Jakie były najsłynniejsze bitwy husarii?
Na czele naszego rankingu stoi Wiedeń 1683: szarża prowadzona przez husarię przerwała oblężenie tureckie i to ją pamięta świat. Dalej są Kircholm 1605, wzorcowe zwycięstwo husarii, Kłuszyn 1610, Byczyna 1588 i Chocim, zarówno w 1621, jak i w 1673 roku. Czternaście bitew prowadzi od Orszy w 1514 roku do Parkanów w 1683 roku.
Ta strona szereguje czternaście bitew wygranych przez Rzeczpospolitą z husarią na polu, od lekkiej husarii pod Orszą w 1514 roku po zwycięstwa Sobieskiego pod Lwowem w 1675 roku i pod Parkanami w 1683 roku. O kolejności decydują punkty, a najwięcej waży to, jak dobrze bitwa jest znana jako bitwa husarii, i to, na ile szarża husarii przesądziła o wyniku; zobacz, jak je wybraliśmy. Klęski, w których szarża zawiodła, pod Gniewem, Warszawą i Kliszowem, opisujemy pod listą. Kopię, skrzydła i taktykę wyjaśnia nasz przewodnik po husarii, a husarię z jazdą innych armii porównuje lista największych szarż kawalerii.1
1 Wiedeń, 1683
- Gdzie
- Ze wzgórza Kahlenberg na obóz turecki pod Wiedniem, Austria
- Wojna
- Wielka wojna turecka
- Strony
- Odsiecz wojsk polskich, cesarskich i niemieckich pod wodzą króla Jana III Sobieskiego przeciw armii osmańskiej wielkiego wezyra Kary Mustafy
- Siły
- Ok. 100 do 120 tys. Turków pod Wiedniem wobec 65 do 69 tys. żołnierzy odsieczy; w ostatniej szarży ok. 20 tys. jazdy (szacunek)
- Wynik
- Oblężenie przerwane 12 września 1683; straty tureckie ok. 10 do 15 tys.
W lipcu 1683 roku armia Kary Mustafy, licząca według Muzeum Pałacu w Wilanowie 100 tysięcy ludzi, a według wiedeńskiej encyklopedii miejskiej około 120 tysięcy, obległa stolicę Habsburgów. Jan III Sobieski zawarł wiosną sojusz z cesarzem i 12 września poprowadził ze wzgórza Kahlenberg odsiecz liczącą od 65 do 69 tysięcy Polaków, Austriaków i Niemców; Polacy szli na prawym skrzydle.2
Około czwartej po południu król sprawdził teren szarżą próbną: ruszyła husarska chorągiew królewicza Aleksandra i dwie inne. Straty były ciężkie, poległ Stanisław Potocki, ale okazało się, że droga stoi otworem. Potem nastąpiło główne uderzenie. Muzeum w Wilanowie i Muzeum Historii Polski mówią o 20 tysiącach jeźdźców, z husarią na czele i szwadronami austriackimi i niemieckimi u boku; armia turecka pękła i uciekła, tracąc od 10 do 15 tysięcy ludzi. Do papieża król napisał: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył.3
Mit i fakt: szarżę często nazywa się największą w dziejach, ale jeźdźców nikt nie policzył i nie wiadomo, ilu z owych 20 tysięcy było husarzami. Zwycięstwo otworzyło długą wojnę Ligi Świętej, zakończoną w Karłowicach w 1699 roku, a w 1983 roku Jan Paweł II uczcił 300. rocznicę na Kahlenbergu.4
Dlaczego to miejsce: Pierwsze miejsce, bo tylko ta bitwa ma maksimum za rozpoznawalność, rolę husarii, skutek i pamięć: szarża rozstrzygnęła dzień, a klęska, jak pisze dzieje.pl, zakończyła okres zwycięstw Imperium Osmańskiego. Obniża ją tylko pewność źródeł, 3, bo wielkość szarży jest szacunkiem.5
2 Kircholm, 1605
- Gdzie
- Kircholm nad Dźwiną pod Rygą (dziś Salaspils, Łotwa)
- Wojna
- Wojna polsko-szwedzka
- Strony
- Wojsko litewskie hetmana Jana Karola Chodkiewicza przeciw armii szwedzkiej króla Karola IX
- Siły
- Ok. 3,6 tys. wobec ok. 11 tys. Szwedów
- Wynik
- Armia szwedzka rozbita; 8 do 9 tys. zabitych Szwedów (szacunek) wobec 100 do 200 po stronie Rzeczypospolitej
We wrześniu 1605 roku Karol IX oblegał Rygę. Hetman Jan Karol Chodkiewicz ruszył na odsiecz z około 3600 ludźmi; Muzeum Historii Polski ocenia armię szwedzką na 11 tysięcy, a leksykon Bitwy polskie liczy po stronie hetmana około 2400 jazdy i 1000 piechoty, po stronie króla 8300 piechoty i 2500 jazdy. 27 września oba wojska spotkały się pod Kircholmem nad Dźwiną.6
Szwedzi stanęli na wzgórzu i hetman nie chciał ich tam atakować. Po kilku godzinach harców pozorował odwrót, Karol IX rzucił wojsko do ataku, a wtedy uderzyła husaria. Przełamała szwedzkie szeregi i po trzech godzinach armia królewska była rozbita. Straty szwedzkie szacuje się na 8 do 9 tysięcy zabitych, około 70% armii; wojsko Rzeczypospolitej straciło od 100 do 200 ludzi, w tym zaledwie 13 husarzy.7
Wieść o zwycięstwie obiegła Europę: podziw wyrazili władcy Anglii i Persji oraz papież, a dziś o bitwie przeczytamy w każdym podręczniku historii Polski. Strategicznie dała jednak niewiele. Nieopłaceni żołnierze opuścili hetmana, Szwedzi przyjęli rozejm, a wojna ciągnęła się latami.8
Dlaczego to miejsce: Wzorcowe zwycięstwo husarii, odniesione szarżą nad trzykrotnie liczniejszym wrogiem, stąd 5 za rozpoznawalność i rolę husarii oraz 4 za pamięć. Rygę ocaliło jednak tylko na pewien czas, a wojna trwała dalej, więc skutek 3, i to trzyma Kircholm na drugim miejscu.
