wojsko na zachód, do Napoleona pod Dreznem; dzieje.pl szacują siły, które wyprowadził do Saksonii, na około 30 tysięcy. Tam stały się one VIII Korpusem Wielkiej Armii. Była to ostatnia armia, jaką wystawiło Księstwo Warszawskie.¹¹

Pod Lipskiem Napoleon mianował go marszałkiem Francji. Fondation Napoléon datuje nominację na 16 października 1813 roku, pierwszy dzień wielkiej bitwy; Szymon Askenazy pisze, że Napoleon ogłosił ją armii rano 15 października, w przededniu walk. Był jedynym cudzoziemcem, który otrzymał od cesarza tę godność, a jego nazwisko wyryto na Łuku Triumfalnym w Paryżu.¹²

19 października, gdy pobita armia francuska cofała się na zachód przez Elsterę, korpus Poniatowskiego bronił przedmieść i osłaniał odwrót. Francuski saper wysadził mosty za wcześnie. Kilkakrotnie już ranny książę próbował przeprawić się przez rzekę konno, został trafiony ponownie, być może omyłkowo przez Francuzów, i utonął.¹³

Charakter i styl dowodzenia

Poniatowski był człowiekiem osobiście odważnym i bardzo popularnym wśród żołnierzy, którzy widzieli go w pierwszej linii pod Zieleńcami, pod Falentami i nad Elsterą. Jego biograf Szymon Askenazy zapisał, że w ostatnich godzinach mówił o tym, że trzeba zginąć mężnie, o Polsce i o honorze. Tradycja przypisuje mu słowa: „Bóg mi powierzył honor Polaków, Bogu go tylko oddam”. Stały się narodową dewizą, choć są raczej przypisane niż poświadczone.¹⁴

Był lojalnym podwładnym i dobrym organizatorem, a nie napoleońskim geniuszem. Historycy przywoływani przez dzieje.pl opisują go jako dowódcę ostrożnego w natarciu, pozbawionego napoleońskiego rozmachu; pod Borodino krytykowano go za wprowadzanie batalionów do walki pojedynczo. Jego prawdziwym dziełem była sama armia Księstwa: zbudowana w 1807 roku, ocalona w 1809, odtworzona po klęsce 1812 roku i wciąż walcząca pod Lipskiem. Według prof. Jarosława Czubatego już w 1812 roku był on rodzajem żywej legendy narodowej.¹⁵

Śmierć i dziedzictwo

Ciało wyłowiono z rzeki, zabalsamowano i przewieziono do kraju. W 1817 roku spoczęło w kryptach katedry wawelskiej. Poniatowski był pierwszym, który nie będąc królem, został pochowany wśród polskich królów, i od tej chwili zaczął się jego kult. Malarze, od Horace'a Verneta po Januarego Suchodolskiego, utrwalili obraz księcia na stającym dęba koniu nad brzegiem Elstery.¹⁶

Jego pomnik miał losy równie burzliwe jak on sam. W 1817 roku komitet zamówił go u duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena, który przedstawił księcia w rzymskiej tunice, co zgorszyło Warszawę. Gdy posąg był gotowy, wybuchło powstanie listopadowe. W 1840 roku feldmarszałek Iwan Paskiewicz wywiózł go do swojego majątku w Homlu, skąd wrócił do Warszawy dopiero po traktacie ryskim, w 1922 roku. Od 1923 roku stał na placu Saskim, a po upadku powstania warszawskiego Niemcy go wysadzili. W 1951 roku Duńczycy przysłali nowy odlew z modelu przechowywanego w Kopenhadze, a od 18 października 1965 roku pomnik stoi przed Pałacem Prezydenckim w Warszawie.¹⁷ › Najwięksi polscy wodzowie