Najwięksi polscy wodzowie

1 Jan III Sobieski, 1629 do 1696

Lata

1629 do 1696

W służbie

Hetman wielki koronny od 1668 roku; król Polski od 1674 roku

Największe zwycięstwo

Wiedeń, 12 września 1683

Bilans

Obronił obóz pod Podhajcami (1667); wygrał pod Chocimiem (1673) i Wiedniem (1683); rozbity pod Parkanami 7 października 1683, dwa dni później zwyciężył w tym samym miejscu; wyprawy mołdawskie 1686 i 1691 nieudane

Dziedzictwo

Wiedeń otworzył wojnę, w której Habsburgowie odebrali Turkom Węgry; pałac w Wilanowie to dziś muzeum jego czasów

Urodzony w 1629 roku w Olesku, Jan Sobieski uczył się wojny w bojach z Kozakami, Tatarami i Szwedami. W październiku 1667 roku z 3 tys. żołnierzy utrzymał warowny obóz pod Podhajcami przeciw najazdowi tatarsko-kozackiemu, aż napastnicy poszli na układy, a w 1668 roku otrzymał buławę wielką koronną.²

W 1673 roku ruszył na okopaną pod Chocimiem nad Dniestrem armię turecką liczącą około 30 tys. ludzi; 10 i 11 listopada jego wojska zdobyły obóz, a według Muzeum w Wilanowie ocalało zaledwie 4 tys. Turków. W 1674 roku szlachta obrała go królem. W 1683 roku Kara Mustafa obległ Wiedeń z armią, którą miasto Wiedeń szacuje na około 120 tys. ludzi. Sobieski objął naczelne dowództwo odsieczy, liczącej według miasta 65 tys., a według muzeum 69 tys. żołnierzy, i 12 września późnym popołudniem, po próbnej szarży husarii, około 20 tys. jeźdźców rozbiło oblegających. Mit i fakt: Wiedeń nie był zwycięstwem samych Polaków; stanowili mniej więcej jedną trzecią armii, a Austriacy i Niemcy bili się od rana.³

7 października jego wojsko zostało rozbite pod Parkanami, a wyprawy mołdawskie z 1686 i 1691 roku skończyły się niepowodzeniem. Wojna otwarta pod Wiedniem dała Austrii Węgry, a Rzeczpospolita, jak zauważa historyk Konrad Bobiatyński, odzyskała tylko to, co straciła w 1672 roku.⁴

Dlaczego to miejsce: Sobieski jest pierwszy z 48 punktami, trzy przed Jagiełłą. Odsiecz wiedeńska zapoczątkowała odwrót Osmanów z Europy Środkowej, stąd skutek 5; dla większości polskich czytelników to pierwsze nazwisko na takiej liście, więc rozpoznawalność i pamięć 5, a jego wojny opisały źródła obu stron, więc pewność źródeł 5. Tylko Parkany i nieudane wyprawy mołdawskie zatrzymują dorobek na polu bitwy na 4.

Pełna historia: Jan III Sobieski ›

2 Władysław Jagiełło, ok. 1362 do 1434

Lata

Urodzony ok. 1352 albo ok. 1362 roku (historycy się różnią); zmarł w 1434 roku

W służbie

Wielki książę litewski; król Polski od 1386 roku, po unii w Krewie (1385)

Największe zwycięstwo

Grunwald, 15 lipca 1410

Bilans

Wygrał pod Grunwaldem razem z Witoldem (1410); nie zdobył Malborka (oblężenie zwinięte we wrześniu 1410); pokój toruński (1411) oddał tylko ziemię dobrzyńską

Dziedzictwo

15 lipca świętem państwowym od 1412 roku; Grunwald to najsłynniejsze polskie zwycięstwo

Jagiełło, wielki książę litewski, został królem Polski dzięki unii w Krewie z 1385 roku i ślubowi z królową Jadwigą w 1386 roku. Data jego urodzin nie jest pewna: długo przyjmowano, że przyszedł na świat około 1352 roku, ale część badaczy wskazuje dziś na około 1362 rok.⁵

Gdy w 1409 roku wybuchła wojna z zakonem krzyżackim, razem z bratem stryjecznym Witoldem postanowił połączyć armie i ruszyć na Malbork, nie po to, by go oblegać, lecz by zmusić Krzyżaków do walnej bitwy. Według najnowszych badań wojsko polskie liczyło 19 do 20 tys. ludzi, litewskie około 10 tys., a zakonne około 15 tys. W dniu bitwy, 15 lipca 1410 roku, król wydał dyspozycje, zostawił Witolda z Litwinami na prawym skrzydle i obserwował bitwę z pagórka, gdzie własną kopią trafił w twarz szarżującego nań rycerza. Mit i fakt: długie zwlekanie z bitwą nie wynikało ze strachu ani z wahania; wojsko było rozciągnięte na trasie marszu i potrzebowało czasu, by się ustawić. Wielki mistrz Ulryk von Jungingen poległ, prowadząc ostatni odwód, a według szacunku Michała Kopczyńskiego zakon stracił około 8 tys. zabitych, w tym 203 z 250 walczących braci. Malbork jednak się utrzymał, we wrześniu oblężenie zwinięto, a pokój toruński z 1411 roku zwrócił Polsce tylko ziemię dobrzyńską. Już w 1412 roku 15 lipca ogłoszono świętem państwowym.⁶

Dlaczego to miejsce: Grunwald to najsłynniejsze polskie zwycięstwo, stąd rozpoznawalność i pamięć 5. Dużą część walki poprowadził Witold, Malbork się obronił, a pokój dał niewiele, więc dorobek na polu bitwy i skutek 4, a Jan Długosz, autor głównej relacji, spisał ją mniej więcej sześćdziesiąt lat później, więc pewność źródeł 4. Z 45 punktami jest drugi, o punkt przed Piłsudskim i Kościuszką.⁷