3 Kłuszyn, 1610
- Gdzie
- Kłuszyn na zachód od Moskwy, Rosja
- Wojna
- Wojna polsko-rosyjska
- Strony
- Wojsko polsko-litewskie hetmana Stanisława Żółkiewskiego przeciw armii rosyjskiej Dymitra Szujskiego i najemnikom Jakoba De la Gardiego
- Siły
- Ok. 2,7 do 7 tys. ludzi, prawie sama jazda (sporne), wobec ok. 15 do 30 tys. Rosjan i do 8 tys. najemników (szacunki)
- Wynik
- Armia rosyjska i najemnicy rozbici; car Wasyl Szujski obalony kilka tygodni później
W 1610 roku, w czasie wielkiej smuty, Zygmunt III oblegał Smoleńsk, a na odsiecz szła armia rosyjska Dymitra Szujskiego z korpusem cudzoziemskich najemników Jakoba De la Gardiego. Hetman Stanisław Żółkiewski wyszedł jej naprzeciw z wojskiem złożonym prawie wyłącznie z jazdy. Ile go miał, jest sporne: Przemysław Gawron z Muzeum Pałacu w Wilanowie przedstawia szacunki od około 2700, ku której to liczbie skłania się Radosław Sikora, do 7 tysięcy, a Maciej Adam Pieńkowski nazywa tradycyjną liczbę 7 tysięcy błędem. Rosjan według szacunków przytaczanych przez Gawrona było od około 15 tysięcy (Sikora) do 30 tysięcy z listu Żółkiewskiego do króla i więcej; najemników De la Gardiego źródła cytowane przez Pieńkowskiego liczą na 4 do 8 tysięcy, a Sikora na 1830 jazdy i 1500 piechoty.9
Po nocnym marszu Polacy uderzyli 4 lipca. Husaria szarżowała raz za razem; jak opisał uczestnik bitwy Samuel Maskiewicz, niektóre chorągwie atakowały osiem, a nawet dziesięć razy szyk, którego nie mogły przełamać, aż uderzenie chorągwi Zborowskiego ze skrzydła rozbiło rajtarię i zmusiło De la Gardiego do ucieczki. Pozostawiona sama piechota najemna skapitulowała. 27 lipca obalono cara Wasyla Szujskiego, a polska załoga trzymała Kreml do listopada 1612 roku. W 2019 roku Sejm ogłosił rok 2020 Rokiem Hetmana Żółkiewskiego, przypominając, że mając około 3 tysięcy jazdy, przede wszystkim husarii, pokonał ponad 30-tysięczną armię.10
Dlaczego to miejsce: Czysta bitwa husarii, szarża za szarżą aż do złamania wroga, stąd rola husarii 5, a zwycięstwo wprowadziło polską załogę na Kreml, więc skutek 4; bitwa jest mniej znana niż Kircholm, a liczebność obu armii sporna, stąd rozpoznawalność 4 i pewność źródeł 3.
4 Byczyna, 1588
- Gdzie
- Byczyna na Śląsku
- Wojna
- Wojna o tron polski 1587 do 1588
- Strony
- Wojsko koronne hetmana wielkiego Jana Zamoyskiego, za Zygmuntem III, przeciw arcyksięciu Maksymilianowi Habsburgowi i jego polskim stronnikom
- Siły
- Ok. 6 tys. u Zamoyskiego (w tym ok. 3,7 tys. jazdy) wobec ok. 6,5 do 7 tys. u Maksymiliana
- Wynik
- Wojsko Maksymiliana rozbite, arcyksiążę w niewoli; w 1589 Habsburgowie uznali Zygmunta III
Po śmierci Stefana Batorego elekcja 1587 roku się rozdwoiła: stronnicy Zamoyskiego obwołali królem szwedzkiego królewicza Zygmunta Wazę, koło Zborowskich arcyksięcia Maksymiliana. Maksymilian nie zdobył Krakowa, Zygmunt został tam koronowany 27 grudnia, a Zamoyski ruszył za arcyksięciem na Śląsk. Siły były wyrównane: według studium Marka Plewczyńskiego Zamoyski miał około 6 tysięcy ludzi, a Maksymilian około 7 tysięcy; jak zauważył Konstanty Górski, hetman miał przewagę w jeździe, arcyksiążę w piechocie.11
24 stycznia 1588 roku Zamoyski uderzył z flanki, zmuszając wojska Maksymiliana do kłopotliwych manewrów, a Zygmunt Boras pisał, że w pół godziny rozbił w puch równą sobie armię. Udział husarii znamy gorzej. Według leksykonu bitew polskich przygotowanego przez wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego chorągwie kozackie Zamoyskiego zostały odparte, dopiero szarża husarii zmusiła jazdę arcyksięcia do odwrotu, a gdy Maksymilian rzucił do boju husarię węgierską, hetman uderzył w jej skrzydło odwodem 1200 husarzy i cała jazda przeciwnika poszła w rozsypkę. Stanisław Żółkiewski zdobył chorągiew arcyksięcia i został ciężko ranny w nogę. Arcyksiążę i jego główni stronnicy trafili do niewoli, a układem bytomsko-będzińskim z 9 marca 1589 roku Habsburgowie uznali Zygmunta za króla.12
Piotr Krzyżański nazywa Byczynę epizodem niezwykle interesującym, lecz dziś relatywnie mało znanym: małym starciem o wielkich skutkach.13
Dlaczego to miejsce: Odsunęła Habsburgów od polskiego tronu, stąd skutek 4, a husaria Zamoyskiego rozbiła jazdę arcyksięcia; husaria walczyła jednak po obu stronach, a szczegóły przebiegu znamy tylko z jednego opisu, z leksykonu, więc rola husarii 4 i pewność źródeł 3, a że bitwa jest dziś mało znana, rozpoznawalność 3.
