Husaria skrzydlata

Przez blisko dwieście lat jeden widok potrafił rozstrzygnąć bitwę jeszcze przed zwarciem: linia opancerzonych jeźdźców ze skrzydłami wznoszącymi się za plecami, kopie pochylone, coraz szybciej. Husaria skrzydlata Rzeczypospolitej należała do najgroźniejszych formacji jazdy uderzeniowej w Europie i szarżowała na wprost tam, gdzie niemal żadna kawaleria nie śmiała.

Kluczowe punkty

• Husaria to elitarna polska ciężka jazda, słynna z piór noszonych na ramach za plecami.
• Jej główną bronią była bardzo długa kopia, mniej więcej długości piki piechoty i znacznie dłuższa od zwykłych kopii jazdy.¹
• Wyprowadzała zmasowane uderzenie, któremu mało która ówczesna formacja potrafiła się oprzeć.
• Jej najsłynniejszą chwilą była szarża, która pomogła złamać tureckie oblężenie Wiednia w 1683 roku.

Kopia i skrzydła

Ich znakiem rozpoznawczym była kopia, pusta w środku lanca często dłuższa od pikinierskiej piki, stworzona, by rozbić linię przy uderzeniu, a potem porzucona dla szabli i pistoletu. Za jeźdźcem wznosiły się słynne skrzydła, drewniane ramy z piórami orła lub strusia. Historycy wciąż spierają się, kiedy noszono je w boju, a nie na paradzie, i po co, czy dla spłoszenia koni wroga, dla szumu przy pędzie, czy po prostu dla splendoru. Dowody w obu sprawach omawiamy niżej. Pewny jest tylko ich wpływ na wyobraźnię, wtedy i dziś.²

Jak noszono skrzydła

Pierwsze wzmianki o husarzach z wielkimi skrzydłami z piór pochodzą z czasów tuż po 1550 roku, a sam zwyczaj przejęto najpewniej od tureckich jeźdźców deli. Polska forma była jednak własna. Pióra orła, żurawia lub strusia osadzano rzędem w otworach wywierconych w drewnianej listwie, malowanej albo obleczonej karmazynowym aksamitem i okutej mosiądzem. Metalowe pręty przynitowane do listwy wsuwano w uchwyty na napleczniku zbroi. Husarz bez naplecznika mógł zatknąć jedno skrzydło albo parę w uchwyty tylnego łęku siodła, co dało się zrobić dopiero po dosiadnięciu konia. Skrzydła nigdy nie były obowiązkowym elementem wyposażenia i nie każdy husarz je nosił.³

Gdy pytamy, czemu służyły, dowody i legenda zaczynają się rozmijać. Historyk sztuki Zdzisław Żygulski, kustosz Muzeum Narodowego w Krakowie, odrzucał teorię szumu: szelest nawet tysiąca skrzydeł ginąłby w zgiełku bitwy. Odrzucał też teorię ochrony przed arkanem, widział w skrzydłach wyłącznie broń psychologiczną i wnioskował, że husarze zabierali je do boju zapewne rzadko, zachowując je głównie na parady i uroczystości.⁴

Inni historycy się z tym nie zgadzają. Radosław Sikora, autor wielu prac o husarii, przekonuje, że skrzydła płoszyły konie nieprzywykłe do takiego widoku, co według niego potwierdziły eksperymenty, a do tego sprawiały, że chorągwie wydawały się liczniejsze. Brzezinski zauważa, że niemal wszystkie relacje z epoki podają jako cel zastraszenie wroga i jego koni. Co do słynnego dźwięku, polscy badacze dawnej broni wskazują inne źródło: proporczyk kopii, wąską jedwabną wstęgę długości od 2,5 do 4 metrów, której furkot miał płoszyć konie wroga.⁵

Uzbrojenie husarza, od kopii po nadziak

Kopia husarska: długość, budowa i proporzec

Kopia była bronią, która definiowała husarię, a jej długość lepiej podawać jako publikowane przedziały niż jedną liczbę. Brzezinski podaje około 4 do 5 metrów, polskie opracowania muzealne od 4,5 do 5,5 metra, a państwowy portal edukacyjny od 4 do 6 metrów; niektóre popularne teksty zaokrąglają to do około 6 metrów. Zachowane kopie z końca XVII i z XVIII wieku mierzą średnio około 5 metrów.⁶