Jagiełło pod Grunwaldem: pełna historia ›

3 Józef Piłsudski, 1867 do 1935

Lata

1867 do 1935

W służbie

Komendant I Brygady Legionów Polskich w czasie I wojny światowej; Naczelny Wódz Wojska Polskiego od 11 listopada 1918

Największe zwycięstwo

Bitwa Warszawska, sierpień 1920 (zasługę za plan dzieli z Tadeuszem Rozwadowskim)

Bilans

Zajął Kijów 7 maja 1920 i oddał go w czerwcu; wygrał pod Warszawą (sierpień) i nad Niemnem (wrzesień 1920)

Dziedzictwo

Ocalił odrodzone państwo w 1920 roku; w maju 1926 przejął władzę zamachem, w którym zginęły setki ludzi

Urodzony w 1867 roku na Wileńszczyźnie, w zaborze rosyjskim, Józef Piłsudski w I wojnie światowej dowodził I Brygadą Legionów Polskich, a 11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna oddała mu zwierzchnictwo nad wojskiem odradzającego się państwa.⁸

Kwietniowa ofensywa 1920 roku przyniosła 7 maja zajęcie Kijowa, ale 5 czerwca konnica Budionnego przełamała front i miasto trzeba było opuścić; historyk IPN Mirosław Szumiło pisze wprost o porażce. W sierpniu, według Muzeum Historii Polski, szef Sztabu Generalnego Tadeusz Rozwadowski wraz z płk. Tadeuszem Piskorem i kpt. Bronisławem Regulskim przełożył ogólną koncepcję Piłsudskiego na plan operacyjny: obrona przedpola stolicy i uderzenie znad Wieprza w skrzydło wojsk sowieckich; Muzeum Józefa Piłsudskiego przypisuje plan samemu Piłsudskiemu. Od 16 sierpnia Piłsudski osobiście prowadził to kontruderzenie, a po dziesięciu dniach nieprzyjaciel był rozbity; Szumiło liczy 66 tys. jeńców sowieckich. We wrześniu znów pobił Tuchaczewskiego nad Niemnem, a 12 października w Rydze podpisano rozejm. Mit i fakt: określenie „Cud nad Wisłą” ukuł Stanisław Stroński, zdeklarowany przeciwnik Piłsudskiego, a historyk Mariusz Wołos nazywa je niemal czystą propagandą.⁹

W maju 1926 roku Piłsudski poprowadził wojsko przeciw rządowi: w trzydniowych walkach w Warszawie zginęło według historyka IPN Włodzimierza Sulei około 350 osób, według dzieje.pl 379, a zamach otworzył lata coraz bardziej autorytarnych rządów. W sondażu CBOS z 2008 roku 80 procent Polaków wciąż oceniało go pozytywnie.¹⁰

Dlaczego to miejsce: Bitwa Warszawska ocaliła odrodzone państwo, więc skutek 5, a żadnemu polskiemu czytelnikowi nie trzeba go przedstawiać, stąd rozpoznawalność 5 (w naszym przeglądzie wodzów według epok, pisanym dla czytelników z całego świata, ma 2). Zasługę za plan dzieli z Rozwadowskim, a wyprawa kijowska skończyła się odwrotem, więc dorobek na polu bitwy 3, a zamach majowy zatrzymuje pamięć na 4. Remisuje z Kościuszką na 44 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza go skutkiem.

Pełna historia: Józef Piłsudski ›

4 Tadeusz Kościuszko, 1746 do 1817

Lata

1746 do 1817

W służbie

Pułkownik inżynierów Armii Kontynentalnej od 1776 roku; Naczelnik powstania 1794 roku

Największe zwycięstwo

Racławice, 4 kwietnia 1794

Bilans

Ufortyfikował Bemis Heights pod Saratogą (1777); wygrał pod Racławicami (1794); pobity, ranny i wzięty do niewoli pod Maciejowicami (10 października 1794)

Dziedzictwo

Czczony w Polsce i w Stanach Zjednoczonych; pochowany w katedrze na Wawelu (1818)

Tadeusz Kościuszko, urodzony w 1746 roku, był wykształconym inżynierem wojskowym, a w październiku 1776 roku Kongres Kontynentalny mianował go pułkownikiem inżynierów. Jesienią 1777 roku wytyczył amerykańskie umocnienia oparte na wzgórzach Bemis Heights, które dały Horatiowi Gatesowi mocną pozycję przeciw Johnowi Burgoyne’owi pod Saratogą; kapitulacja Brytyjczyków wciągnęła do wojny Francję.¹¹

W marcu 1794 roku na krakowskim Rynku ogłosił powstanie. Pod Racławicami 4 kwietnia miał około 4 tys. żołnierzy i blisko 2 tys. chłopów z kosami przeciw mniej więcej 6 tys. Rosjan, jak wylicza Piotr Bejrowski dla Muzeum Historii Polski; kosynierzy uderzyli na armaty, a Rosjanie uciekli, zostawiając około tysiąca zabitych i dwanaście dział. Wieść o zwycięstwie poderwała do powstania Warszawę. Do Rosji dołączyły jednak Prusy, a 10 października pod Maciejowicami, atakując dwukrotnie liczniejszą armię rosyjską, Kościuszko został pobity, ranny i wzięty do niewoli; w 1795 roku trzeci rozbiór wymazał Rzeczpospolitą z mapy. Mit i fakt: pod Maciejowicami nie zawołał „Finis Poloniae”; zaprotestował przeciw tym słowom w liście do hrabiego de Ségura w 1803 roku, a były one najpewniej pruską propagandą. Zmarł w Szwajcarii w 1817 roku, a w 1818 roku jego ciało złożono w katedrze na Wawelu.¹²

Dlaczego to miejsce: Jako bohater narodowy Polski i Stanów Zjednoczonych dostaje komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć. Pod Racławicami pokonał tylko jeden korpus rosyjski, a powstanie skończyło się jego niewolą pod Maciejowicami i trzecim rozbiorem, więc dorobek na polu bitwy 3, a udział w wywalczeniu niepodległości Ameryki daje skutek 4. Remisuje z Piłsudskim na 44 punktach i w rozpoznawalności, ale ustępuje mu skutkiem.