5 Chocim, 1621
- Gdzie
- Obóz warowny pod Chocimiem nad Dniestrem (dziś Ukraina)
- Wojna
- Wojna polsko-turecka 1620 do 1621
- Strony
- Wojsko polsko-litewskie (Jan Karol Chodkiewicz, po jego śmierci Stanisław Lubomirski) i Kozacy zaporoscy przeciw armii sułtana Osmana II
- Siły
- Ok. 30 tys. wojska polsko-litewskiego i podobna liczba Kozaków wobec co najmniej 100 tys. Turków i Tatarów (wg jednego źródła 150 tys.)
- Wynik
- Szturmy tureckie odparte; traktat z 9 października 1621, bez strat terytorialnych
Wojna zaczęła się klęską pod Cecorą w 1620 roku, gdzie zginął hetman Żółkiewski. Sejm uchwalił podatki na 60 tysięcy żołnierzy, ale udało się wystawić tylko połowę, a w 1621 roku Osman II ruszył na północ z około 100 tysiącami ludzi; Encyklopedia Ukrainy liczy 150 tysięcy Turków i Tatarów. Chodkiewicz przeszedł Dniestr i okopał się pod Chocimiem, a w przeddzień bitwy dołączyło do niego około 30 tysięcy Kozaków.14
Od 2 września Turcy raz po raz szturmowali obóz. Bramy w wale pozwalały obrońcom wychodzić do walki na przedpole obozu, i husaria to robiła: wieczorem 7 września, jak opowiadają polskie prace popularne, cztery chorągwie husarskie, około 600 koni, prowadzone przez samego Chodkiewicza, rozbiły wielokrotnie liczniejszego przeciwnika. Główny ciężar walk od 2 do 28 września dźwigali jednak Kozacy. Chodkiewicz zmarł 24 września, ostatni szturm 28 września załamał się, choć w obozie została jedna beczka prochu, a traktat z 9 października nie dał sułtanowi żadnych zdobyczy. W 2021 roku Senat RP uczcił 400. rocznicę bitwy.15
Dlaczego to miejsce: Obóz zatrzymał armię sułtana na ponad miesiąc, ale bronili go w równym stopniu piechota i Kozacy, co kontrszarże husarii, stąd rola husarii 3, skutek 3 i pamięć 4. Remisuje z Chocimiem 1673 na 33 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza go skutkiem.
6 Chocim, 1673
- Gdzie
- Obóz turecki pod twierdzą chocimską nad Dniestrem (dziś Ukraina)
- Wojna
- Wojna polsko-turecka
- Strony
- Wojsko polsko-litewskie hetmana wielkiego Jana Sobieskiego z sojusznikami mołdawskimi i wołoskimi przeciw armii osmańskiej Husejna Paszy
- Siły
- Liczniejsze wojska sprzymierzone (ok. 45 tys. według dzieje.pl) wobec ok. 30 tys. Turków
- Wynik
- Obóz turecki zdobyty; według Muzeum w Wilanowie ocalało tylko ok. 4 tys. Turków
W 1672 roku Turcy zajęli Podole z Kamieńcem, a Rzeczpospolita musiała przyjąć traktat w Buczaczu. Sejm uchwalił podatki na 43 tysiące żołnierzy, wystawiono około 45 tysięcy i jesienią 1673 roku hetman wielki Jan Sobieski poprowadził je nad Dniestr, gdzie w dawnym obozie pod Chocimiem stała okopana armia Husejna Paszy, około 30 tysięcy ludzi.16
Po nocy deszczu ze śniegiem szturm ruszył rankiem 11 listopada. Piechota i dragoni zdobyli wały w około kwadrans i pod ogniem zaczęli zasypywać fosę, a gdy ruszyła na nich jazda turecka, husaria wpadła do obozu i rozstrzygnęła bitwę. Na prawym skrzydle Stanisław Jan Jabłonowski prowadził siedem chorągwi husarskich, około 750 ludzi, i jedna z jego szarż odrzuciła Turków od wałów w głąb obozowiska. Inna szarża husarska ocaliła przed jazdą Sulejmana Paszy poczet samego Sobieskiego. Uciekający spadali ze skał nad Dniestrem albo tonęli, gdy zawalił się most.17
W 1674 roku Sobieski został królem, ale wojna trwała dalej, a Podole wróciło dopiero na mocy pokoju w Karłowicach w 1699 roku.18
Dlaczego to miejsce: Husaria wjechała w wyłomy otwarte przez piechotę, stąd rola husarii 4 i pamięć 4, ale zwycięstwo nie zakończyło wojny, więc skutek 2. Remisuje z Chocimiem 1621 na 33 punktach i w rozpoznawalności, a ustępuje mu skutkiem.