Sekret tkwił w budowie: dwie połówki jodłowego drewna wydrążone i sklejone, dzięki czemu kopia rzadko ważyła więcej niż około 3 kilogramy. Drewniana gałka osłaniała dłoń przy chwycie, a tylec spoczywał w skórzanym toku przytroczonym do siodła. Przy uderzeniu kopia zwykle pękała, z czym się liczono; nawet złamane drzewce pozostawało groźną bronią, zanim husarz sięgnął po miecz.⁷

Pod grotem łopotał proporzec. W Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie zachowało się dziewięć oryginalnych jedwabnych proporców husarskich. Dwa z nich, z końca XVII wieku, mają 390 centymetrów długości i 71 centymetrów szerokości przy drzewcu, a pozostałe siedem jest nieco dłuższych. Czerwono-białe proporce z Rolki Sztokholmskiej powyżej to tylko jeden z układów. Używano też barw zielono-czerwonych, niebiesko-zielonych, czarno-białych i żółto-białych, czasem w szachownicę albo zygzak.⁸

Koncerz, szabla, pistolety i nadziak

Potem przychodziła kolej na koncerz, długi, prosty i wąski miecz przeznaczony głównie do kłucia, zdolny przebić pancerz. Nie noszono go u pasa, lecz przytraczano do siodła. Główną bronią boczną do cięcia w zwarciu pozostawała szabla, a niektórzy przytraczali do siodła także cięższą szablę albo prosty pałasz. W drugiej połowie XVII wieku wykształciła się osobna szabla husarska z paluchem przy rękojeści.⁹

W olstrach z przodu siodła wożono dwa pistolety z zamkiem kołowym albo krótki kołowy karabinek, na walkę, w której biała broń nie wystarczała. Oficerowie upodobali sobie nadziak i buzdygan, a czekan należał do tej samej rodziny broni obuchowej jeźdźca. Jak ten ekwipunek sprawdzał się w polu, zobaczysz, śledząc husarię przez jej najsłynniejsze bitwy, od Kircholmu po Wiedeń.¹⁰

Towarzysze i pocztowi: jak zorganizowana była chorągiew husarska

Oddział husarii nazywano chorągwią i składał się on z małych, prywatnie wystawianych zespołów. W ich centrum stał towarzysz, szlachcic, który zaciągał się z własnym pocztem, złożonym z dwóch do pięciu podobnie uzbrojonych pocztowych oraz czeladzi. Żygulski opisuje, jak jeźdźcy każdego szlachcica służyli pod jego bezpośrednią komendą i walczyli w bitwie tuż przy nim. Gdy poczty ograniczono do trzech koni, chorągiew stukonna liczyła 33-34 poczty, a dwustukonna 66-67.¹¹

Ogólna liczebność chorągwi zależy od źródła i okresu. Żygulski podaje szwadrony po 150-200 koni, polskie materiały edukacyjne od 100 do 180. Przed 1643 rokiem towarzysz mógł przyprowadzić czterech albo pięciu pocztowych. Tego roku hetman Stanisław Koniecpolski ograniczył poczet do dwóch zbrojnych.¹²

Pieniądze wykładał towarzysz. Musiał zapewnić broń i zbroję sobie i swoim pocztowym, z jednym wyjątkiem: kopię dostarczało państwo. Była to kosztowna służba. Wojciech Stanisław Chróściński, wyruszając na odsiecz Wiednia, kupił konia wartego 3146 złotych, gdy roczny żołd husarza wynosił 200 złotych.¹³

Zbroja odpowiadała tej cenie. W czasach świetności husarz nosił szyszak albo burgonet, napierśnik i naplecznik, obojczyk i naramienniki. Żygulski opisuje półkolisty dzwon szyszaka z przesuwanym nosalem, napierśniki z jasnej stali grubości średnio 3-5 milimetrów oraz osobne karwasze z długich, wklęsłych płyt dopasowanych do przedramienia, w stylu wschodnim. Cały komplet rzadko ważył więcej niż 15 kilogramów. Na zbroję narzucano skórę zwierzęcą, najczęściej lamparcią lub tygrysią, ale noszono też wilcze i niedźwiedzie. Takie skóry pojawiają się w źródłach tuż po 1550 roku, w tych samych latach co pierwsze wzmianki o skrzydłach.¹⁴

Husaria raz po raz łamała siły wielokrotnie liczniejsze.