Pełna historia: Tadeusz Kościuszko ›

5 Jan Henryk Dąbrowski, 1755 do 1818

Lata

1755 do 1818

W służbie

Armia saska (1770 do 1784); generał w insurekcji 1794 roku; dowódca Legionów Polskich we Włoszech od 1797 roku; generał dywizji Księstwa Warszawskiego

Największe zwycięstwo

Tczew, zdobyty w 1807 roku (żadnej wielkiej bitwy pod własnym dowództwem)

Bilans

Legiony rozbite nad Trebbią (czerwiec 1799); wyróżnił się pod Novi (1799); zdobył Tczew (1807); pobił Austriaków pod Radzyminem i Łęczycą (1809); ciężko ranny nad Berezyną (1812)

Dziedzictwo

Jego nazwisko śpiewamy w hymnie, napisanym dla Legionów w 1797 roku i przyjętym w 1927 roku

Jan Henryk Dąbrowski służył w armii saskiej od 1770 do 1784 roku, do wojska polskiego wstąpił w 1791 roku, a w 1794 roku za udział w obronie Warszawy awansował na generała. Po trzecim rozbiorze postawił na rewolucyjną Francję: 9 stycznia 1797 roku umowa z Republiką Lombardzką powołała Legiony Polskie we Włoszech, które według Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej po kilkunastu miesiącach liczyły ponad 8 tys. żołnierzy. W lipcu 1797 roku Józef Wybicki napisał dla nich pieśń o marszu z ziemi włoskiej do Polski; w 1927 roku została hymnem państwowym.¹³

Legiony walczyły w północnych Włoszech i brały udział w zdobyciu Rzymu, ale w czerwcu 1799 roku nad Trebbią Rosjanie Suworowa zdziesiątkowali oddziały Dąbrowskiego, które osłaniały odwrót Francuzów, a w Mantui francuski komendant wydał polską część załogi Austriakom. Sam Dąbrowski wyróżnił się pod Novi. 3 listopada 1806 roku razem z Wybickim wezwał Wielkopolskę do powstania u boku Napoleona; w 1807 roku zdobył Tczew, w 1809 roku pobił Austriaków pod Radzyminem i Łęczycą, a 26 listopada 1812 roku został ciężko ranny w obronie mostu na Berezynie. Mit i fakt: Mazurek nosi jego nazwisko, ale napisał go Wybicki.¹⁴

Dlaczego to miejsce: Każdy Polak śpiewa jego nazwisko, stąd rozpoznawalność i pamięć 5. Nie wygrał jednak żadnej wielkiej bitwy pod własnym dowództwem, a Legiony rozbito nad Trebbią, więc dorobek na polu bitwy 3, a Francja używała ich do własnych celów, a nie do odbudowy Polski, więc skutek 3. Dąbrowski, Poniatowski i Anders mają po 42 punkty, rozpoznawalność 5 i skutek 3, więc o kolejności decyduje wiek, a najstarszy jest Dąbrowski.¹⁵

Pełna historia: Jan Henryk Dąbrowski ›

6 Józef Poniatowski, 1763 do 1813

Lata

1763 do 1813

W służbie

Armia austriacka od 1780 roku; generał wojsk polskich za panowania stryja; minister wojny i naczelny wódz Księstwa Warszawskiego od 1807 roku; marszałek Francji w 1813 roku

Największe zwycięstwo

Zieleńce, 18 czerwca 1792

Bilans

Wygrał pod Zieleńcami (1792); nierozstrzygnięta bitwa pod Raszynem i oddanie Warszawy, potem zdobycie Galicji i Krakowa (1809); dowodził V Korpusem pod Smoleńskiem i Borodino (1812); poległ pod Lipskiem (1813)

Dziedzictwo

Pierwszy niekoronowany, którego pochowano wśród królów na Wawelu (1817)

Józef Poniatowski, bratanek króla Stanisława Augusta, urodził się w 1763 roku w Wiedniu i zaczynał jako oficer armii austriackiej. W wojnie w obronie Konstytucji 3 maja, 18 czerwca 1792 roku, razem z Kościuszką rozgromił pod Zieleńcami 11-tysięczny korpus rosyjski; dla uczczenia tego zwycięstwa król ustanowił Virtuti Militari, choć samej wojny ono nie rozstrzygnęło.¹⁶

W 1807 roku książę został ministrem wojny i wodzem armii Księstwa Warszawskiego. W kwietniu 1809 roku arcyksiążę Ferdynand wkroczył do Księstwa z około 30 tys. żołnierzy, podczas gdy Poniatowski miał do dyspozycji zaledwie 19 tys. Pod Raszynem 19 kwietnia walczono do nocy bez rozstrzygnięcia, a książę oddał Warszawę. Potem uderzył na austriacką Galicję, zajął Sandomierz, Zamość, Lwów, a w lipcu Kraków; pokój w Schönbrunn przyłączył Kraków i Lubelszczyznę do Księstwa. W 1812 roku prowadził polski V Korpus pod Smoleńskiem i Borodino. Pod Lipskiem w październiku 1813 roku Napoleon mianował go marszałkiem Francji, jedynym cudzoziemcem w tym gronie, a 19 października, ranny przy osłanianiu odwrotu, książę utonął w Elsterze. Mit i fakt: słynne słowa „Bóg mi powierzył honor Polaków, Bogu go tylko oddam” są mu jedynie przypisywane. W 1817 roku jako pierwszy, który nie był monarchą, spoczął wśród królów na Wawelu.¹⁷

Dlaczego to miejsce: Zieleńce i kampania galicyjska dają mu 4 za dorobek na polu bitwy, ale ani Zieleńce, ani Raszyn nie rozstrzygnęły wojny, więc skutek 3; marszałka, który zginął pod Lipskiem, zna każdy Polak, stąd rozpoznawalność 5, a pamięć 4. Ma tyle samo punktów, rozpoznawalności i skutku co Dąbrowski i Anders, więc o miejscu decyduje wiek: jest młodszy od Dąbrowskiego, a starszy od Andersa.

