Stefan Czarniecki: hetman potopu

Stefan Czarniecki był wodzem, który nie przyjmował do wiadomości, że wojna jest przegrana. Gdy w 1655 roku Szwecja zalała Rzeczpospolitą, a wielka część kraju się poddała, on walczył dalej, prowadząc wojnę podjazdów i zasadzek: uderzał na szwedzkie oddziały i znikał, zanim nieprzyjaciel zdążył zebrać siły. Nieraz przegrywał, gdy Szwedom udało się zmusić go do walnej bitwy, ale zawsze wracał, a wojnę zakończył, prowadząc polskie wojsko przez morze do Danii. Ta wyprawa wpisała jego nazwisko w słowa polskiego hymnu.¹

Młodość

Roku jego urodzenia nie znamy na pewno. Większość historyków przyjmuje 1599, niektórzy podają 1604. Urodził się w Czarncy koło Włoszczowy, w ówczesnym województwie sandomierskim, jako syn Krzysztofa Czarnieckiego i Krystyny z Rzeszowskich, w rodzinie szlacheckiej herbu Łodzia, która od pokoleń siedziała w Czarncy. Kilku starszych braci poszło przed nim do wojska, a dla młodszego syna ze skromnego domu kariera żołnierska była najbardziej oczywistą drogą.²

Jego początki pozostają niejasne, bo źródła mało mówią o pierwszych latach służby. Historycy przyjmują, że służył u lisowczyków, słynnej lekkiej jeździe walczącej pod koniec lat dziesiątych XVII wieku w służbie cesarskiej, i że bił się z Turkami pod Chocimiem w 1621 roku. Na początku lat trzydziestych był porucznikiem chorągwi kozackiej, a w 1637 roku brał udział w tłumieniu powstania Pawluka.³

Przeciw Kozakom, 1644 do 1654

Pierwszą prawdziwą sławę przyniosła mu szarża w bitwie z Tatarami pod Ochmatowem w 1644 roku. Cztery lata później wybuchło wielkie powstanie Bohdana Chmielnickiego, a pod Żółtymi Wodami w 1648 roku Czarniecki dostał się do niewoli. Uwolniony, walczył pod Beresteczkiem w 1651 i pod Batohem w 1652 roku. Podczas wyprawy na Ukrainę na początku lat pięćdziesiątych został ciężko ranny w podniebienie.⁴ › Beresteczko, 1651

Potop, 1655 do 1657

W 1655 roku Karol X Gustaw najechał Rzeczpospolitą i przetoczył się przez nią w klęsce, którą Polacy pamiętają jako potop. Jesienią tego roku Czarniecki bronił Krakowa przed Szwedami i oddał miasto dopiero wtedy, gdy zabrakło wszelkiej odsieczy, wyprowadzając wojsko na warunkach kapitulacji. Kapitulacja zostawiła rysę: zarówno Histmag, jak i Polskie Radio przypominają zarzut, że 60 tysięcy złotych przeznaczonych na żołd nigdy nie trafiło do żołnierzy.⁵ › Obrona Jasnej Góry, 1655

Unikał wielkich bitew z regularną armią szwedzką i prowadził wojnę szarpaną, opartą na szybkiej jeździe i współpracy z uzbrojonymi chłopami, odcinając furażerów i mniejsze oddziały. Gdy jednak Karol X Gustaw zdołał go dopaść, Czarniecki przegrywał: pod Gołębiem w lutym 1656 roku, a potem pod Kłeckiem i Kcynią.⁶

Potem przyszła Warka. 7 kwietnia 1656 roku Czarniecki i Jerzy Sebastian Lubomirski dopadli szwedzki korpus margrabiego Fryderyka Badeńskiego pod Warką nad Pilicą i rozbili go. Było to rzadkie zwycięstwo nad Szwedami w otwartym polu, w wojnie, w której Czarniecki częściej musiał walczyć w biegu.⁷

W 1657 roku pojawił się nowy wróg: sprzymierzony ze Szwecją książę Siedmiogrodu Jerzy II Rakoczy wkroczył od południa. Czarniecki walczył z nim skutecznie, a gdy armię siedmiogrodzką osaczono po klęsce pod Czarnym Ostrowem, Rakoczy zaproponował kapitulację Czarnieckiemu i Lubomirskiemu pod Międzybożem. W tym samym roku Czarniecki otrzymał województwo ruskie, swój pierwszy wielki urząd senatorski.⁸ › Bitwa pod Czarnym Ostrowem, 1657

Wyprawa do Danii, 1658

Dania wypowiedziała Szwecji wojnę w 1657 roku i wiodło się jej źle. W 1658 roku na pomoc królowi Fryderykowi III ruszyła sprzymierzona armia brandenburska, cesarska i polska, a Jan Kazimierz powierzył Czarnieckiemu dowództwo polskiego kontyngentu. W marszu, a potem w Danii, jego żołnierzom zarzucano grabieże i przemoc.⁹

