Kto wygrał bitwę pod Kircholmem?
Bitwę pod Kircholmem 27 września 1605 roku wygrała Rzeczpospolita Obojga Narodów. Hetman Jan Karol Chodkiewicz z około 3600 żołnierzami, których trzon stanowiła husaria, pozorowanym odwrotem ściągnął z wzgórza armię Karola IX liczącą około 11 tysięcy ludzi i rozbił ją w mniej więcej trzy godziny. Szwedzi stracili około 8 tysięcy zabitych, wojsko hetmana około stu.5
Szwedzi szli całą noc w ulewnym deszczu. O ósmej rano stanęli na wzgórzach przy kościele w Kircholmie, przemoczeni, głodni i pewni siebie. W dole, między wzgórzem a Dźwiną, czekało wojsko trzy razy mniejsze. Przez cztery godziny nie działo się prawie nic. Potem nieprzyjaciel jakby stracił ducha i zaczął się cofać, król kazał czworobokom zejść w dolinę, a z równiny ruszyła galopem husaria. Zanim minęło popołudnie, Karol IX stracił armię i omal nie stracił życia.6
Wojna o Inflanty
Wszystko zaczęło się od sporu w rodzinie Wazów. Zygmunt III był od 1592 roku królem Polski i Szwecji jednocześnie, ale jako katolik rządzący luterańskim królestwem szybko stracił poparcie poddanych. W 1599 roku szwedzki parlament zdetronizował go na rzecz stryja, księcia Karola Sudermańskiego, późniejszego Karola IX. W marcu 1600 roku Zygmunt ogłosił przyłączenie Estonii do Rzeczypospolitej, a Szwedzi odpowiedzieli najazdem na Inflanty. 17 października 1600 roku zajęli Parnawę, 16 stycznia 1601 roku Dorpat, i przez następne lata prowincja przechodziła z rąk do rąk, zamek po zamku.7
Odpowiedzią Rzeczypospolitej był Jan Karol Chodkiewicz, litewski magnat, który już 25 września 1604 roku rozbił dużo silniejsze siły szwedzkie pod Białym Kamieniem. W 1605 roku został hetmanem wielkim litewskim i objął dowództwo w Inflantach. Latem tego roku Karol IX wylądował z nową armią i obległ Rygę, najbogatszy port wschodniego Bałtyku. We wrześniu zostawił pod miastem około 3 tysięcy ludzi, a z resztą ruszył w górę Dźwiny, by zniszczyć niewielką armię, która szła Rydze na odsiecz.8
Armie i wodzowie
Trudno o dwie bardziej różne armie. Karol IX prowadził nowoczesne wojsko oparte na piechocie: szwedzkie i fińskie czworoboki pikinierów i muszkieterów, po trzydziestu ludzi wszerz i wgłąb, blisko 4 tysiące najemników pod księciem Fryderykiem Lüneburskim i hrabią Joachimem Fryderykiem Mansfeldem, rajtarów z pistoletami i jedenaście dział. Ustawił je w czterech liniach na grzbiecie wzgórza. Prawe skrzydło osłaniała rzeka, lewe bagno, a między blokami piechoty zostawiono przejścia dla jazdy.9
Chodkiewicz miał około 3600 ludzi, w większości jazdę. Magnus Olofsson naliczył około 1750 husarzy, 200 rajtarów, 450 lekkich jeźdźców kozackich i tatarskich, około 1040 hajduków i pięć lekkich dział, a od księcia kurlandzkiego nadciągało jeszcze 300 rajtarów. Było to przede wszystkim wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego. Mariusz Balcerek przypomina, że Koronę reprezentowały tylko dwie roty piechoty wybranieckiej, Dzikowskiego (150 ludzi) i Wilczkowskiego (130 ludzi). Co więcej, dwie małe chorągwie „Polaków” stały po drugiej stronie, w szwedzkim regimencie najemnym złożonym ze Szkotów, Niemców i Węgrów.10
Gra na zwłokę
O wyniku zdecydował teren, zanim padł pierwszy strzał. Chodkiewicz ustawił wojsko nisko, bliżej rzeki, naprzeciw szwedzkiego wzgórza, a między nimi leżała równina wymarzona dla kawalerii. Według rekonstrukcji przygotowanej dla Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej lewe skrzydło pod rotmistrzem Tomaszem Dąbrową tworzyła lekka jazda z husarzami i arkebuzerami, w centrum stało 300 husarzy porucznika Wincentego Woyny przeplecionych z piechotą, prawe skrzydło Jana Piotra Sapiehy liczyło około tysiąca koni, a w drugiej linii czekała husaria Teodora Łackiego. Za nimi tabor i czeladź ustawiono tak, by z daleka wyglądały na odwody.11