Szarża jak młot

O sile husarii decydowała dyscyplina w takim samym stopniu jak sprzęt. Polskie opracowania opisują szarżę, która ruszała w dość luźnym szyku, z odstępem około 3 metrów między końmi, by salwy przeciwnika trafiały w mniej celów, i zwierała się, nieraz kolano w kolano, dopiero około 60 do 100 metrów przed wrogiem, tak że ostateczne uderzenie spadało w szyku maksymalnie zwartym. Brzezinski odrzuca ten luźny początek szarży jako sprzeczny z zachodnią doktryną kawalerii. Husaria raz po raz łamała siły wielokrotnie liczniejsze: pod Kircholmem 27 września 1605 i pod Kłuszynem 4 lipca 1610 małe armie z husarią w trzonie rozbiły znacznie większe.¹⁵

Husaria nie była jednak niezwyciężona. Żygulski zwraca uwagę, że sława formacji, która nigdy nie przegrywała, narosła dopiero w narodowych legendach XIX i XX wieku, a husaria, jak każde wojsko, ponosiła obok zwycięstw także porażki, zwłaszcza w starciu z dobrze wyszkolonymi muszkieterami. Brzezinski dowodzi, że nad pikinierami wygrywała niemal zawsze dzięki wsparciu własnej piechoty.¹⁶

Szarża, która ocaliła miasto

Najsłynniejsza godzina nadeszła w bitwie pod Wiedniem w 1683 roku. Gdy armia osmańska napierała na mury habsburskiej stolicy, Jan III Sobieski poprowadził tysiące jeźdźców, z husarią w trzonie, w jednej z największych szarż kawalerii w historii, ze stoków Kahlenbergu, rozbijając oblegających i powstrzymując ostatnią wielką osmańską ofensywę w głąb Europy. Zobacz ją w jej epoce wśród największych bitew nowożytności albo odśwież pojęcia w naszym słowniku historii wojskowości.¹⁷

Od zaciężnych kopijników do ostatniej parady, 1500-1776

Husaria nie zaczynała jako opancerzona szlachta ze skrzydłami. Na początku była lekką jazdą zaciąganą z zagranicy, a skończyła jako formacja paradna. Najważniejsze etapy:

• 1500. Na polski żołd przyjęto czterech pierwszych husarzy, lekkich jeźdźców serbskiego pochodzenia. Wczesne rejestry nazywają ich Racami i wymieniają ich uzbrojenie: cienkie kopie, tarcze i szable.¹⁸
• 1503. Chorągwie husarskie na stałe wchodzą w skład polskiej armii, początkowo jako tak zwane chorągwie rackie.¹⁹
• 1576. Stefan Batory zostaje królem. Za jego panowania husaria zaczyna przekształcać się w ciężką jazdę, choć husarze noszą jeszcze lekkie półzbroje na kolczugach.²⁰
• 1577-1683. Okres często nazywany złotym wiekiem husarii, od bitwy pod Lubieszowem po odsiecz wiedeńską. Prześledź go bitwa po bitwie w tekście o wielkich zwycięstwach husarii od Kircholmu po Wiedeń.²¹
• 1702. Bitwa pod Kliszowem ze Szwedami, 19 lipca, to ostatnie bojowe użycie husarii. Odtąd służy głównie w rolach ceremonialnych.²²
• 1775-1776. Uchwała Sejmu z 1775 roku likwiduje husarię jako formację bojową, a w 1776 roku z chorągwi husarskich i pancernych powstają brygady kawalerii narodowej. Niektóre opracowania podają rok 1776 jako datę zniesienia husarii jako formacji bojowej.²³

Odróżniasz Kircholm od Kłuszyna? Sprawdź się w quizie o polskich bitwach, a potem zagraj w Rozpoznaj bitwę.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.