Pełna historia: Józef Poniatowski ›

7 Władysław Anders, 1892 do 1970

Lata

1892 do 1970

W służbie

Dowódca Armii Polskiej w ZSRR (1941 do 1942) i 2. Korpusu Polskiego; pełniący obowiązki Naczelnego Wodza w 1945 roku

Największe zwycięstwo

Monte Cassino, 18 maja 1944

Bilans

Walczył z Niemcami i Sowietami w 1939 roku, aż ranny trafił do niewoli; zdobył Monte Cassino (maj 1944); wyzwolił Ankonę (1944) i Bolonię (21 kwietnia 1945)

Dziedzictwo

Pochowany wśród swoich żołnierzy na Monte Cassino; pieśń o czerwonych makach

Władysław Anders we wrześniu 1939 roku bił się z Niemcami, a potem z Sowietami, aż dwukrotnie ranny dostał się pod Lwowem do niewoli i trafił na moskiewską Łubiankę. Uwolniony 4 sierpnia 1941 roku, stworzył armię z Polaków wypuszczonych z łagrów i zesłania, a w dwóch ewakuacjach w 1942 roku wyprowadził z ZSRR ponad 120 tys. osób, w tym według IPN 78,5 tys. żołnierzy i około 18 tys. dzieci.¹⁸

Trzy natarcia aliantów na Monte Cassino załamały się między styczniem a marcem 1944 roku. W czwartym jego 2. Korpus Polski uderzył na wzgórze klasztorne 12 maja i ponownie 17 maja, a 18 maja o 10.20 patrol 12. Pułku Ułanów Podolskich zajął ruiny klasztoru. Kosztowało to 923 poległych, 2931 rannych i 345 zaginionych. Mit i fakt: Polacy nie zdobyli na koniec bronionego opactwa szturmem; w nocy z 17 na 18 maja niemieccy spadochroniarze zaczęli się wycofywać na rozkaz Kesselringa. Korpus wyzwolił potem Ankonę, a 21 kwietnia 1945 roku Bolonię. W 1946 roku komunistyczne władze odebrały mu obywatelstwo i stopień; zmarł w Londynie w 1970 roku i zgodnie ze swoją wolą spoczął na Monte Cassino wśród swoich żołnierzy. Pamięć bitwy wciąż podtrzymuje pieśń o czerwonych makach.¹⁹

Dlaczego to miejsce: Każdy polski czytelnik zna go dzięki Monte Cassino, armii wyprowadzonej z ZSRR i czerwonym makom, stąd rozpoznawalność 5. Monte Cassino było jednak czwartym natarciem aliantów w szerszej ofensywie i drogo kosztowało korpus, więc dorobek na polu bitwy 4 i skutek 3, a pamięć 4. Ma tyle samo punktów, rozpoznawalności i skutku co Dąbrowski i Poniatowski, ale jest z nich najmłodszy, więc zamyka tę trójkę.

Pełna historia: Władysław Anders ›

8 Józef Bem, 1794 do 1850

Lata

1794 do 1850

W służbie

Oficer artylerii Księstwa Warszawskiego od 1810 roku; generał w powstaniu listopadowym; dowódca w Siedmiogrodzie w służbie Węgier (1848 do 1849); generał turecki jako Murad Pasza

Największe zwycięstwo

Siedmiogród, grudzień 1848 do marca 1849 (Sybin zdobyty 11 marca 1849)

Bilans

Jego artyleria konna osłoniła pobitą armię pod Ostrołęką (1831); oczyścił Siedmiogród (1849); pobity pod Segesvárem, Nagycsűr i Temeszwarem (lipiec i sierpień 1849)

Dziedzictwo

Dla Węgrów Bem apó, „ojczulek Bem”; w 1929 roku jego prochy przewieziono z Aleppo do mauzoleum w Tarnowie

Józef Bem, urodzony w 1794 roku w Tarnowie, został w 1810 roku podporucznikiem artylerii Księstwa Warszawskiego. W powstaniu listopadowym zasłynął pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku: gdy armia polska przegrywała, jego bateria artylerii konnej ruszyła galopem naprzód i kartaczami zatrzymała Rosjan, a wojsko wycofało się w stronę Warszawy. Mit i fakt: Ostrołękę pamiętamy dzięki tej szarży, ale zwycięstwem nie była; według miasta Ostrołęki straty polskie wyniosły 1800 zabitych, 2900 rannych i 1400 jeńców.²⁰

W październiku 1848 roku kierował obroną rewolucyjnego Wiednia, a potem przeszedł na Węgry, gdzie Kossuth powierzył mu dowództwo w Siedmiogrodzie. 20 grudnia uderzył z 10 tys. żołnierzy i szesnastoma działami, w lutym wygrał pod Piskami, a 11 marca 1849 roku zdobył Sybin, wypierając Austriaków i wezwane im na pomoc oddziały rosyjskie. Gdy w czerwcu Rosja interweniowała całą siłą, miał 24 do 25 tys. ludzi wobec 45 do 47 tys. Rosjan i 9 do 11 tys. Austriaków a na przełomie lipca i sierpnia poniósł dwie ciężkie klęski, pod Segesvárem i pod Nagycsűr; Kossuth powierzył mu jeszcze dowództwo w ostatniej wielkiej bitwie wojny, pod Temeszwarem, i tę także przegrał. Zmarł w Aleppo w grudniu 1850 roku jako Murad Pasza, a w 1929 roku jego prochy sprowadzono do mauzoleum w Tarnowie. Węgrzy nazywają go Bem apó, „ojczulek Bem”.²¹

Dlaczego to miejsce: Węgrzy czczą go jako bohatera narodowego, stąd pamięć 5. Siedmiogród zdobył wbrew przewadze wroga, ale przegrał pod Segesvárem i Temeszwarem, a jak każdemu wodzowi na tej liście ciężkie klęski poniesione osobiście odbierają mu punkt: dorobek na polu bitwy 4 (Ostrołęki, gdzie prowadził tylko artylerię, nie liczymy). Węgry przegrały wojnę, więc skutek 3, a polscy czytelnicy znają go słabiej niż Kościuszkę, więc rozpoznawalność 4. Z 41 punktami jest o punkt za Andersem.

