Jaka była największa szarża kawalerii w historii?
Za największą szarżę kawalerii w historii często uznaje się szarżę odsieczy pod Wiedniem w 1683 roku. Pod wieczór król Jan III Sobieski poprowadził tysiące polskiej i sojuszniczej jazdy, z husarią na czele, w dół na obóz osmański. Ta szarża złamała osmańskie oblężenie miasta.
Przez tysiące lat szarża kawalerii była najgroźniejszą bronią na polu bitwy: ścianą koni i stali, która potrafiła złamać ducha armii w kilka minut albo rozbić się na próżno o niezłomną piechotę. Oto piętnaście najsłynniejszych szarż kawalerii w historii, zarówno triumfalnych, jak i straceńczych, ułożonych według punktów, a nie dat; jak je wybraliśmy i uszeregowaliśmy, wyjaśniamy zaraz po liście. Wielu jeźdźców, którzy w nich ruszali, od hetajrów po husarię, należy do najsłynniejszych formacji kawalerii w historii.
1 Wiedeń, 1683
- Gdzie
- Ze wzgórz Kahlenbergu na obóz osmański pod Wiedniem, Austria
- Wojna
- Wielka wojna turecka (oblężenie Wiednia)
- Szarżowali
- Około 20 000 jeźdźców polskich, austriackich i niemieckich, z husarią na czele (szacunek)
- Przeciw
- Armia osmańska Kara Mustafy, szacowana na 90 000 do 300 000
- Wynik
- Oblężenie złamane w około pół godziny; straty osmańskie około 10 000 do 15 000
Latem 1683 roku wielki wezyr Kara Mustafa obległ Wiedeń, stolicę Habsburgów. 12 września armia odsieczy, około 70 000 Polaków, Austriaków i Niemców pod wodzą króla Jana III Sobieskiego, zaczęła schodzić ze wzgórz Kahlenbergu ku tureckiemu obozowi.1
Król najpierw sprawdził teren. Według Muzeum Pałacu w Wilanowie posłał na próbę chorągiew husarską królewicza Aleksandra i dwie inne chorągwie pod Stanisławem Potockim; poniosły ciężkie straty, a Potocki poległ. Późnym popołudniem ruszyło główne uderzenie. Zarówno muzeum wilanowskie, jak i Muzeum Historii Polski mówią o 20 000 jeźdźców, z jazdą austriacką i niemiecką obok husarii, a według Muzeum Historii Polski rozstrzygająca szarża trwała pół godziny. Armia osmańska pękła i uciekła, porzucając działa, a Sobieski napisał do papieża: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył. Straty osmańskie szacuje się na 10 000 do 15 000 ludzi.2
Czy była to największa szarża kawalerii w historii? Tak brzmi najczęstsza odpowiedź, ale nie da się jej dowieść. Nikt nie liczył jeźdźców ruszających do ataku, więc 20 000 to szacunek, a nie stan z listy. Główna rywalka, szarża Murata pod Iławką w 1807 roku (nr 9 niżej), liczyła według zwykłych wyliczeń około 10 700 jeźdźców, mniej więcej o połowę mniej, a starsze kandydatki opierają się na jeszcze mniej pewnych liczbach. W 1983 roku Jan Paweł II uczcił 300. rocznicę bitwy właśnie na Kahlenbergu.3
Dlaczego to miejsce: Pierwsze miejsce, bo tylko ta szarża ma najwyższe noty naraz za rozpoznawalność, siłę uderzenia, skutek i pamięć: to ją większość ludzi wymienia jako największą, a jej zwycięstwo, jak pisze dzieje.pl, zakończyło okres zwycięstw Imperium Osmańskiego. W dół ciągnie ją tylko pewność źródeł, bo jej wielkość to szacunek.4
2 Beer Szewa, 1917
- Gdzie
- Beer Szewa, południowa Palestyna (dziś Izrael)
- Wojna
- I wojna światowa, kampania palestyńska
- Szarżowali
- 4. i 12. pułk australijskiej lekkiej jazdy (Light Horse), około 500 do 800 jeźdźców (relacje się różnią)
- Przeciw
- Okopy osmańskie, ok. 1000 strzelców i dziewięć karabinów maszynowych
- Wynik
- Miasto i studnie zdobyte; 31 poległych i 36 rannych; ponad 700 jeńców
Jesienią 1917 roku Brytyjczycy mieli za sobą dwa nieudane szturmy na osmańską linię pod Gazą. Beer Szewa zamykała tę linię od strony pustyni, 43 km od Gazy, a jej studnie były jedynym pewnym źródłem wody w okolicy dla nacierającej armii.5
31 października piechota do późnego popołudnia nie zrobiła większych postępów. Generał porucznik Harry Chauvel rzucił do boju 4. Brygadę Lekkiej Jazdy, a jej dowódca, generał brygady William Grant, kazał 4. i 12. pułkowi szarżować na okopy. Ruszyli o zmierzchu z odległości około 6 km; po trzech kilometrach z boku otworzyły do nich ogień karabiny maszynowe, ale linie nie stanęły. Relacje mówią o 500 do 800 jeźdźcach. W niespełna godzinę opanowali okopy i wjechali do miasta, biorąc ponad 700 jeńców przy stracie 31 zabitych i 36 rannych, a niemal wszystkie studnie ocalały.6
Mit i fakt: szarżę często nazywa się ostatnią wielką szarżą kawalerii, tymczasem australijscy jeźdźcy nie mieli szabel ani lanc i pędzili z bagnetami w dłoni, trzymanymi jak szable. Skutek był jednak jak najbardziej prawdziwy. Osmańską linię pod Gazą udało się obejść, Gaza padła tydzień później, a Jerozolima poddała się 9 grudnia 1917 roku. Stulecie bitwy obchodzono w 2017 roku w samej Beer Szewie.7
Dlaczego to miejsce: Pamięć ma maksymalną notę, bo szarża jest filarem australijskiej pamięci wojennej, a siła uderzenia i skutek są wysokie: brygada w pełnym galopie zdobyła umocnione miasto z nietkniętymi studniami i otworzyła drogę na Jerozolimę. Jest niżej niż Wiedeń, bo szarżowała jedna brygada, nie armia, a poza Australią i Nową Zelandią mniej osób ją zna.