Szwedzkiej pozycji nie dało się zdobyć szturmem i hetman nawet nie próbował. Wysłał harcowników i czekał, według HistoryOfWar około czterech godzin, podczas gdy zmęczeni Szwedzi stali na rozmokłych polach. Koło południa wydał ostatnie rozkazy. Wtedy część jego linii zawróciła i zaczęła się cofać, jakby Litwini stracili ducha.12
Szarża i pogrom
Karol IX dał się złapać. Czworoboki i rajtaria zeszły ze wzgórza w pościg, tracąc szyk, który czynił je groźnymi, i wpadły pod ogień hajduków i lekkich dział. Na początku walczyła tylko mniej więcej połowa szwedzkiej armii. Na lewym skrzydle jazda Dąbrowy, która udawała ucieczkę, zawróciła i uderzyła na rajtarów Mansfelda, a w centrum husarze Woyny wpadli na piechotę schodzącą po zboczu.13
Szarża husarii to była ściana opancerzonych kopijników jadących strzemię w strzemię, z długimi, wydrążonymi kopiami, które sięgały wroga, zanim on sięgnął ich pikami. Na prawym skrzydle husaria Łackiego obeszła szwedzkie lewe skrzydło i uderzyła z boku, a w szeregach Szwedów wybuchła panika. Po mniej więcej pół godzinie szwedzka jazda została przepędzona i piechota została bez osłony. Rozbita na trzy odcięte od siebie bloki, padała po kolei pod uderzeniami husarii. Wtedy Chodkiewicz rzucił do walki wszystkie oddziały.14
Najwięcej Szwedów zginęło w pościgu. Pod Karolem IX zabito konia, a jego hełm przyjął cios szabli. Jeden z oficerów oddał królowi własnego wierzchowca i został na polu, płacąc za to życiem, a Karol zdołał uciec. Sam Chodkiewicz otarł się o śmierć: szwedzki rajtar wystrzelił do niego z pistoletu z bliska, ale trafił husarza obok. Niemal cała szwedzka gwardia legła na polu. Król zapisał potem w dzienniku, że przegrał bitwę, i całą winą obarczył swoją jazdę.15
Magnus Olofsson nazywa Kircholm najcięższą klęską, jaką armia szwedzka kiedykolwiek poniosła na polu bitwy. Straty szwedzkie szacuje się na 8-9 tysięcy zabitych, czyli około 70 procent armii i 90 procent piechoty. Mieszczanie ryscy mieli pogrzebać blisko 9 tysięcy ciał, choć byli wśród nich także cywile zabici w pościgu. Jeńców było niewielu. Wojsko Rzeczypospolitej straciło około stu zabitych, w tym trzynastu husarzy, i około dwustu rannych.16 › Najsłynniejsze bitwy husarii
Zwycięstwo bez owoców
Ryga została ocalona, a szwedzkie siły w Inflantach na kilkanaście miesięcy sparaliżowane. Rzeczpospolita nie potrafiła jednak zamienić triumfu w pokój. Żołd nie był wypłacany, więc w 1606 roku weterani zawiązali konfederacje w Grodnie i Brześciu i odmówili dalszej służby. W tym samym roku w Koronie wybuchł rokosz przeciw Zygmuntowi III, który dał Karolowi IX czas na odbudowę sił. Rozejm obowiązywał do końca października 1608 roku, w latach 1608-1609 walki wybuchły na nowo, a w 1611 roku zawarto kolejny rozejm.17
Na dłuższą metę wygrała Szwecja. Syn Karola IX, Gustaw II Adolf, wznowił wojnę i w 1621 roku zdobył Rygę, a gdy pokój w Oliwie zakończył w 1660 roku wojny polsko-szwedzkie, większość Inflant należała do Szwedów. Chodkiewicz walczył jeszcze z Moskwą, a u schyłku życia bronił obozu pod Chocimiem przed armią sułtana. Zmarł w oblężonym obozie 24 września 1621 roku.18 › Wojny Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Legenda i pamięć
Wieść o Kircholmie szybko obiegła Europę. Zwycięstwo propagowano w kraju i za granicą, a gratulacje przysłali władcy Anglii i Persji oraz papież. Balcerek zwraca jednak uwagę, że wyidealizowany obraz bitwy, używany „ku pokrzepieniu serc”, łatwo pomija niewygodne szczegóły: był to przede wszystkim triumf wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego, wspartych przez Inflantczyków i Kurlandczyków, a nie wyłącznie polski sukces.19
Mimo to Kircholm pozostaje bitwą, którą przywołuje się najczęściej, gdy mowa o husarii jako najlepszej ciężkiej jeździe swoich czasów, i należy do największych szarż kawalerii w historii. Historycy zaliczają go do największych zwycięstw polskiego oręża w czasach nowożytnych. Wyznaczył też wzór późniejszych triumfów husarii nad wojskami zachodniego typu, pod Kłuszynem w 1610 roku i w wojnie z Gustawem Adolfem.20 › Bitwa pod Trzcianą, 1629