Pełna historia: Józef Bem ›

9 Stanisław Żółkiewski, 1547 do 1620

Lata

1547, Turynka pod Lwowem, do października 1620, zginął w odwrocie spod Cecory²²

W służbie

Hetman polny koronny od 1588; później hetman wielki i kanclerz wielki koronny²³

Największe zwycięstwo

Kłuszyn, 4 lipca 1610, nad armią moskiewską i jej cudzoziemskimi najemnikami²⁴

Bilans

Zwycięstwa pod Guzowem (1607) i Kłuszynem (1610); wypuścił Tatarów z jasyrem pod Oryninem (1618); klęska pod Cecorą (1620) i śmierć w odwrocie²⁵

Dziedzictwo

Sejm ogłosił rok 2020 Rokiem Hetmana Żółkiewskiego; wzór cnót obywatelskich dla prawnuka, Jana Sobieskiego²⁶

Urodzony w 1547 roku w średniozamożnej rodzinie szlacheckiej spod Lwowa, wojennego rzemiosła uczył się u boku Jana Zamoyskiego. Pod Byczyną w 1588 roku zdobył chorągiew nieprzyjaciela, ale odniósł ranę, przez którą kulał do końca życia, a król dał mu buławę polną. Przez kolejne trzydzieści lat bił się na wszystkich rubieżach, z Moskwą, Szwecją, Kozakami, Tatarami i Turkami, a 5 lipca 1607 roku rozbił rokoszan pod Guzowem.²⁷

4 lipca 1610 roku, po nocnym marszu przez las, uderzył pod Kłuszynem na obóz Dymitra Szujskiego i jego cudzoziemskich najemników i rozbił ich w ponawianych szarżach husarii. Liczebność obu stron to przedmiot sporu: uchwała Sejmu mówi o około 3 tys. jazdy wobec ponad 30 tys. nieprzyjaciół, z wyliczeń J. Rickarda wychodzi według naszego rachunku około 6,7 tys. Polaków, a Przemysław Gawron z Muzeum w Wilanowie rozważa szacunki od 2,7 do 7 tys. Polaków wobec 15 do 30 tys. Rosjan. 27 lipca bojarzy zdetronizowali Wasyla Szujskiego i uzgodnili z hetmanem wybór królewicza Władysława na cara; Zygmunt III układu nie uznał, a załoga, którą Żółkiewski wprowadził na Kreml, skapitulowała w listopadzie 1612 roku.²⁸

W 1620 roku poprowadził do Mołdawii około 7 tys. żołnierzy, 19 września przegrał bitwę pod Cecorą i ponad dwa tygodnie cofał się w ruchomym taborze, aż ten pękł niedaleko granicy, a hetman zginął w walce; jego głowę odesłano do Stambułu.²⁹

Dlaczego to miejsce: Kłuszyn obalił cara i wprowadził polską załogę na Kreml, więc dorobek i skutek po 4, choć Cecora zakończyła jego karierę pogromem. Polscy czytelnicy zaliczają go do wielkich hetmanów, a Sejm poświęcił mu cały rok, więc rozpoznawalność i pamięć po 4; z pewnością źródeł 4 za sporne liczby spod Kłuszyna ma samodzielnie 40 punktów, o jeden mniej niż Bem.

Pełna historia: Stanisław Żółkiewski ›

10 Stefan Batory, 1533 do 1586

Lata

27 września 1533, Somlyó w Siedmiogrodzie, do 12 grudnia 1586, Grodno³⁰

W służbie

Książę Siedmiogrodu od 1571; król Polski i wielki książę litewski od 1576³¹

Największe zwycięstwo

Wojna z Moskwą 1579 do 1582: Połock zdobyty w 1579, Wielkie Łuki w 1580³²

Bilans

Zdobył Połock (1579) i Wielkie Łuki (1580); od sierpnia 1581 oblegał Psków, nie zdobywszy go; wojna z Gdańskiem (1577) zakończona ugodą³³

Dziedzictwo

Rozejm w Jamie Zapolskim (1582) przywrócił Inflanty i Połock; fundator Akademii Wileńskiej (1579); pochowany w katedrze na Wawelu³⁴

Urodzony w 1533 roku w Siedmiogrodzie i wykształcony w Padwie, Batory zasłynął jako wódz w walkach z Habsburgami na Węgrzech, a w 1571 roku został księciem Siedmiogrodu. W grudniu 1575 roku szlachta, prowadzona przez Jana Zamoyskiego, obwołała go królem wbrew cesarzowi Maksymilianowi II; poślubił Annę Jagiellonkę, w maju 1576 roku koronował się na Wawelu, a po polsku nigdy się nie nauczył. Jego pierwsza wojna, z Gdańskiem, który nie chciał go uznać, okazała się krwawa i skończyła się w grudniu 1577 roku ugodą.³⁵

Tymczasem Iwan Groźny zajął Inflanty. Batory rozbudował artylerię, piechotę i oddziały inżynieryjne, zaciągnął Węgrów, Niemców, a nawet Szkotów, i przeniósł wojnę na ziemie moskiewskie. W 1579 roku odbił Połock, w 1580 skapitulowały Wielkie Łuki, gdy podpalono ich drewniane umocnienia. W sierpniu 1581 roku obległ Psków, którego załogę J. Rickard szacuje na 7 tys. strzelców, 2 tys. jazdy i 10 tys. miejscowego pospolitego ruszenia. Obrońcy łatali albo odcinali każdy wyłom i miasto nie padło.³⁶