7 Parkany, 1683
- Gdzie
- Parkany na lewym brzegu Dunaju, naprzeciw Ostrzyhomia (dziś Štúrovo, Słowacja)
- Wojna
- Wielka wojna turecka, kampania po odsieczy wiedeńskiej
- Strony
- Wojsko polskie króla Jana III Sobieskiego, 9 października wraz z wojskami cesarskimi Karola Lotaryńskiego, przeciw armii tureckiej Kara Mehmeda, paszy Budy
- Siły
- 7 października: ok. 4 tys. jazdy polskiej przeciw ok. 15 tys.; 9 października: ok. 30 tys. sprzymierzonych przeciw 20 do 36 tys. Turków (relacje się różnią)
- Wynik
- 7 października klęska Polaków, ok. 1,5 tys. strat; 9 października zwycięstwo sprzymierzonych, ok. 9 tys. zabitych Turków, Parkany zdobyte
Niespełna cztery tygodnie po Wiedniu Sobieski ruszył doliną Dunaju na Ostrzyhom, do którego droga prowadziła przez przyczółek w Parkanach na lewym brzegu rzeki. 7 października poszedł naprzód, nie czekając na resztę wojska. Tysiąc koni straży przedniej Stefana Bidzińskiego pognał za garstką tureckich jeźdźców i wpadł prosto na armię paszy Budy Kara Mehmeda, około 15 tys. ludzi, którzy w nocy przeprawili się przez Dunaj.19
Ogień janczarów i dział twierdzy kosił polską jazdę. Król nadciągnął z około 4 tys. konnicy, ale chorągwie hetmana Stanisława Jabłonowskiego wbrew rozkazom rzuciły się w pościg, zostały odrzucone i niemal okrążone, a gdy Sobieski z kilkoma chorągwiami husarskimi pospieszył im na ratunek, centrum i prawe skrzydło wzięły to za odwrót i uciekało przez 3 do 4 kilometrów. Straty sięgnęły około 1,5 tys. ludzi.20
9 października Sobieski oparł jedno skrzydło o Dunaj, a drugie o wzgórza. Turcy, około 20 tys. według Muzeum Pałacu w Wilanowie i 36 tys. według leksykonu bitew polskich, wykrwawili się na lewym skrzydle; wtedy z prawej uderzyła jazda Hieronima Lubomirskiego, a do kontrataku ruszyli rajtarzy cesarscy i dziesięć chorągwi husarii Michała Rzewuskiego. Most do Ostrzyhomia zawalił się pod uciekającymi, zginęło około 9 tys. Turków, a 27 października skapitulował Ostrzyhom.21
Dlaczego to miejsce: Dwie bitwy w trzy dni dają husarii 3 punkty za rolę: 7 października szarża zawiodła, a król omal nie zginął, 9 października husaria Rzewuskiego miała udział w rozstrzygającym kontrataku zwycięstwa sprzymierzonych, które otworzyło drogę na Ostrzyhom, więc skutek 3. Liczby tureckie bardzo się różnią, więc pewność źródeł 3. Remisuje z Trzcianą na 30 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza ją skutkiem.
8 Trzciana, 1629
- Gdzie
- Trzciana (Honigfelde) koło Sztumu, Prusy Królewskie (dziś Trzciano)
- Wojna
- Wojna polsko-szwedzka 1626 do 1629
- Strony
- Wojsko koronne hetmana Stanisława Koniecpolskiego z jazdą cesarską Hansa Georga von Arnima przeciw armii szwedzkiej króla Gustawa II Adolfa
- Siły
- Ok. 3,7 do 4,5 tys. jazdy polskiej i cesarskiej (źródła się różnią) wobec ok. 2 tys. jazdy szwedzkiej tylnej straży, potem posiłków króla
- Wynik
- Jazda szwedzka rozbita, król omal nie wzięty do niewoli; straty szwedzkie sporne, od 200 do ok. 1500
Gustaw Adolf wkroczył do Prus w 1626 roku i jesienią tego roku pod Gniewem wojsko polskie musiało się wycofać. Kolejne dwa lata walk pod wodzą hetmana Stanisława Koniecpolskiego nie dały przewagi żadnej ze stron, aż w 1629 roku dołączył do niego 5-tysięczny korpus cesarski Hansa Georga von Arnima. Gdy Szwedzi cofali się ku Sztumowi, hetman ruszył w pościg samą jazdą: według Pawła Piaseckiego miał 1300 koni pod ośmioma znakami husarskimi i 1200 Kozaków, do tego 2000 jazdy cesarskiej, według Arnima 700 husarzy i 1000 Kozaków.22
27 czerwca sprzymierzeni dopadli szwedzką tylną straż, około 2000 jazdy. Husaria ukryta w dolinie uderzyła na jej lewe skrzydło, Szwedzi poszli w rozsypkę, a pod Pułkowicami, dokąd nadciągnął sam król, husaria z rajtarią cesarską przełamała ich ponownie. Axel Oxenstierna zanotował, że jeden z Polaków chwycił Gustawa Adolfa za pendent; król zrzucił go przez głowę, tracąc kapelusz, a gdy kolejny chwycił go za ramię, Eric Soop zastrzelił napastnika. Król przyznał się do 200 zabitych, Polacy mówili o blisko 1500, a Maciej Adam Pieńkowski szacuje straty na 600 do 800 ludzi razem z jeńcami. Wkrótce król zgodził się na rokowania, ale sześcioletni rozejm w Starym Targu, zawarty we wrześniu, zostawił Szwedom większość portów pruskich, w tym Elbląg.23
Dlaczego to miejsce: Husaria razem z rajtarią cesarską rozbiła Szwedów i omal nie pojmała ich króla, stąd rola husarii 4, ale rozejm, który nastąpił, był korzystny dla Szwecji, więc skutek 2. Siły i straty są sporne, więc pewność źródeł 3. Remisuje z Parkanami na 30 punktach i w rozpoznawalności, a ustępuje im skutkiem.