14 grudnia 1658 roku sprzymierzeni uderzyli przez wąską cieśninę na zajętą przez Szwedów wyspę Als. Pierwsza ruszyła piechota brandenburska i uchwyciła przyczółek, a za nią przeprawili się Polacy Czarnieckiego. Sposób tej przeprawy do dziś budzi spory. Jan Chryzostom Pasek pisał w pamiętnikach, że żołnierze przeprawili się wpław na koniach, a Czarniecki pierwszy wszedł do wody; inni świadkowie pisali o łodziach i barkach, a część historyków uważa przeprawę wpław w grudniu za niemożliwą. Tak czy inaczej, Szwedów wyparto z Als, a Fryderyk III wysłał Czarnieckiemu list z podziękowaniem.¹⁰

Wkrótce potem Polacy szturmem zdobyli silnie umocnioną Koldyngę z zamkiem, na stałym lądzie Jutlandii.¹¹ › Oblężenie Koldyngi, 1658

Przeciw Moskwie i na Ukrainie, 1660 do 1665

Po zawarciu pokoju ze Szwecją w 1660 roku Czarnieckiego wysłano na wschód, przeciw Moskwie. Jeszcze w tym roku wraz z hetmanem wielkim litewskim Pawłem Sapiehą rozbił armię Iwana Chowańskiego pod Połonką, na terenie dzisiejszej Białorusi.¹²

Ostatnie kampanie, w latach 1664 i 1665, prowadził na Ukrainie przeciw wojskom moskiewskim i powstaniom kozackim na tyłach armii, i należały one do najciemniejszych kart jego życia. Internet Encyclopedia of Ukraine odnotowuje, że spustoszył Kijowszczyznę i kazał ekshumować szczątki hetmana Bohdana Chmielnickiego. W lipcu 1664 roku został wojewodą kijowskim.¹³

Styl dowodzenia

Czarniecki był przede wszystkim dowódcą jazdy. Jego siłą była szybkość: poruszał się błyskawicznie, uderzał na mniejsze oddziały wroga, korzystał z pomocy uzbrojonych chłopów i odmawiał bitwy na warunkach przeciwnika. To czyniło go właściwym człowiekiem na czas potopu, gdy regularna armia Rzeczypospolitej się rozpadła, a Szwedzi trzymali miasta. Jego słabość wychodziła w walnych bitwach, których nie zdołał uniknąć: w polu przeciw głównej armii szwedzkiej ponosił porażki.¹⁴

Jego sława ma i drugą stronę. Jego wojsku zarzucano grabieże i okrucieństwo wobec ludności cywilnej, w czasie potopu, a przede wszystkim na Ukrainie, jemu samemu zaś zatrzymywanie żołdu. Odnotowują to zarówno polscy, jak i ukraińscy historycy, i te zarzuty stoją obok bohaterskiej legendy.¹⁵

Wreszcie hetman, i śmierć

Przez dziesięciolecia zabiegał o buławę hetmańską. Otrzymał ją wreszcie w styczniu 1665 roku, gdy został hetmanem polnym koronnym. Nie nacieszył się nią długo. Zmarł 16 lutego 1665 roku w Sokołówce koło Brodów, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Przyczyną była rana z ostatniej kampanii: według portalu Muzeum Historii Polski odniesiona przy oblężeniu Stawiszcz, według Histmagu pod Lisianką.¹⁶

Pochowano go w rodzinnej Czarncy, w ufundowanym przez niego kościele parafialnym, gdzie jego grób znajduje się w krypcie pod świątynią.¹⁷

Dziedzictwo i pamięć

Sława Czarnieckiego opiera się przede wszystkim na czterech wersach. W lipcu 1797 roku Józef Wybicki napisał w Reggio nell'Emilia pieśń Legionów Polskich we Włoszech, a jej trzecia zwrotka przywołuje Czarnieckiego, który przez morze wraca do Poznania, by ratować ojczyznę, echo wyprawy duńskiej. Pieśń stała się później hymnem Polski, a Czarniecki jest jednym z zaledwie dwóch Polaków wymienionych w jej słowach, obok generała Jana Henryka Dąbrowskiego.¹⁸ › Jan Henryk Dąbrowski: generał z hymnu Polski

Jego obraz jako mężnego, skromnego rycerza, który dbał o swoich żołnierzy, ukształtowały przede wszystkim pamiętniki Jana Chryzostoma Paska, który pisał, że wraz z jego śmiercią upadły nadzieje króla. Sto lat po jego śmierci potomek hetmana, Jan Klemens Branicki, wystawił mu w 1763 roku pomnik na rynku w Tykocinie, dzieło francuskiego rzeźbiarza Pierre'a Coudraya, który stoi do dziś.¹⁹

Poznaj innych wielkich dowódców w tekście Najwięksi polscy wodzowie, przeczytaj całą historię wojen Rzeczypospolitej Obojga Narodów albo sprawdź, co jeszcze wydarzyło się 25 grudnia.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.