3 Waterloo, 1815
- Gdzie
- Grzbiet Mont-Saint-Jean na południe od Brukseli, Belgia
- Wojna
- Wojny napoleońskie, sto dni
- Szarżowali
- Dwie brygady brytyjskiej ciężkiej kawalerii; potem zmasowana jazda francuska Neya
- Przeciw
- I Korpus d'Erlona; potem czworoboki piechoty Wellingtona
- Wynik
- Natarcie d'Erlona rozbite, dwa orły zdobyte; szarże Neya odparte
18 czerwca 1815 roku 68-tysięczna armia Wellingtona broniła grzbietu na południe od Brukseli przed 72 tysiącami Napoleona i czekała, aż nadejdą Prusacy. Tego dnia padły dwie z najsłynniejszych szarż w dziejach, po jednej z każdej strony.8
Wczesnym popołudniem, gdy I Korpus d'Erlona nacierał na lewą część centrum Wellingtona, uderzyła brytyjska ciężka jazda i wpadła na francuskie kolumny. Brygada Unii, złożona z dragonów angielskich, szkockich i irlandzkich, rozbiła kolumny d'Erlona, a 1. Dragoni Królewscy i Szkoccy Szarzy zdobyli po jednym francuskim orle; sierżant Charles Ewart ze Szkockich Szarych odebrał orła 45. pułku liniowego. Potem pognali za daleko, aż na francuskie baterie, i kontratak francuskich lansjerów i kirasjerów ich zmasakrował. Według jednego z wyliczeń Brygada Unii straciła 617 z 1186 ludzi, a jej dowódca, sir William Ponsonby, zginął. Obraz lady Butler z 1881 roku Scotland Forever! uczynił tę chwilę sławną.9
W połowie popołudnia przyszła kolej na jazdę francuską. Marszałek Ney rzucał na centrum Wellingtona szarżę za szarżą zmasowanych szwadronów, a piechota sformowała czworoboki. Rozmokły grunt, jak zauważa National Army Museum, utrudniał Francuzom natarcie, a według Leggiere'a szarże szły bez wsparcia piechoty; jeźdźcy nie zdołali złamać czworoboków, choć te krwawiły pod ogniem francuskiej artylerii.10
Dlaczego to miejsce: Dwie szarże w pełnym impecie na najsłynniejszym polu bitwy epoki i pamięć na najwyższym poziomie: Royal Scots Dragoon Guards do dziś obchodzą 18 czerwca jako Dzień Waterloo. W dół ciągnie skutek, bo żadna z szarż nie rozstrzygnęła bitwy: jedna rozbiła natarcie i sama została zniszczona, druga się nie powiodła.11
4 Gaugamela, 331 p.n.e.
- Gdzie
- Równina Gaugameli, zapewne w pobliżu Tell Gomel, północny Irak
- Wojna
- Wojna Aleksandra Wielkiego z imperium perskim
- Szarżowali
- Jazda towarzyszy (hetajrów) Aleksandra, część 7000 jeźdźców w armii ok. 47 000 (Arrian)
- Przeciw
- Armia Dariusza III: według Arriana ponad milion, według współczesnego opracowania (EBSCO) ponad 50 000
- Wynik
- Dariusz uciekł; armia perska rozbita
1 października 331 roku p.n.e. Dariusz III stanął do bitwy z Aleksandrem na szerokiej równinie w północnym Iraku, z armią znacznie liczniejszą, na terenie częściowo wyrównanym przez Persów pod rydwany. Arrian, nasze główne źródło, przypisuje Aleksandrowi 7000 jazdy i około 40 000 piechoty, a Dariuszowi 40 000 jazdy, milion piechoty i 200 rydwanów z kosami. Ta ostatnia liczba jest niemożliwa; współczesne opracowanie encyklopedyczne EBSCO mówi tylko, że siły perskie liczyły ponad 50 000 ludzi.12
Aleksander prowadził szyk w prawo, poza wyrównany teren; Persowie rozciągali front, by za nim nadążyć, i posłali jeźdźców wokół jego skrzydła, aż powstała w ich linii luka. Wtedy, jak pisze Arrian, zawrócił ku niej, ustawił w klin jazdę towarzyszy i stojącą obok część falangi i z bojowym okrzykiem poprowadził ją w szybkiej szarży wprost na samego Dariusza. Dariusz, według Arriana, pierwszy odwrócił się i uciekł. Współczesny bitwie babiloński dziennik astronomiczny potwierdza sedno: „wojsko opuściło swego króla”.13
Zwycięstwo nie było jeszcze pełne. Parmenion, mocno naciskany na lewym skrzydle, wezwał pomocy, a Aleksander zawrócił z pościgu i wdał się w najzacieklejszą, według Arriana, walkę konnicy tego dnia, w której padło około sześćdziesięciu towarzyszy. Armia perska była jednak skończona. Babilon, Suza i Persepolis stały otworem, a Aleksandra obwołano królem Azji.14
Dlaczego to miejsce: Skutek ma notę najwyższą: jedna szarża rozstrzygnęła los imperium perskiego, a imię Aleksandra sprawia, że zna ją wielu. W dół ciągnie pewność źródeł, bo wszystkie liczby pochodzą od autorów antycznych, a sama szarża była klinem hetajrów wymierzonym w jednego człowieka, a nie masą dziesiątek tysięcy jeźdźców.