9 Beresteczko, 1651
- Gdzie
- Pod Beresteczkiem nad Styrem, Wołyń (dziś Ukraina)
- Wojna
- Powstanie Chmielnickiego
- Strony
- Król Jan II Kazimierz przeciw Kozakom Bohdana Chmielnickiego i Tatarom krymskim chana Islama III Gireja
- Siły
- Jazda polska 18 tys. i ok. 30 tys. wojska na popisie w czerwcu, 80 do 150 tys. z pospolitym ruszeniem; blisko 100 tys. Kozaków i 50 do 100 tys. Tatarów (wszystko szacunki)
- Wynik
- Zwycięstwo polskie; chan uciekł, a obóz kozacki został rozbity, ale wojna trwała dalej
W czerwcu 1651 roku Jan II Kazimierz zebrał wojsko tak wielkie, pisze Mychajło Hruszewski, że starzy żołnierze nie pamiętali podobnego. Na popisach z przełomu maja i czerwca jazda polska, chorągwie husarskie i kozackie razem, liczyła 18 tys., a całe popisane wojsko około 30 tys., zanim nadciągnęło pospolite ruszenie. Bogusław Radziwiłł szacował obóz na 80 tys.; Encyclopedia of Ukraine podaje 150 tys. Polaków przeciw blisko 100 tys. Kozaków i blisko 50 tys. Tatarów, zastrzegając, że to szacunki, a inne relacje liczyły ordę na 80 do 100 tys.24
Armie walczyły pod Beresteczkiem na Wołyniu od 28 do 30 czerwca. Ostatniego dnia po południu książę Jeremi Wiśniowiecki z jazdą lewego skrzydła uprosił króla o zgodę na atak i rozbił piechotę kozacką oraz linię jej wozów. Polskie centrum pod królem zepchnęło Tatarów z pola, a chan uciekł, uprowadzając Chmielnickiego. Pozbawieni wodza Kozacy bronili taboru dziesięć dni, aż 8 lipca Iwan Bohun wyprowadził większość z nich przez bagna, bez dział. Zwycięstwa nie wykorzystano: ugoda w Białej Cerkwi we wrześniu zmniejszyła rejestr kozacki o połowę, do 20 tys., a w 1652 roku Chmielnicki znów walczył.25
Dlaczego to miejsce: Husaria była tylko częścią ogromnej armii, a ucieczka chana zrobiła tyle co szarża, więc rola husarii 3, a wszystkie liczby obu stron to domysły, więc pewność źródeł 2. Remisuje z Lubieszowem na 29 punktach i w rozpoznawalności, a wyżej stoi dzięki większym skutkom.
10 Lubieszów, 1577
- Gdzie
- Grobla między jeziorami lubieszowskimi nad Motławą, koło Tczewa, na południe od Gdańska
- Wojna
- Wojna Stefana Batorego z Gdańskiem, 1576 do 1577
- Strony
- Wojsko królewskie hetmana Jana Zborowskiego przeciw armii Gdańska pod Hansem Winckelbruchem von Köln
- Siły
- Ok. 2,3 do 2,5 tys. (ok. 1,3 tys. jazdy) przeciw ok. 10 do 12 tys. (3,1 tys. lancknechtów, 800 jazdy, 6 do 8 tys. milicji)
- Wynik
- Armia gdańska rozbita; ok. 4 do 4,5 tys. zabitych przy niespełna 100 poległych królewskich; miasto się nie poddało
Gdańsk, największy port Rzeczypospolitej, nie uznał elekcji Stefana Batorego i jesienią 1576 roku jako jedyny wciąż stawiał opór. Hetman Jan Zborowski zimował pod Tczewem z około 1,3 tys. jazdy, tysiącem piechoty i kilkoma działami. W kwietniu 1577 roku dowodzący wojskami miasta kondotier Hans Winckelbruch von Köln ruszył, by go zniszczyć, z około 3,1 tys. lancknechtów, 400 rajtarami, 400 jazdy miejskiej i 6 do 8 tys. milicji, według Muzeum Wojska Polskiego w sumie około 10 tys. ludzi.26
17 kwietnia Zborowski wysadził most pod Rokitkami i ze wszystkimi siłami poszedł ku grobli lubieszowskiej, zanim cała armia gdańska zdążyła się przeprawić. Około 600 hajduków węgierskich zdobyło baterię gdańszczan i obróciło działa przeciw właścicielom. Polskie natarcie rozbiło najemną piechotę, a z boku uderzyła trzymana w odwodzie husaria. Najemnicy pękli, milicja uciekła, a jazda królewska ścigała ich aż pod Gdańsk.27
Leksykon bitew polskich podaje około 4,5 tys. zabitych gdańszczan i 5 tys. jeńców przy 188 stratach królewskich, w tym 58 zabitych; muzeum około 4 tys. zabitych i tysiąc jeńców. Miasto jednak przetrwało letnie oblężenie, a w grudniu zachowało autonomię za przysięgę wierności i 200 tys. złotych.28
Dlaczego to miejsce: Trzymana w odwodzie husaria małej armii rozstrzygnęła walkę przy przewadze wroga mniej więcej cztery do jednego, stąd rola husarii 5. Gdańska jednak nie zdobyto, a wojna skończyła się kompromisem, więc skutek 2, a liczby opierają się głównie na relacjach polskich, więc pewność źródeł 2. Remisuje z Beresteczkiem na 29 punktach i w rozpoznawalności, a niżej stoi z powodu mniejszych skutków.