Mit i fakt: Psków bywa pamiętany po prostu jako porażka króla, a jednak Rickard nazywa oblężenie mimo wszystko sukcesem, bo car nie zdołał przyjść miastu z odsieczą; pod tym naciskiem, gdy w dodatku Szwedzi zajęli Narwę, Iwan oddał w Jamie Zapolskim w styczniu 1582 roku Inflanty i Połock.³⁷

Dlaczego to miejsce: Jego wojna wyparła Moskwę z Inflant, więc skutek 4, a polscy czytelnicy dobrze znają go jako jednego z wielkich królów elekcyjnych, rozpoznawalność 4. Psków, którego oblężeniem kierował dla niego Zamoyski, się obronił, a wojna z Gdańskiem skończyła się ugodą, więc dorobek 4, a pamięta się go bardziej jako króla niż wodza, pamięć 3. Trzech wodzów ma po 39 punktów i tę samą rozpoznawalność; on i Zamoyski wyprzedzają Pułaskiego skutkiem, a Batory idzie pierwszy jako starszy.

Pełna historia: Stefan Batory ›

11 Jan Zamoyski, 1542 do 1605

Lata

19 marca 1542, Skokówka, do 3 czerwca 1605, Zamość³⁸

W służbie

Kanclerz wielki koronny 1578 do 1605, hetman wielki koronny 1581 do 1605³⁹

Największe zwycięstwo

Byczyna, 24 stycznia 1588: armia habsburska rozbita, arcyksiążę Maksymilian w niewoli⁴⁰

Bilans

Zwycięstwa pod Byczyną (1588), pod Cecorą nad Tatarami (1595) i pod Bukovem nad Michałem Walecznym (1600); prowadził za Batorego oblężenie Pskowa (1581 do 1582), które nie zdobyło miasta⁴¹

Dziedzictwo

Założył Zamość w 1580 roku i jego akademię, działającą od 1595 do 1784⁴²

Wykształcony w Paryżu, Strasburgu i Padwie, Zamoyski poprowadził szlachtę, która obrała królem Stefana Batorego, i został jego najbliższym doradcą, od 1578 roku kanclerzem wielkim, a od 1581 hetmanem wielkim koronnym. Razem z królem planował wyprawy moskiewskie, a jak przypomina lekcja ministerialnej platformy edukacyjnej, to on przekonał Sejm, by za nie zapłacił; według litewskiej encyklopedii narodowej kierował oblężeniem Pskowa, które skończyło się bez zdobycia miasta.⁴³

Po śmierci Batorego stronnictwo Zborowskich obwołało królem arcyksięcia Maksymiliana Habsburga przeciw kandydatowi Zamoyskiego, Zygmuntowi Wazie. Arcyksiążę bezskutecznie oblegał Kraków, a 24 stycznia 1588 roku Zamoyski dopadł jego wojsko pod Byczyną, uderzył z flanki i rozbił je, a sam Maksymilian dostał się do niewoli. Potem walczył o utrzymanie w Mołdawii przychylnych Polsce hospodarów. W 1595 roku pobił Tatarów pod Cecorą, a w 1600 przywrócił na tron Jeremiego Mohyłę i 20 października pokonał pod Bukovem na Wołoszczyźnie Michała Walecznego, który chciał zjednoczyć ziemie rumuńskie. W latach 1601 i 1602 odbierał Szwedom inflanckie twierdze.⁴⁴

Mit i fakt: te wyprawy przez lata nazywano „awanturami mołdawskimi” magnatów, ale Ilona Czamańska wykazuje na podstawie królewskiej instrukcji, że wyprawa z 1600 roku była polityką państwa, a nie prywatnym przedsięwzięciem kanclerza. W kraju wzniósł Zamość, renesansowe miasto idealne zbudowane według projektu Bernarda Morandy.⁴⁵

Dlaczego to miejsce: Byczyna nie dopuściła Habsburgów do polskiego tronu, a Bukov utrzymał Mołdawię, więc skutek 4, ale Psków nie padł, dorobek 4, a Polacy pamiętają go bardziej jako kanclerza i twórcę Zamościa niż jako żołnierza, pamięć 3. Ma 39 punktów, tyle co Batory, przy tej samej rozpoznawalności i skutku, i jako młodszy idzie po nim.

Pełna historia: Jan Zamoyski ›

12 Kazimierz Pułaski, 1745 do 1779

Lata

6 marca 1745 do 11 października 1779, dwa dni po tym, jak został ranny pod Savannah⁴⁶

W służbie

Konfederacja barska 1768 do 1772; Armia Kontynentalna 1777 do 1779, generał brygady i dowódca jazdy⁴⁷

Największe zwycięstwo

Obrona Jasnej Góry w Częstochowie, zima 1770 do 1771⁴⁸

Bilans

Utrzymał Jasną Górę przed Iwanem Drewiczem (styczeń 1771), ale konfederacja upadła; osłaniał odwrót pod Brandywine (1777); śmiertelnie ranny w nieudanym szturmie Savannah (1779)⁴⁹

Dziedzictwo

Honorowy obywatel Stanów Zjednoczonych od 2009; nazywany ojcem kawalerii amerykańskiej; Fort Pulaski i pomnik w Savannah⁵⁰