5 Kircholm, 1605
- Gdzie
- Kircholm nad Dźwiną pod Rygą (dziś Salaspils, Łotwa)
- Wojna
- Wojna polsko-szwedzka
- Szarżowali
- Armia Chodkiewicza, ok. 3600 ludzi, w tym ok. 2600 jazdy, z husarią jako trzonem
- Przeciw
- Armia szwedzka Karola IX, ok. 11 000 (według jednego wyliczenia ponad 13 000)
- Wynik
- Armia szwedzka rozbita w ciągu kilku godzin; ok. 8000 do 9000 zabitych Szwedów (szacunek)
We wrześniu 1605 roku król Szwecji Karol IX oblegał Rygę. Hetman litewski Jan Karol Chodkiewicz ruszył na odsiecz z około 3600 ludźmi, w tym 2600 jeźdźcami, przeciw armii szwedzkiej liczonej zwykle na około 11 000; jedno z wyliczeń, 10 868 piechoty i 2500 jazdy, daje jeszcze więcej. Armie spotkały się 27 września pod Kircholmem nad Dźwiną.15
Szwedzi stali na mocnej pozycji. Chodkiewicz wywabił ich z niej podstępem: część jego wojska udała ucieczkę. Kiedy szwedzka linia ruszyła naprzód, uderzyła w nią husaria, ciężkozbrojni kopijnicy Rzeczypospolitej, w serii szarż. Jazdę szwedzką przepędzono, piechota została rozbita na odcięte od siebie bloki, które husaria wybijała jeden po drugim, a po trzech godzinach armii szwedzkiej już nie było. Straty Szwedów szacuje się na 8000 do 9000 zabitych. Wojsko Rzeczypospolitej straciło tylko od 100 do 200 ludzi, w tym zaledwie 13 husarzy.16
Zwycięstwo w dużej mierze zakończyło inwazję Karola IX na Inflanty, ale nieopłacone wojsko rozeszło się, a wojna ciągnęła się dalej. Sława bitwy rozeszła się natychmiast: podziw wyrazili władcy Anglii i Persji oraz papież, a dziś o Kircholmie można przeczytać w każdym podręczniku historii Polski.17
Dlaczego to miejsce: Siła uderzenia i skutek mają najwyższe noty: to wzorcowa szarża husarii, która w około trzy godziny zniszczyła trzykrotnie liczniejszą armię. Na piątym miejscu trzyma ją rozpoznawalność, bo poza Polską i kręgiem historyków wojskowości nazwa jest znana znacznie słabiej niż Wiedeń czy Waterloo.
6 Lekka Brygada pod Bałakławą, 1854
- Gdzie
- Dolina na północ od Bałakławy, Krym
- Wojna
- Wojna krymska
- Szarżowali
- Brytyjska Lekka Brygada, ok. 670 ludzi (673 według National Army Museum)
- Przeciw
- Rosyjskie baterie na końcu doliny, z działami i strzelcami na obu zboczach
- Wynik
- Dotarła do dział, ale musiała zawrócić; ok. 110 zabitych i ok. 260 zabitych, rannych lub wziętych do niewoli
25 października 1854 roku Rosjanie uderzyli w kierunku Bałakławy, portowej bazy Brytyjczyków oblegających Sewastopol. Rano Ciężka Brygada zrobiła już to, do czego kawaleria była stworzona: około 800 brytyjskich ciężkich kawalerzystów zaszarżowało pod górę na mniej więcej 3000 jeźdźców rosyjskich i w około dziesięć minut wprawiło ich w bezład.18
Potem nadszedł rozkaz, by kawaleria „szybko ruszyła naprzód” i nie pozwoliła Rosjanom wywieźć zdobytych brytyjskich dział. Dowódcy jazdy tych dział nie widzieli. Widzieli natomiast rosyjską baterię na końcu bronionej doliny i tam właśnie pognała Lekka Brygada, pod ogniem z trzech stron. Kapitan Louis Nolan, który przywiózł rozkaz, zginął jako pierwszy. Część jeźdźców dopadła dział i przepędziła obsługę, ale brygada nie mogła ich utrzymać i zawróciła. Z około 670 ludzi zginęło około 110, a 161 zostało rannych; National Army Museum liczy łącznie około 260 zabitych, rannych i wziętych do niewoli oraz 475 straconych koni.19
Bitwa skończyła się patem. Francuski generał Pierre Bosquet przeszedł do historii z oceną: „C'est magnifique, mais ce n'est pas la guerre”, to wspaniałe, ale to nie jest wojna. Wiersz Tennysona, ze słynnym „ktoś popełnił błąd” i refrenem o „sześciuset”, uczynił z niej najsłynniejszą szarżę w angielskiej poezji.20
Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł mają noty najwyższe, ale skutek najniższy z możliwych: szarża niczego nie zmieniła i zrujnowała brygadę, a jej daremność jest źródłem jej sławy. Dlatego jest szósta, za szarżami, które wygrywały bitwy, choć przy tej samej sumie co Somosierra wyżej stawia ją rozpoznawalność.
7 Somosierra, 1808
- Gdzie
- Przełęcz Somosierra na drodze na Madryt, Hiszpania
- Wojna
- Wojna na Półwyspie Iberyjskim (wojny napoleońskie)
- Szarżowali
- Jeden szwadron polskich szwoleżerów Gwardii Napoleona, od niespełna 90 do ok. 200 jeźdźców (szacunki się różnią)
- Przeciw
- Ok. 8000 do 9000 Hiszpanów z 16 działami w czterech bateriach
- Wynik
- Szarża trwała ok. osiem minut; ok. 54 do 56 Polaków zabitych lub rannych
W listopadzie 1808 roku Napoleon maszerował na Madryt, a droga prowadziła przez przełęcz Somosierra. Generał Benito San Juan bronił jej 16 działami w czterech bateriach rozstawionych na 2,5 km drogi i około 8000 do 9000 piechoty. 30 listopada zniecierpliwiony cesarz rzucił 3. szwadron szwoleżerów Gwardii prosto na działa.21
Szwadron pognał krętą drogą pod górę, prosto w ogień baterii. Jego liczebność jest sporna: angielska relacja mówi o 87 lub 88 jeźdźcach, polska o około 200. Według pamiętnika generała Józefa Załuskiego dowódca, Jan Kozietulski, kazał dobyć pałaszy i krzyknąć „Niech żyje cesarz!”. Szarża szła od baterii do baterii; porucznik Andrzej Niegolewski dotarł do ostatniej z dziewięcioma ranami od bagnetów i dwiema od kul, i przeżył. Cała szarża trwała około ośmiu minut. Polacy stracili 54 do 56 zabitych i rannych, a do niewoli dostało się około 3000 Hiszpanów.22
Droga na Madryt stanęła otworem: francuska straż przednia dotarła do miasta 1 grudnia, a według Rickarda weszła do niego 4 grudnia. Malarze i poeci zrobili z szarży narodową legendę, a Polacy i Hiszpanie wciąż spotykają się na przełęczy w rocznicę, która, jak mówi dyrektor Instytutu Polskiego w Madrycie, stała się dniem braterstwa polsko-hiszpańskiego.23
Dlaczego to miejsce: Pamięć ma notę najwyższą: to narodowa legenda, wciąż upamiętniana na przełęczy; skutek był duży jak na kilka minut walki. Niżej trzymają ją siła uderzenia, rozpoznawalność i pewność źródeł: szarżował jeden szwadron, jego liczebność podaje się od około 88 do około 200 jeźdźców, a poza Polską i Hiszpanią bitwa jest mało znana.