11 Orsza, 1514
- Gdzie
- Nad Dnieprem pod Orszą (dziś Białoruś)
- Wojna
- Wojna litewsko-moskiewska 1512 do 1522
- Strony
- Armia polsko-litewska hetmana Konstantego Ostrogskiego przeciw wojsku moskiewskiemu Iwana Czeladnina
- Siły
- Ok. 28 do 33 tys., głównie jazdy (nasze sumy liczb muzeum i Culture.pl), przeciw 80 tys. według współczesnych, 50 tys. jazdy według Muzeum Wojska Polskiego, zapewne znacznie mniej
- Wynik
- Zwycięstwo polsko-litewskie; Czeladnin w niewoli; Smoleńska nie odzyskano
1 sierpnia 1514 roku, po trzecim oblężeniu, Moskwa zdobyła Smoleńsk, kluczową twierdzę na wschodniej granicy Litwy. Spóźniona odsiecz pod hetmanem Konstantym Ostrogskim spotkała wojsko Wasyla III pod Iwanem Czeladninem na północny wschód od Orszy, po drugiej stronie Dniepru. Muzeum Wojska Polskiego liczy około 25 tys. jazdy i 3 tys. piechoty; Culture.pl podaje 16 tys. lekkiej jazdy litewskiej, 14 tys. lekkiej i ciężkiej jazdy polskiej oraz 3 tys. piechoty zaciężnej. Husaria była wtedy jeszcze lekką jazdą, walczącą obok ciężkozbrojnych kopijników.29
8 września jazda Ostrogskiego przeszła Dniepr brodem, a reszta po mostach na beczkach; prawie całą piechotę i artylerię hetman ukrył w zaroślach na skraju wąwozu nad rzeką. Gdy lewe skrzydło moskiewskie naparło na Polaków, tamtejsze lekkie hufce pozorowały ucieczkę. Czeladnin, sądząc, że skrzydło jest rozbite, rzucił do boju wszystko, a jego jazda wpadła do wąwozu pod salwę ukrytych dział; uciekający zawrócili do szarży i wojsko moskiewskie poszło w rozsypkę. Czeladnin trafił do niewoli, ale Smoleńsk pozostał w rękach moskiewskich. Mit i fakt: współcześni pisali o 80 tys. Moskali; Culture.pl uważa tę liczbę za zawyżoną mniej więcej o połowę, a rosyjscy historycy Biencjanow i Łobin twierdzą, że skalę bitwy mocno przesadzono.30
Dlaczego to miejsce: Orszę często nazywa się chrztem bojowym husarii, ale wczesna lekka husaria odegrała swoją rolę w pozorowanej ucieczce, która ściągnęła wroga pod działa i piechotę Ostrogskiego, więc rola husarii 3; Smoleńsk pozostał moskiewski, a dawne 80 tys. to propaganda, więc skutek i pewność źródeł 2. Wśród czterech bitew z 27 punktami stoi najwyżej dzięki rozpoznawalności.
12 Połonka, 1660
- Gdzie
- Połonka koło Lachowicz, Wielkie Księstwo Litewskie (dziś Pałonka, rejon baranowicki, Białoruś)
- Wojna
- Wojna z Moskwą 1654 do 1667
- Strony
- Wojska koronne Stefana Czarnieckiego i litewskie hetmana wielkiego Pawła Jana Sapiehy przeciw armii moskiewskiej kniazia Iwana Chowańskiego
- Siły
- Ok. 12 do 15 tys. przeciw ok. 24 tys. z 60 działami (szacunki)
- Wynik
- Zwycięstwo Rzeczypospolitej; piechota Chowańskiego wybita, odzyskanie większości Litwy
Pokój w Oliwie w maju 1660 roku zakończył wojnę ze Szwecją i Rzeczpospolita mogła wreszcie zwrócić się przeciw wojskom moskiewskim, które trzymały większą część Litwy. Chowański od niemal pół roku oblegał zamek w Lachowiczach, gdy Czarniecki i Sapieha ruszyli na odsiecz, i wyszedł im naprzeciw pod wieś Połonkę. Leksykon bitew polskich podaje 12 do 15 tys. żołnierzy Rzeczypospolitej, w tym 3 tys. piechoty, przeciw około 24 tys. Moskali z 60 działami.31
Sporna jest nawet data. Druk ulotny wydany tego lata, leksykon i historyk Konrad Bobiatyński podają 28 czerwca, a w niektórych opracowaniach pojawia się 29 czerwca. Sporne jest też, kto zadał decydujący cios. Leksykon stawia wszystkie chorągwie husarii koronnej w centrum pod Czarnieckim i przypisuje zwycięstwo ich uderzeniu na groblę. Bobiatyński, opierając się na relacjach dowódców, widzi przełom w wyjściu pancernych i lekkiej jazdy Gabriela Wojniłłowicza na tyły Moskwy, ale husarii przypisuje ważną rolę: dwie chorągwie litewskie i dwie koronne rozniosły piechotę moskiewską, a Litwini związali potem jazdę Chowańskiego. Jazda Chowańskiego uciekła, piechotę wycięto, a Rzeczpospolita odzyskała potem większość Litwy. Na polu bitwy stoi kamień pamiątkowy.32
Dlaczego to miejsce: Według leksykonu husaria rozstrzygnęła bitwę, według Bobiatyńskiego odegrała ważną, choć nie decydującą rolę, stąd rola husarii 4, a zwycięstwo otworzyło drogę na Litwę, więc skutek 3; znają ją głównie specjaliści, a nawet data jest niepewna, więc rozpoznawalność 2 i pewność źródeł 3. Wśród czterech bitew z 27 punktami stoi niżej od Orszy z powodu rozpoznawalności, a wyżej od Kokenhauzen i Lwowa dzięki skutkom.