Gdy w 1768 roku zawiązała się konfederacja barska, zbrojny związek szlachty przeciw rosyjskiej kurateli, jej marszałkiem został ojciec Kazimierza, Józef Pułaski, a młody Kazimierz jednym z pułkowników. Po roku wojny szarpanej, we wrześniu 1770 roku, zajął z około 2,5 tys. ludzi jasnogórską twierdzę w Częstochowie. Zimą podeszły pod nią wojska rosyjskie Iwana Drewicza; generalny szturm w nocy z 9 na 10 stycznia 1771 roku się nie powiódł i w połowie stycznia Rosjanie odstąpili od oblężenia. Konfederacja jednak przegrała, winą za porwanie króla Stanisława Augusta w listopadzie 1771 roku obarczono właśnie Pułaskiego, choć zapewniał, że nie miał z nim nic wspólnego, a w 1773 roku sąd sejmowy zaocznie skazał go na śmierć.⁵¹

W lipcu 1777 roku dotarł do Ameryki. Nad Brandywine pomógł osłonić odwrót Waszyngtona, 15 września Kongres mianował go generałem brygady i dowódcą jazdy, a w 1778 roku sformował legion konnicy i piechoty, który w 1779 roku bronił Charlestonu. 9 października 1779 roku, szarżując w nieudanym francusko-amerykańskim szturmie Savannah, dostał kartaczem i zmarł dwa dni później. Mit i fakt: ustawa z 2009 roku, która nadała mu honorowe obywatelstwo, twierdzi, że pod Brandywine ocalił życie Waszyngtonowi; amerykańska Służba Parków Narodowych pisze tylko, że osłaniał odwrót.⁵²

Dlaczego to miejsce: Czczą go i Polska, i Stany Zjednoczone, więc pamięć 5, ale konfederacja, o którą walczył, została rozbita, a w Ameryce służył niewiele ponad dwa lata, więc dorobek i skutek po 3; jako wodza polscy czytelnicy znają go słabiej niż Kościuszkę, rozpoznawalność 4. Spośród trzech wodzów z 39 punktami tylko on ma skutek 3, więc idzie za Batorym i Zamoyskim.

Pełna historia: Kazimierz Pułaski ›

13 Jan Karol Chodkiewicz, ok. 1560 do 1621

Lata

1560 lub 1561 w starszej literaturze, 1570 lub 1571 według badań Mariana Chachaja, do 24 września 1621, obóz pod Chocimiem⁵³

W służbie

Dowódca w Inflantach przeciw Szwecji i w wojnie z Moskwą; hetman wielki litewski⁵⁴

Największe zwycięstwo

Kircholm, 27 września 1605, nad królem Szwecji Karolem IX⁵⁵

Bilans

Zwycięstwo pod Kircholmem (1605); nieudana odsiecz załogi Kremla, około 1500 zabitych w dwa dni (1612); utrzymał obóz pod Chocimiem przed Osmanem II aż do swojej śmierci (1621)⁵⁶

Dziedzictwo

Kircholm, o którym wieść obiegła Europę, pozostaje wzorcowym zwycięstwem husarii⁵⁷

Chodkiewicz dowodził w Inflantach, gdzie Rzeczpospolita i Szwecja walczyły od 1600 roku. We wrześniu 1605 roku Karol IX oblegał Rygę, a hetman ruszył na odsiecz z około 3,6 tys. żołnierzy, w tym 2,6 tys. jazdy. Muzeum Historii Polski szacuje Szwedów na około 11 tys., mniej więcej trzy razy więcej.⁵⁸

Pod Kircholmem 27 września Szwedzi zajęli wzgórze. Chodkiewicz pozorowanym odwrotem ściągnął ich w dół, a husaria rozbiła szwedzką jazdę i wycięła piechotę. Straty Szwedów szacuje się na 8 do 9 tys. zabitych, około 70 procent armii, wobec 100 do 200 po stronie polsko-litewskiej, a jednak niepłatni żołnierze wkrótce opuścili hetmana i wojna trwała dalej. We wrześniu 1612 roku nie zdołał przebić się do polskiej załogi oblężonej na Kremlu, tracąc według Tomasza Bohuna około 1500 zabitych w dwa dni. W 1621 roku, po śmierci Żółkiewskiego, poprowadził wojsko, które okopało się pod Chocimiem przeciw sułtanowi Osmanowi II, i zmarł w obozie 24 września, zanim upadł ostatni turecki szturm.⁵⁹

Sporny jest nawet rok jego urodzenia: zwykle podaje się, że przyszedł na świat w 1560 lub 1561 roku; Marian Chachaj, na którego powołuje się Karol Żojdź, przesuwa tę datę na lata 1570 do 1571.⁶⁰

Dlaczego to miejsce: Kircholm, wygrany wobec co najmniej trzykrotnej przewagi, zna niemal każdy polski czytelnik, więc rozpoznawalność, dorobek i pamięć po 4; bitwa nie zakończyła wojny, a odsiecz Kremla się nie udała, skutek 3, zaś liczby, a nawet rok jego urodzenia, są sporne, pewność źródeł 4. Remisuje z Maczkiem na 38 punktach, w rozpoznawalności i skutku, a wyprzedza go jako starszy.

Pełna historia: Jan Karol Chodkiewicz ›

14 Stanisław Maczek, 1892 do 1994

Lata

31 marca 1892, Szczerzec pod Lwowem, do 11 grudnia 1994, Edynburg⁶¹

W służbie

10. Brygada Kawalerii w 1939, 10. Brygada Kawalerii Pancernej we Francji w 1940, 1. Dywizja Pancerna od 1942⁶²

Największe zwycięstwo

Kocioł Falaise: Chambois i wzgórze 262 pod Mont Ormel, 19 do 21 sierpnia 1944⁶³

Bilans

Walki opóźniające w przegranej kampanii 1939 i we Francji w 1940; zamknięcie kotła pod Falaise (1944), wyzwolenie Bredy (29 października 1944), zajęcie Wilhelmshaven po kapitulacji Niemców (maj 1945)⁶⁴

Dziedzictwo

Virtuti Militari za Chambois i Bredę; pochowany wśród swoich żołnierzy w Bredzie, której mieszkańcy wciąż go czczą⁶⁵