8 Kanny, 216 p.n.e.
- Gdzie
- Równina nad rzeką Aufidus, Apulia, południowa Italia
- Wojna
- Druga wojna punicka
- Szarżowali
- Jazda Hannibala pod Hazdrubalem: łącznie około 10 000 konnych
- Przeciw
- Nieco ponad 6000 jazdy rzymskiej i sprzymierzonej, potem tyły około 80 000 piechoty
- Wynik
- Armia rzymska zniszczona; od 48 200 do około 70 000 zabitych (Liwiusz, Polibiusz)
Hannibal przyszedł pod Kanny ze słabszą piechotą niż Rzymianie, ale z dużo silniejszą jazdą: według Polibiusza miał około 10 000 konnych wobec nieco ponad 6000 po stronie rzymskiej. Jego plan, czyli środek, który się cofa, i skrzydła, które się zamykają, mógł się udać tylko wtedy, gdy ktoś zatrzaśnie pułapkę od tyłu. To zadanie dostał Hazdrubal, dowódca ciężkiej jazdy iberyjskiej i galijskiej na lewym skrzydle, nad rzeką.24
Między rzeką a piechotą nie było miejsca na manewr, więc obie kawalerie zderzyły się czołowo; Liwiusz opisuje konie stłoczone w jedną masę i jeźdźców ściąganych z siodeł. Jazdę rzymską wybito albo rozpędzono. Hazdrubal przeprowadził wtedy swoich konnych za linią bitwy na drugie skrzydło, gdzie Numidowie zwodzili jazdę sprzymierzeńców. Ta rzuciła się do ucieczki na sam jego widok. Pościg zostawił Numidom, a swoje szwadrony skierował na tyły legionów i szarżował raz za razem w wielu miejscach naraz. Polibiusz podaje około 70 000 zabitych Rzymian, Liwiusz 48 200; obie liczby pochodzą od starożytnych autorów i są sporne. Hannibal stracił około 200 jeźdźców.25
Dlaczego to miejsce: Żadna szarża z tej listy nie przesądziła bitwy bardziej, a Kanny są do dziś wzorem okrążenia. Ósme miejsce: przy tej samej sumie wyprzedza Iławkę dzięki większemu skutkowi, a Blenheim dzięki większej sławie. Wyżej nie jest, bo jeźdźców pamięta się jako część pułapki Hannibala, a nie samych w sobie, a wszystkie liczby znamy od starożytnych autorów.
9 Iławka, 1807
- Gdzie
- Iławka (Preussisch Eylau), Prusy Wschodnie (dziś Bagrationowsk, Rosja)
- Wojna
- Wojna z IV koalicją (wojny napoleońskie)
- Szarżowali
- Rezerwa kawalerii Murata, ok. 10 700 jeźdźców
- Przeciw
- Armia rosyjska Bennigsena, ok. 67 000, i jej centrum
- Wynik
- Natarcie rosyjskie zdezorganizowane, francuskie centrum ocalone; ok. 1500 straconych kawalerzystów; krwawy remis
8 lutego 1807 roku, w śnieżycy, Napoleon stoczył pod Iławką bitwę z Rosjanami Bennigsena, mając około 45 000 do 49 000 ludzi przeciw mniej więcej 67 000. Korpus Augereau, oślepiony zawieją, zabłądził i wyszedł wprost pod rosyjskie działa, które go zmasakrowały, a w centrum francuskiej linii została wyrwa.26
Napoleon zatkał ją kawalerią. Murat zebrał wszystkich jeźdźców, jakich miał pod ręką: John Prados ocenia szarżę na 10 700 jeźdźców, a J. Rickard liczy 10 700 kawalerzystów, głównie dragonów, i do tego około 1900 kirasjerów i 1500 jeźdźców Gwardii. Rozbili stojącą przed nimi jazdę rosyjską i przebili się przez rosyjską piechotę; według Rickarda najpierw odpędzili Rosjan, którzy natarli na Iławkę, potem przełamali piechotę rosyjskiego centrum i uderzyli na nią od tyłu, a obaj autorzy piszą, że powrót osłaniała jazda Gwardii. Kosztowało to około 1500 jeźdźców, ale szarża zdezorganizowała rosyjskie natarcie i dała korpusowi Davouta czas, by dotarł na pole bitwy.27
To główna rywalka Wiednia w sporze o największą szarżę w historii. Przy około 10 700 jeźdźcach to mniej więcej połowa tego, co zwykle podaje się dla Wiednia, choć obie liczby są szacunkami. Sama bitwa skończyła się remisem przy ogromnych stratach obu stron. Balzac uczynił później swojego pułkownika Chaberta uczestnikiem „słynnej szarży Murata”.28
Dlaczego to miejsce: Siła uderzenia ma notę najwyższą, bo dziesięć tysięcy jeźdźców przeszło przez centrum armii i z powrotem, a szarża uratowała armię Napoleona przed klęską. Na dziewiątym miejscu trzymają ją rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł, bo liczby szwadronów i jeźdźców się różnią. Bitwa skończyła się remisem, a poza kręgiem miłośników epoki napoleońskiej szarża jest mało znana.