13 Kokenhauzen, 1601
- Gdzie
- Kokenhauzen (Koknese) nad Dźwiną, Inflanty (dziś Łotwa)
- Wojna
- Wojna polsko-szwedzka o Inflanty, od 1600 roku
- Strony
- Wojsko litewskie hetmana wielkiego Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna” przeciw armii szwedzkiej Carla Gyllenhielma
- Siły
- Ok. 2 do 3,2 tys. (1,6 do 2,9 tys. jazdy) przeciw ok. 4,9 tys. (4 tys. jazdy, 900 piechoty)
- Wynik
- Zwycięstwo litewskie; według jednego źródła ok. 2 tys. strat szwedzkich; załoga szwedzka skapitulowała
Zdetronizowany w Szwecji Zygmunt III wcielił Estonię do Rzeczypospolitej, a wojna, która z tego wybuchła, toczyła się o Inflanty; w ciągu roku Szwedzi opanowali niemal całą prowincję. Kokenhauzen nad Dźwiną miał szczególne znaczenie: bronił jedynego w okolicy brodu i mieścił niemal wszystkie działa wysłane przez króla do Inflant. Hetman wielki litewski Krzysztof Radziwiłł, zwany Piorunem, był skłócony z królem i miał mało wojska, ale pod koniec maja zebrał je pod miastem, w którym, jak podaje Muzeum Wojska Polskiego, stała już załoga szwedzka, i odciął je od świata.33
23 czerwca na odsiecz nadciągnął Carl Gyllenhielm z około 4 tys. jazdy i 900 piechoty. Muzeum Wojska Polskiego daje Radziwiłłowi 2,9 tys. jazdy, 300 piechoty i 17 dział; leksykon bitew polskich zaledwie 1,6 tys. jazdy, 400 piechoty i 9 dział. Bitwę zaczęło natarcie szwedzkie na lewe skrzydło. Gdy je powstrzymano, kontratak husarii przełamał linie szwedzkie, a na prawym skrzydle jazda Jana Karola Chodkiewicza i syna hetmana, Janusza Radziwiłła, wsparta celnym ogniem dział, zmusiła konnicę szwedzką do ucieczki. Artyleria rozproszyła potem szwedzką piechotę. Według leksykonu Szwedzi stracili około 2 tys. ludzi, a załoga skapitulowała. Radziwiłł zajął potem Wenden, ale utknął pod Rumborkiem, a jego wojsko topniało, bo żołnierzom kończył się czas służby.34
Dlaczego to miejsce: Mała armia złożona niemal wyłącznie z jazdy rozbiła większe wojsko szwedzkie kontratakiem husarii, stąd rola husarii 5, ale wojna o Inflanty trwała dalej, więc skutek 2, a poza Polską mało kto zna tę nazwę, więc rozpoznawalność 2. Remisuje ze Lwowem 1675 według wszystkich zasad i stoi wyżej jako bitwa starsza.
14 Lwów, 1675
- Gdzie
- Gościniec gliniański pod wsią Lesienice, na przedpolu Lwowa (dziś Ukraina)
- Wojna
- Wojna polsko-turecka 1672 do 1676
- Strony
- Wojsko koronne króla Jana III Sobieskiego z jazdą litewską Michała Kazimierza Radziwiłła przeciw Tatarom krymskim wysłanym przez Ibrahima Szyszmana
- Siły
- Ok. 6 tys. (ok. 1,5 tys. husarii) przeciw ok. 8 do 15 tys. Tatarów (relacje się różnią)
- Wynik
- Zwycięstwo polsko-litewskie; Tatarzy rozbici, Lwów ocalony
Latem 1675 roku armia turecka Ibrahima Szyszmana pustoszyła Podole, a na Lwów ruszyli Tatarzy Safy i Hadżi Gireja: według Muzeum Pałacu w Wilanowie 15 tys., według leksykonu bitew polskich około 8 tys. Sobieski miał około 6 tys. ludzi. Przewidział, że orda pójdzie gościńcem od Glinian, wąwozem pod wsią Lesienice, obsadził go 200 piechurami, 200 jeźdźcami i kilkoma armatkami, a za nimi na gościńcu stanęło około półtora tysiąca husarzy z samym królem.35
24 sierpnia około trzeciej po południu Tatarzy weszli do wąwozu i odezwały się ukryte w krzakach działa; leksykon datuje bitwę na 22 sierpnia. Sobieski ściągnął jazdę litewską Radziwiłła i około piątej miał już 4 tys. konnicy rozwiniętej na ledwie trzystumetrowym froncie, a król, jak opowiada muzeum, odebrał husarzom kopie: część dał czeladzi obozowej, która udawała jeszcze jedną chorągiew, resztę kazał wbić w ziemię. Dwa razy Tatarzy wytrzymali; przy trzecim uderzeniu poszli w rozsypkę. Historyk Konrad Bobiatyński uważa wspólne uderzenie ciężkiej jazdy koronnej i litewskiej za punkt zwrotny, a królowi przypisuje świetny wybór pola: wąskiej przełęczy, na której orda nie mogła wykorzystać przewagi liczebnej. Lwów ocalał, a obrona miasta przyniosła Sobieskiemu sławę, ale armia Szyszmana została na Podolu.36
Dlaczego to miejsce: Ciężka jazda w jedno popołudnie rozbiła znacznie liczniejszą ordę, stąd rola husarii 5, ale bitwa ocaliła miasto, a nie zmieniła losów wojny, więc skutek 2, a siły tatarskie wahają się w relacjach od 8 do 15 tys., więc pewność źródeł 3. Remisuje z Kokenhauzen według wszystkich zasad i stoi niżej jako bitwa młodsza.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy najsłynniejsze bitwy husarii
Wzięliśmy pod uwagę każdą bitwę wygraną przez Rzeczpospolitą z husarią na polu, od lekkiej husarii spod Orszy w 1514 roku po ostatnie wielkie zwycięstwa Sobieskiego, i każdej zadaliśmy jedno pytanie: czy szarża husarii miała znaczenie? Klęski, w których szarża zawiodła, jak Gniew w 1626 roku, Warszawa w 1656 roku i Kliszów w 1702 roku, opisujemy w części pod listą, a nie w rankingu. Kopię, skrzydła i taktykę wyjaśnia nasz przewodnik po husarii, inne polskie bitwy ocenia ranking największych polskich bitew, a szarże wszystkich armii lista największych szarż kawalerii.37
Rozważyliśmy 23 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które bitwy husarii są najbardziej znane; rola husarii w wyniku, skutek i pamięć liczą się podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy bitwa jest znana jako bitwa husarii daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Rola husarii (×2). 5, gdy szarża husarii rozstrzygnęła bitwę, 1, gdy husaria była na polu, ale nie wpłynęła na wynik.