Urodzony w 1892 roku pod Lwowem Maczek studiował filozofię i filologię polską, w I wojnie światowej walczył w armii austriackiej, a potem za Polskę z Ukraińcami i bolszewikami. W 1939 roku dowodził 10. Brygadą Kawalerii, pierwszą wielką jednostką zmotoryzowaną Wojska Polskiego, w walkach opóźniających z niemiecką bronią pancerną, po czym przeszedł na Węgry; w 1940 roku bił się w Szampanii, a w Wielkiej Brytanii zbudował 1. Dywizję Pancerną.⁶⁶

W sierpniu 1944 roku dywizja dostała zadanie zamknięcia kotła wokół dwóch armii niemieckich pod Falaise. Dwa zgrupowania Maczka zdobyły Chambois i wzgórze 262 pod Mont Ormel, nazwane przez niego Maczugą, i utrzymały je przed Niemcami wyrywającymi się z okrążenia, aż 21 sierpnia zluzowali je Kanadyjczycy. Polacy wzięli ponad 5 tys. jeńców, choć części Niemców udało się wymknąć; własne straty podaje się jako 325 zabitych, 114 zaginionych i około tysiąca rannych (dzieje.pl) albo 446 zabitych, 1501 rannych i 150 zaginionych (IPN). 29 października jego żołnierze wyzwolili Bredę, oszczędzając miasto, a w maju 1945 roku zajęli Wilhelmshaven.⁶⁷

Mit i fakt: często się powtarza, za Piotrem Potomskim, że nie przegrał żadnej bitwy; tymczasem jego brygada w 1939 roku toczyła walki odwrotowe, a we Francji w 1940 roku, jak wspominał szef sztabu, od pierwszego dnia wiedziano, że kampania jest przegrana.⁶⁸

Dlaczego to miejsce: Falaise i Breda dają mu dorobek 4, a pamięć o nim trwa w Polsce i Holandii, pamięć 4, ale Normandię wygrało wiele armii, więc skutek 3, a rozpoznawalność 4 jak w naszym przewodniku po polskich bitwach. Źródła różnią się w kluczowych liczbach spod Falaise, jego najważniejszej bitwy, więc pewność źródeł 4, tak jak Falaise ocenia nasz przewodnik po polskich bitwach. Z 38 punktami remisuje z Chodkiewiczem w rozpoznawalności i skutku, a jako młodszy idzie za nim.

Pełna historia: Stanisław Maczek ›

15 Stefan Czarniecki, 1599 do 1665

Lata

Urodzony w Czarncy w 1599, a może dopiero w 1604 roku (daty nie znamy na pewno); zmarł 16 lutego 1665 w Sokołówce⁶⁹

W służbie

Zaczynał jako prosty żołnierz; wojewoda ruski od 1657; buławę polną koronną dostał na kilka tygodni przed śmiercią⁷⁰

Największe zwycięstwo

Warka, 7 kwietnia 1656, wraz z Jerzym Sebastianem Lubomirskim, nad szwedzką odsieczą margrabiego badeńskiego⁷¹

Bilans

Zwycięstwa pod Warką (1656) i, wraz z Pawłem Sapiehą, pod Połonką (1660), zdobycie Koldyngi w Danii (1658); porażki ze Szwedami pod Gołębiem, Kłeckiem, Kcynią i Chojnicami⁷²

Dziedzictwo

Upamiętniony w hymnie narodowym; okrucieństwa jego żołnierzy wobec ludności cywilnej odnotowują historycy polscy i ukraińscy⁷³

Jeden z dziesięciu synów niezamożnego szlachcica, Czarniecki zaczynał od szeregowej służby: tłumił powstania kozackie lat trzydziestych, a po 1648 roku trafił do kozackiej niewoli. Gdy w 1655 roku najechali kraj; Szwedzi, król uczynił go współdowódcą obrony Krakowa; Czarniecki bronił miasta około trzech tygodni, po czym wyprowadził załogę na honorowych warunkach.⁷⁴

Sławę zdobył w wojnie szarpanej, która nastąpiła potem: unikając głównej armii szwedzkiej, niszczył jej oddziały szybką jazdą i przy pomocy chłopów. Gdy jednak Szwedzi zmuszali go do bitwy, zwykle przegrywał, pod Gołębiem w lutym 1656 roku, pod Kłeckiem, Kcynią i Chojnicami. 7 kwietnia 1656 roku razem z Jerzym Sebastianem Lubomirskim, mając 6 do 8 tys. ludzi, dopadł pod Warką liczącą około 2,5 tys. żołnierzy szwedzką odsiecz (to liczby Polskiego Radia). W 1658 roku zdobył w Danii Koldyngę i przeprawił jazdę na wyspę Als, co Wybicki uwiecznił w hymnie, a w 1660 roku razem z Pawłem Sapiehą pobił pod Połonką niemal dwukrotnie liczniejszą armię rosyjską.⁷⁵

Jego wojny mają ciemną stronę. Historyk Włodzimierz Dworzaczek pisał o gwałtach, mordach i grabieżach, jakich jego oddziały dopuszczały się w Wielkopolsce, przede wszystkim wobec innowierców, Niemców i Żydów, a kanadyjska Encyclopedia of Ukraine podaje, że w latach 1664 i 1665 spustoszył Kijowszczyznę, kazał ekshumować zwłoki Bohdana Chmielnickiego, a jego żołnierze wymordowali mieszkańców Stawiszcz.⁷⁶

Dlaczego to miejsce: Dzięki hymnowi jego nazwisko zna każdy Polak, rozpoznawalność 4, ale większość bitew ze Szwedami przegrał, dorobek 3, zwycięstwo w potopie było dziełem wielu wodzów, skutek 3, a okrucieństwa jego żołnierzy wobec cywilów zatrzymują pamięć na 4. Piętnasty z 36 punktami, o jeden przed Sikorskim.

Pełna historia: Stefan Czarniecki ›