10 Blenheim, 1704
- Gdzie
- Blenheim (Blindheim) nad Dunajem, Bawaria, Niemcy
- Wojna
- Wojna o sukcesję hiszpańską
- Szarżowali
- Jazda sprzymierzonych pod Marlboroughem, z armii liczącej 92 szwadrony
- Przeciw
- Francuski środek Tallarda, w armii liczącej co najmniej 60 000 ludzi
- Wynik
- Tallard w niewoli; około 14 000 Francuzów i Bawarczyków wziętych do niewoli
Latem 1704 roku książę Marlborough poprowadził armię sprzymierzonych z Niderlandów aż nad Dunaj, żeby ocalić Wiedeń przed natarciem Francuzów i Bawarczyków. 13 sierpnia razem z księciem Eugeniuszem Sabaudzkim, mając 56 000 żołnierzy, zaatakował co najmniej 60 000 ludzi marszałków Tallarda i Marsina oraz elektora bawarskiego. Pierwsze szturmy na wsie się załamały, ale każdy wyciągał ze środka francuskiej linii kolejne oddziały na skrzydła.29
Późnym popołudniem Marlborough dostrzegł osłabiony środek i rzucił jazdę, ze wsparciem piechoty, na otwarty teren między Oberglau a Blenheim, gdzie sprzymierzeni mieli już przewagę liczebną. Kawaleria Tallarda pękła pod uderzeniem, a dziewięć batalionów francuskich rekrutów zostało stratowanych na miejscu. Szwadrony zawróciły i zepchnęły pobitych Francuzów ku Dunajowi; według National Army Museum utonęło w nim ponad 3000 ludzi. Tallard dostał się do niewoli, piechota zamknięta we wsi Blenheim skapitulowała, a do niewoli trafiło około 14 000 Francuzów i Bawarczyków. Wiedeń był bezpieczny, Bawaria wypadła z wojny, a Wielka Koalicja przetrwała.30
Dlaczego to miejsce: Szarża rozstrzygnęła jedną z najważniejszych bitew swojego stulecia i znalazła się na liście słynnych szarż brytyjskiego National Army Museum. Na dziesiątym miejscu trzyma ją rozpoznawalność: poza Wielką Brytanią Blenheim kojarzy się raczej z pałacem niż z szarżą.31
11 Adrianopol, 378
- Gdzie
- Pod Adrianopolem (dziś Edirne w Turcji), Tracja
- Wojna
- Wojna gocka 376 do 382
- Szarżowali
- Jazda gocka pod Alateuszem i Safraksem, z Alanami
- Przeciw
- Rzymska armia cesarza Walensa; liczebność nieznana
- Wynik
- Walens zabity; ocalała najwyżej jedna trzecia jego armii
W 378 roku cesarz wschodni Walens wyruszył przeciw Gotom, którzy pustoszyli równiny Tracji. 9 sierpnia natknął się na ich obóz z wozów pod Adrianopolem. Doniesiono mu, że Gotów jest tylko około 10 000. Nie wiedział, że duży oddział gockiej jazdy pod Alateuszem i Safraksem jest z dala od obozu, a wódz Gotów Fritigern przeciąga rozmowy pokojowe, czekając na jego powrót.32
Lewe skrzydło rzymskie doszło już pod same wozy, kiedy jeźdźcy wrócili. Ammianus Marcellinus pisze, że gocka jazda razem z oddziałem Alanów spadła na Rzymian jak piorun bijący w górach i zmiotła wszystko, co stanęło jej na drodze. Lewe skrzydło, opuszczone przez resztę rzymskiej kawalerii, załamało się, a piechotę ściśnięto tak, że żołnierze ledwie mogli unieść miecze. Walens zginął o zmroku, jego ciała nigdy nie odnaleziono. Według Ammianusa ocalała ledwie trzecia część armii, a w rzymskich rocznikach tylko Kanny przyniosły podobną rzeź. Ammianus jest jedynym szczegółowym źródłem, a współcześni historycy podkreślają, że przebiegu bitwy nie da się dokładnie odtworzyć.33
Dlaczego to miejsce: Szarża zabiła cesarza i otworzyła Gotom drogę do osiedlenia się w granicach Cesarstwa; takim skutkiem może się pochwalić niewiele bitew. Jest jedenasta, bo prawie wszystko wiemy od jednego autora, a liczebność armii to domysły.
12 Krojanty, 1939
- Gdzie
- Krojanty koło Chojnic, Pomorze
- Wojna
- Wojna obronna 1939, II wojna światowa
- Szarżowali
- Część 18. Pułku Ułanów Pomorskich, według jednej relacji dwa szwadrony
- Przeciw
- Niemiecki batalion piechoty, potem samochody pancerne
- Wynik
- Piechota rozproszona; szarża zatrzymana ogniem karabinów maszynowych, dowódca poległ
1 września 1939 roku, w pierwszym dniu wojny, 18. Pułk Ułanów Pomorskich przez cały dzień powstrzymywał Niemców pod Chojnicami. Pod wieczór dowódca pułku, płk Kazimierz Mastalerz, dostał rozkaz wyprowadzenia kontruderzenia, a potem wycofania się za Brdę.34
Pod Krojantami ułani natknęli się na niemiecki batalion piechoty, który nie był gotowy do walki, i ruszyli na niego do szarży; według miesięcznika „Kombatant” Urzędu do Spraw Kombatantów z lasu wyszły dwa szwadrony, około 200 jeźdźców. Piechota poszła w rozsypkę. Wtedy z boku ogień z ciężkich karabinów maszynowych otworzyły ukryte niemieckie samochody pancerne i ułani ponieśli ciężkie straty. Zginął płk Mastalerz, ale starcie powstrzymało niemiecki marsz. 2 września, jak podaje IPN, pułk otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari.35
Mit i fakt: pod Krojantami polska kawaleria nie szarżowała na czołgi, tylko na piechotę, i została wybita przez samochody pancerne; opowieść o czołgach narodziła się, gdy zagranicznym korespondentom pokazano pole bitwy, na które dotarły już niemieckie czołgi, a rozpowszechniła ją niemiecka propaganda. Heinz Guderian powtórzył ją potem we wspomnieniach.36
Dlaczego to miejsce: Krojanty trafiły na listę dzięki sławie i żywej pamięci, a jedną i drugą napędza mit, dlatego sprostowanie jest sednem tego wpisu. Dwunaste miejsce, bo szarża była mała, utknęła i niewiele zmieniła.