- Skutek (×2). 5, gdy na pokolenia zmieniła granice, dynastie albo układ sił, 1, gdy kilka lat później mapa wyglądała tak samo.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (święto, pomnik, przysłowie, pieśń), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Wiedeń jest pierwszy i dlaczego Kircholm, wzorcowe zwycięstwo husarii, jest dopiero drugi: na razie ocalił Rygę, ale wojna ze Szwecją trwała jeszcze latami.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Rola husarii ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Wiedeń | 5 | 5 | 5 | 5 | 3 | 48 |
| 2 | Kircholm | 5 | 5 | 3 | 4 | 4 | 43 |
| 3 | Kłuszyn | 4 | 5 | 4 | 3 | 3 | 39 |
| 4 | Byczyna | 3 | 4 | 4 | 3 | 3 | 34 |
| 5 | Chocim 1621 | 3 | 3 | 3 | 4 | 4 | 33 |
| 6 | Chocim 1673 | 3 | 4 | 2 | 4 | 4 | 33 |
| 7 | Parkany | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 30 |
| 8 | Trzciana | 3 | 4 | 2 | 3 | 3 | 30 |
| 9 | Beresteczko | 3 | 3 | 3 | 3 | 2 | 29 |
| 10 | Lubieszów | 3 | 5 | 2 | 2 | 2 | 29 |
| 11 | Orsza | 3 | 3 | 2 | 3 | 2 | 27 |
| 12 | Połonka | 2 | 4 | 3 | 2 | 3 | 27 |
| 13 | Kokenhauzen | 2 | 5 | 2 | 2 | 3 | 27 |
| 14 | Lwów | 2 | 5 | 2 | 2 | 3 | 27 |
Blisko listy
Cztery bitwy były blisko i nie weszły do czternastki:
Cudnów, 1660. W 1660 roku hetmani koronni Stanisław Potocki i Jerzy Lubomirski pobili w polu armię moskiewską Wasyla Szeremietiewa, a potem przez trzy tygodnie oblegali ją w obozie, aż skapitulowała. Klęska ta przywróciła Rzeczypospolitej Kozaków Jerzego Chmielnickiego na mocy ugody w Słobodyszczach, stąd skutek 4, ale zwycięstwo dała blokada, a nie szarża, więc rola husarii 2, i do Lwowa 1675 brakuje mu dwóch punktów.38
Obertyn, 1531. 22 sierpnia 1531 roku hetman Jan Tarnowski z około 5,6 tys. ludzi w taborze z wozów spiętych łańcuchami stanął przeciw około 17 tys. Mołdawian Piotra Raresza; po kilkugodzinnym ostrzale wyprowadził jazdę z obozu i okrążona armia mołdawska poszła w rozsypkę. Husarze szli obok kopijników, ale uderzyła cała jazda, więc rola husarii 3, a zwycięstwo ocaliło tylko Pokucie, więc skutek 2. Remisuje z Ochmatowem i stoi wyżej jako starsze.39 › Jan Tarnowski
Ochmatów, 1644. 30 stycznia 1644 roku hetman wielki koronny Stanisław Koniecpolski rozbił pod Ochmatowem wielki najazd tatarski. Jako pierwsza ruszyła do szarży husaria Stefana Czarnieckiego, ale według leksykonu bitew polskich około 19 tys. żołnierzy wszystkich rodzajów broni, z taborami, działami i piechotą, stanęło przeciw około 30 tys. ordyńców Tuhaj-beja, więc rola husarii 3, a poza Polską bitwa jest mało znana. Remisuje z Obertynem i stoi niżej jako młodsza.40
Hodów, 1694. 11 czerwca 1694 roku około 400 jeźdźców, według tradycji siedem chorągwi husarii i pancernych, obroniło wieś Hodów przed ordą liczoną na 40 tys., aż Tatarzy odstąpili. To słynna polska obrona, ale Zbigniew Hundert naliczył wśród obrońców niespełna stu husarzy, więc rola husarii 2; opisujemy ją w przewodnikach po polskich zwycięstwach wbrew przewadze i po ostatnich bastionach.41
Gdzie szarża zawiodła
Husaria nie była niezwyciężona, a trzy klęski pokazują, gdzie szarża przestawała działać. Pod Gniewem, między 22 września a 1 października 1626 roku, Gustaw Adolf przeprowadził armię obok polskich pozycji: kolejne szarże polskiej jazdy załamywały się w ogniu szwedzkich muszkieterów, a gdy piechota szwedzka wdarła się na wzgórze zajęte przez polską jazdę, szarża husarii zepchnęła pierwszy rzut, po czym załamała się w ogniu dział i drugiego rzutu. Szwedzi zajęli szczyt, a Zygmunt III wycofał się z bitwy.42
Pod Warszawą 29 lipca 1656 roku, drugiego dnia trzydniowej bitwy, husaria pod Aleksandrem Hilarym Połubińskim uderzyła na nacierającą armię szwedzko-brandenburską i po początkowych sukcesach została zatrzymana ogniem szwedzkim. Starsze ujęcie, powtórzone jeszcze w leksykonie bitew polskich wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego, mówi o około 1200 husarzach polskich i litewskich. Nowsze badania pokazują, że szarżowała tylko husaria litewska, najpewniej zaledwie dwie chorągwie, królewska i Sapiehy, razem około 340 koni, a husaria koronna nie brała w niej udziału. Trzeciego dnia wojsko polskie zepchnięto z pola, a straty sięgnęły około 2 tysięcy ludzi.43
Pod Kliszowem 19 lipca 1702 roku Karol XII ustawił piechotę i działa między szwadronami jazdy. Hetman Lubomirski rzucił do kontrataku całą swoją jazdę, na czele z kolumną czterech chorągwi husarskich i sześciu pancernych; powstrzymał ją ogień szwedzkiej piechoty i artylerii, a Lubomirski wyprowadził potem swoje wojska z pola, co odsłoniło prawe skrzydło saskie i przesądziło o wyniku bitwy. Kliszów uchodzi za ostatnie użycie husarii w boju; potem, jak pisze Tadeusz Korzon, występowała głównie do parady, szczególnie przy pogrzebach, a o końcu formacji w 1776 roku opowiada nasz przewodnik po husarii.44