13 Rossbach, 1757
- Gdzie
- Rossbach, Saksonia (dziś Saksonia-Anhalt), Niemcy
- Wojna
- Wojna siedmioletnia
- Szarżowali
- Jazda pruska pod Seydlitzem, z armii liczącej około 22 000 ludzi
- Przeciw
- Armia francuska i Rzeszy, około 41 000 do 45 000 ludzi
- Wynik
- Sprzymierzeni rozbici, stracili około 10 000; straty pruskie około 550
W listopadzie 1757 roku Fryderyk Wielki, latem pobity pod Kolinem, stanął w Saksonii naprzeciw armii francuskiej księcia Soubise i wojsk Rzeszy. Miał około 22 000 żołnierzy, mniej więcej dwa razy mniej niż przeciwnik. 5 listopada sprzymierzeni ruszyli szerokim łukiem, by obejść jego skrzydło, pewni, że Prusacy się wycofują.37
Fryderyk ukrył swoje ruchy za wzgórzem Janus. Gdy kolumny sprzymierzonych podeszły, pruskie działa ze wzgórza Janus otworzyły ogień do ich czołowej jazdy, a generał Friedrich Wilhelm von Seydlitz poprowadził ukrytą dotąd za wzniesieniem pruską kawalerię prosto na nią. Szwadrony sprzymierzonych zostały rozbite, zanim zdążyły się rozwinąć, i uciekły na własną piechotę. Seydlitz zebrał ludzi i uderzył po raz drugi, w bok kolumn zachwianych już salwami pruskiej piechoty. Bitwa trwała niecałe dwie godziny, a według serwisu German History in Documents rozstrzygnęła ją jazda Seydlitza. Sprzymierzeni stracili około 10 000 ludzi, Prusacy około 550. Miesiąc później Fryderyk zwyciężył pod Lutynią, a Francuzi do końca wojny nie zapuścili się już tak daleko na wschód.38
Dlaczego to miejsce: Mało która szarża dała tak pełne zwycięstwo tak niskim kosztem, stąd najwyższa ocena za skutek. Trzynaste miejsce wyznacza rozpoznawalność: poza Niemcami Rossbach znają głównie miłośnicy Fryderyka Wielkiego.
14 Kłuszyn, 1610
- Gdzie
- Kłuszyn, na zachód od Moskwy, Rosja
- Wojna
- Wojna polsko-rosyjska
- Szarżowali
- Husaria hetmana Stanisława Żółkiewskiego; od 3000 do 6500 jazdy (dane się różnią)
- Przeciw
- Około 15 000 do 30 000 Rosjan i 5000 do 7000 cudzoziemskich najemników (szacunki się różnią)
- Wynik
- Armia rosyjska i najemna rozbita; droga na Moskwę otwarta
W 1610 roku, w czasie wielkiej smuty, Zygmunt III Waza oblegał Smoleńsk, a na odsiecz szła armia rosyjska Dymitra Szujskiego z korpusem cudzoziemskich najemników opłaconych przez Szwedów pod wodzą Jakoba De la Gardie. Hetman Stanisław Żółkiewski wyszedł jej naprzeciw z wojskiem złożonym prawie wyłącznie z jazdy. J. Rickard liczy 5556 husarzy i około 1000 innych konnych, do tego 200 piechurów i dwa małe działa; uchwała Sejmu z 2019 roku mówi o około 3000 jazdy. Tak czy inaczej, naprzeciw stała znacznie liczniejsza armia: Rickard podaje 30 000 Rosjan oraz 5000 do 7000 najemników, a Przemysław Gawron z Muzeum Pałacu w Wilanowie przytacza szacunek Radosława Sikory, około 15 000 żołnierzy rosyjskich.39
Według Rickarda po nocnym marszu przez lasy Polacy uderzyli na obóz 4 lipca, ale zatrzymał ich płot, a przeciwnik zdążył się uszykować. Przez mniej więcej pięć godzin husaria szarżowała raz po raz i najpierw rozbiła jazdę rosyjską. Najemni rajtarzy odpowiedzieli karakolem, czyli podjeżdżali, strzelali z pistoletów i zawracali, ale kopie i szable zmiotły ich z pola. Cudzoziemska piechota broniła się, dopóki nie podciągnięto dwóch polskich dział, po czym skapitulowała. Bez armii polowej Moskwa przyjęła królewicza Władysława na cara, a polskie wojska weszły na Kreml.40
Dlaczego to miejsce: Skutek najwyższy: jeden dzień szarż wprowadził polską załogę na Kreml. Czternaste miejsce wyznacza słaba rozpoznawalność poza Polską i Rosją oraz sporne liczby, choć w Polsce pamięć jest żywa, a Sejm ogłosił rok 2020 Rokiem Hetmana Stanisława Żółkiewskiego.41
15 Patay, 1429
- Gdzie
- Pod Patay, na północ od Orleanu, Francja
- Wojna
- Wojna stuletnia (kampania nad Loarą)
- Szarżowali
- Francuska straż przednia La Hire'a i Potona de Xaintrailles, według jednego z szacunków około 1500 konnych rycerzy
- Przeciw
- Osłona Talbota, około 500 łuczników; armia angielska od 1000 do 5000 ludzi (szacunki się różnią)
- Wynik
- Armia angielska rozbita, Talbot w niewoli; straty angielskie od kilkuset do 2500 (sporne)
Gdy w maju 1429 roku upadło oblężenie Orleanu, Francuzi, ponaglani przez Joannę d'Arc, odbijali kolejne angielskie twierdze nad Loarą. Sir John Fastolf i lord Talbot nie zdążyli odsiec Beaugency i cofali się na północ, spowalniani przez tabory, z Francuzami na karku. 18 czerwca na południe od Patay Talbot z osłoną około 500 łuczników zajął zagłębienie terenu, a Fastolf ustawiał za nim główne siły.42
Łucznicy zaczęli wbijać w ziemię pale, zwykłą angielską zaporę przeciw jeździe, ale praca szła powoli. Według przekazu z zarośli wyskoczył wtedy jeleń, a łucznicy podnieśli myśliwski krzyk i zdradzili francuskim zwiadowcom swoje stanowisko. Krótko po drugiej po południu doborowa jazda straży przedniej pod La Hire'em i Potonem de Xaintrailles uderzyła wprost na nich, obeszła oba skrzydła łuczników i odcięła ich od głównych sił. Bitwa zamieniła się w rzeź. Talbot dostał się do niewoli, Fastolf się wycofał, a angielska armia polowa przestała praktycznie istnieć. Straty angielskie szacuje się na od kilkuset do 2500 zabitych, rannych i jeńców; Francuzi stracili niewielu. Niecały miesiąc później Delfin został w Reims koronowany na Karola VII.43
Dlaczego to miejsce: Patay kończy kampanię nad Loarą i otwiera drogę do Reims, stąd najwyższa ocena za skutek, która przesądziła o wygranej z Mars-la-Tour przy remisie punktowym. Zamyka listę, bo był to raczej atak z zaskoczenia w pełnym galopie niż szarża na uszykowanego wroga, a wszystkie liczby są sporne.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy szarże
Za szarżę uznaliśmy atak konnicy w pełnym pędzie, który miał rozbić wroga siłą uderzenia. Całe bitwy mas jazdy, jak Komarów w 1920 roku, należą do przewodnika po największych bitwach kawalerii, a same formacje do najsłynniejszych formacji kawalerii.44
Rozważyliśmy 22 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które szarże są najsłynniejsze; siła uderzenia, skutek i pamięć podwójnie, a pewność źródeł raz:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Siła uderzenia (×2). 5, gdy masowa szarża w pełnym pędzie rozbiła cel, 1, gdy był to mały albo zatrzymany atak konny.
- Skutek (×2). 5, gdy rozstrzygnął bitwę lub wojnę, 1, gdy nie zmienił jej przebiegu.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje (dzień pamięci, pomnik, tradycja jednostki, pieśń), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg potwierdzają niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi szarża bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej na przykład, dlaczego szarża Lekkiej Brygady, najsłynniejsza w języku angielskim, jest dopiero szósta: niczego nie zmieniła w bitwie i właśnie ta daremność sprawiła, że się ją pamięta.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Siła uderzenia ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Wiedeń | 5 | 5 | 5 | 5 | 3 | 48 |
| 2 | Beer Szewa | 4 | 4 | 4 | 5 | 4 | 42 |
| 3 | Waterloo | 4 | 5 | 3 | 5 | 4 | 42 |
| 4 | Gaugamela | 4 | 4 | 5 | 4 | 3 | 41 |
| 5 | Kircholm | 3 | 5 | 5 | 4 | 4 | 41 |
| 6 | Lekka Brygada pod Bałakławą | 5 | 3 | 1 | 5 | 5 | 38 |
| 7 | Somosierra | 3 | 4 | 4 | 5 | 3 | 38 |
| 8 | Kanny | 3 | 4 | 5 | 3 | 3 | 36 |
| 9 | Iławka | 3 | 5 | 4 | 3 | 3 | 36 |
| 10 | Blenheim | 2 | 5 | 5 | 3 | 4 | 36 |
| 11 | Adrianopol | 3 | 4 | 5 | 3 | 2 | 35 |
| 12 | Krojanty | 4 | 2 | 2 | 5 | 4 | 34 |
| 13 | Rossbach | 2 | 4 | 5 | 3 | 4 | 34 |
| 14 | Kłuszyn | 2 | 4 | 5 | 3 | 3 | 33 |
| 15 | Patay | 2 | 3 | 5 | 3 | 3 | 31 |
Blisko listy
Pięć szarż było blisko i nie weszło do piętnastki:
Ciężka Brygada, 1854. Tego samego ranka co Lekka Brygada pod Bałakławą słabsza liczebnie Ciężka Brygada uderzyła na dużą masę rosyjskiej jazdy, która zatrzymała się pod brytyjskim obozem, i w kilka minut (według jednej relacji w osiem, według innej w dziesięć) przegnała ją z pola. To prawdziwy sukces, ale opowiadamy go we wpisie o Lekkiej Brygadzie, a nie osobno.45
Izbuszenski, 1942. W sierpniu 1942 roku nad Donem około 600 włoskich kawalerzystów z pułku Savoia Cavalleria zaszarżowało na mniej więcej 2000 radzieckich piechurów z karabinami maszynowymi i moździerzami i pomogło wyprzeć ich z pozycji. Często nazywa się ją ostatnią wielką szarżą kawalerii; opisujemy ją w części o ostatniej szarży, a nie na liście.46
Omdurman, 1898. 21. Pułk Lansjerów, a w jego szeregach młody Winston Churchill, ruszył na linię strzelców, którą Churchill ocenił na ledwie sto ludzi, i wpadł do ukrytego jaru, w którym czekało około 2500 wojowników; zginęło 21 lansjerów, a według Churchilla zabitych lub rannych zostało 119 koni. Szarża słynna, ale poboczna, a pułk zapłacił za nią wysoką cenę bez większego zysku.47 › Bitwa pod Omdurmanem, 1898
Rokitna, 1915. 13 czerwca 1915 roku około 70 ułanów Legionów Polskich pod rotmistrzem Zbigniewem Dunin-Wąsowiczem zaszarżowało na Bukowinie na rosyjskie okopy i przełamało trzy z czterech linii; zginęło 15 ułanów, wśród nich Dunin-Wąsowicz. W Polsce to legenda, ale poza nią mało znana, a szarża nie osiągnęła celu.48
Mars-la-Tour, 1870. 16 sierpnia 1870 roku generał von Bredow poprowadził sześć szwadronów kirasjerów i ułanów, według Williama E. Welsha około 800 jeźdźców, na francuskie baterie na zachód od Metzu i dalej, w głąb tyłów VI Korpusu Canroberta, którego natarcie zatrzymał. Słynna „śmiertelna jazda” odpadła przez pewność źródeł: liczby i straty opierają się na nielicznych relacjach, a remis z Patay rozstrzygnął skutek.49
Ilu jeźdźców ruszyło do szarży pod Wiedniem?
Nikt ich nie policzył, więc każda liczba jest szacunkiem. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie i Muzeum Historii Polski podają, że do ataku ruszyło około 20 000 jeźdźców: na czele husaria, obok niej jazda austriacka i niemiecka. To właśnie ta skala sprawia, że Wiedeń tak często nazywa się największą szarżą kawalerii w historii.50
Sobieski nie rzucił wszystkich sił naraz. Według muzeum wilanowskiego najpierw wysłał na próbę chorągiew husarską królewicza Aleksandra i dwie inne chorągwie pod wodzą Stanisława Potockiego; poniosły one ciężkie straty, a Potocki poległ, lecz atak pokazał, że szarża może się przebić. Główne uderzenie nastąpiło późnym popołudniem, a według Muzeum Historii Polski rozstrzygnęło bitwę w około pół godziny. Nie da się dowieść, że była to największa szarża w dziejach, bo liczby dla wszystkich rywalek są równie niepewne. O ciężkozbrojnych kopijnikach, którzy ją prowadzili, piszemy w przewodniku o husarii skrzydlatej, a największe starcia, w których całe masy jazdy walczyły ze sobą, to osobny temat, omówiony w tekście o największych bitwach kawalerii w historii.51 › Jan III Sobieski
Czy polska kawaleria szarżowała na niemieckie czołgi w 1939 roku?
Nie, to mit. Pod Krojantami na Pomorzu, pod koniec dnia 1 września 1939 roku, 18. Pułk Ułanów Pomorskich zaszarżował na niemiecki batalion piechoty, który nie był gotowy do walki, i zaczął go rozpraszać, gdy nagle ukryte na skrzydle niemieckie samochody pancerne otworzyły ogień z karabinów maszynowych. Czołgów na polu walki nie było.52
Dowódca pułku, płk Kazimierz Mastalerz, zginął w szarży, a 2 września pułk otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari. Opowieść o lancach przeciw pancerzom powstała później. Niemieccy i włoscy korespondenci wojenni dotarli na pole walki dopiero wtedy, gdy nadjechały już niemieckie czołgi, a niemiecka propaganda ją rozpowszechniła. Heinz Guderian powtórzył ją we wspomnieniach, pisząc, że Pomorska Brygada Kawalerii zaatakowała jego czołgi szablami i lancami. Co polska kawaleria naprawdę zrobiła tego pierwszego dnia w walce z niemiecką bronią pancerną, opisujemy w tekście o bitwie pod Mokrą.53
Jaka była ostatnia szarża kawalerii w historii?
Nie ma jednej odpowiedzi, bo drobne ataki konne zdarzały się jeszcze po wielkich szarżach. Zwykle wymienia się trzy starcia z II wojny światowej: amerykański 26. Pułk Kawalerii pod Morong na Filipinach w styczniu 1942 roku, włoski pułk Savoia Cavalleria pod Izbuszenskim w sierpniu 1942 roku, często nazywany ostatnią wielką szarżą, oraz polskich ułanów pod Borujskiem w marcu 1945 roku.54
16 stycznia 1942 roku na półwyspie Bataan porucznik Edwin Ramsey poprowadził oddział 26. Pułku Kawalerii, złożony z filipińskich zwiadowców (Philippine Scouts), na wielokrotnie liczniejsze siły japońskie; armia amerykańska uznaje to za ostatnią szarżę konną w historii wojskowości Stanów Zjednoczonych. 24 sierpnia 1942 roku nad Donem około 600 do 700 włoskich kawalerzystów z pułku Savoia Cavalleria zaszarżowało na radziecką piechotę liczoną na 2000 do 2500 ludzi i pomogło wyprzeć ją z pozycji. Niektóre relacje datują szarżę na 23 sierpnia, a HISTORY zauważa, że mniejsze, gorzej udokumentowane szarże zdarzały się zapewne jeszcze później.55 › Bitwa o Bataan, 1942
1 marca 1945 roku, w walkach o Wał Pomorski, około 220 ułanów 1. Warszawskiej Samodzielnej Brygady Kawalerii pod wodzą Zbigniewa Staraka uderzyło konno na niemieckie pozycje pod Borujskiem i zdobyło je; w szarży poległo siedmiu ułanów. Przeszła do historii jako ostatnia szarża polskiej kawalerii, choć historyk Juliusz Tym dowodził, że nie spełniała warunków prawdziwej szarży, i nazywał ją natarciem konno.56
Dlaczego skończyła się epoka szarż kawalerii?
Zakończyła ją siła ognia. Britannica wiąże upadek kawalerii z drugą połową XIX wieku, gdy karabiny powtarzalne i karabiny maszynowe odebrały jej znaczną część dawnej wartości. W czasie I wojny światowej nowoczesna artyleria, karabiny i karabiny maszynowe sprawiały, że szarża na niezłamany szyk przeciwnika była tak kosztowna, że rzadko mogła się powieść.57
National Army Museum w Londynie przywołuje bój pod Audregnies w Belgii 24 sierpnia 1914 roku, gdy brytyjscy ułani i dragoni zaszarżowali przez otwarty teren w ogień niemieckich karabinów, karabinów maszynowych i artylerii i zostali zdziesiątkowani; po takich doświadczeniach, jak stwierdza muzeum, czas masowych szarż kawalerii minął. Jeźdźcy nie zniknęli z dnia na dzień. Przez całą wojnę kawaleria prowadziła rozpoznanie, osłaniała skrzydła i często walczyła pieszo, a w 1918 roku znów ruszyła konno w końcowej ofensywie aliantów. Po wojnie, jak odnotowuje Britannica, oddziały kawalerii zamieniały konie na pojazdy pancerne i stawały się kawalerią zmechanizowaną lub pancerną. Czym różniły się zadania dawnej ciężkiej i lekkiej jazdy, wyjaśniamy w tekście ciężka kontra lekka kawaleria.58
