Kiedy odbyła się bitwa pod Mokrą?

1 września 1939 roku, pierwszego dnia niemieckiej napaści na Polskę, w rejonie wsi Mokra na północ od Kłobucka i na północny zachód od Częstochowy.

Kto walczył pod Mokrą?

Wołyńska Brygada Kawalerii płk. Juliana Filipowicza, wspierana przez pociąg pancerny nr 53 „Śmiały”, przeciwko niemieckiej 4 Dywizji Pancernej gen. mjr. Georga-Hansa Reinhardta.

Kto wygrał bitwę pod Mokrą?

Polscy historycy uznają ją za polski sukces obronny: brygada przez cały dzień powstrzymywała 4 Dywizję Pancerną i zadała jej ciężkie straty, a wieczorem się wycofała. Historyk Robert Forczyk nazywa ją kosztownym niemieckim sukcesem taktycznym.

Ile czołgów stracili Niemcy pod Mokrą?

Szacunki są różne: od 40 do 50 czołgów („Historia Do Rzeczy”) po 62, w tym 24 zniszczone bezpowrotnie (Robert Forczyk), i około 70 (relacja PAP), do tego wiele innych pojazdów. Wiele uszkodzonych czołgów później naprawiono.

Czy pod Mokrą polska kawaleria szarżowała na czołgi?

Nie. Brygada walczyła pieszo, z działkami przeciwpancernymi 37 mm, karabinami przeciwpancernymi i artylerią, a konie ukryto w lesie.

Jaki pociąg pancerny walczył pod Mokrą?

Polski pociąg pancerny nr 53 „Śmiały”, który ostrzeliwał niemieckie czołgi z toru za plecami brygady; po południu dołączył do niego drugi pociąg pancerny.

Skąd wziął się mit o szarży kawalerii na czołgi?

Najpewniej z Krojant na Pomorzu, gdzie 1 września 1939 roku 18 Pułk Ułanów Pomorskich zaszarżował na niemiecką piechotę i dostał się pod ogień samochodów pancernych. Korespondenci wojenni i niemiecka propaganda zrobili z tego potem szarżę na czołgi.

Mokra 1939: polska kawaleria przeciw niemieckim czołgom

W liczbach
Strona	Siły	Straty
Polska	Brygada kawalerii z artylerią konną, batalionem piechoty i pociągiem pancernym	Około 500 do 530 zabitych, rannych i zaginionych¹
Niemcy	Dywizja pancerna, od 324 do 341 czołgów	Według różnych szacunków od około 40 do 70 wyeliminowanych czołgów oraz wiele innych pojazdów²

W skrócie

Co wydarzyło się pod Mokrą?

Bitwa pod Mokrą rozegrała się 1 września 1939 roku, pierwszego dnia niemieckiej napaści na Polskę. Wołyńska Brygada Kawalerii płk. Juliana Filipowicza, walcząc pieszo z działkami i karabinami przeciwpancernymi, przy wsparciu pociągu pancernego, przez cały dzień powstrzymywała znacznie silniejszą niemiecką 4 Dywizję Pancerną i wyeliminowała dziesiątki jej czołgów, po czym wieczorem się wycofała. Pamięta się ją jako jeden z pierwszych polskich sukcesów tej wojny i dowód, że opowieść o ułanach szarżujących na czołgi to mit.³

Krótko przed ósmą rano pierwszego dnia II wojny światowej czołgi niemieckiej dywizji pancernej natknęły się na polską brygadę kawalerii okopaną wokół wsi na północny zachód od Częstochowy. Kawalerzyści nie szarżowali. Konie zostawili w lesie i czekali przy działkach przeciwpancernych. Od rana do późnego popołudnia Niemcy nacierali cztery razy i cztery razy polska linia wytrzymała.⁴

Tło: luka między dwiema armiami

Niemiecki plan najazdu na Polskę kierował XVI Korpus gen. Ericha Hoepnera, z 1 i 4 Dywizją Pancerną, w styk dwóch polskich armii, „Łódź” i „Kraków”. Po przełamaniu frontu dywizje pancerne miały wyjść na drogi prowadzące do Warszawy. 4 Dywizja Pancerna szła na lewym skrzydle tego uderzenia, na północ od Kłobucka.⁵

Właśnie tego styku pilnowała Wołyńska Brygada Kawalerii. Osłaniała południowe skrzydło Armii „Łódź” i utrzymywała łączność z Armią „Kraków” w rejonie Miedźna i Mokrej, dużej nizinnej wsi położonej 23 kilometry na północny zachód od Częstochowy i 5 kilometrów od Kłobucka. John Dunn, piszący dla HistoryNet, nazywa to miejsce kluczową pozycją.⁶

Ciemna mapa lokalizacyjna ze złotą gwiazdką w świecącym kółku, która wskazuje przybliżone miejsce bitwy: Bitwa pod Mokrą, z wybrzeżami, rzekami i jeziorami regionu oraz małą wkładką z mapą świata, na której zaznaczono ten obszar — Bitwa pod Mokrą: gwiazdka wskazuje przybliżone miejsce bitwy, a wkładka pokazuje ten obszar na mapie świata. Mapa wykonana do tego artykułu na podstawie danych Natural Earth, bez współczesnych granic. Mapa lokalizacji: © Echoes of Battle (dane: Natural Earth, domena publiczna)

Niemcy przekroczyli graniczną Liswartę jeszcze przed piątą rano. Polska 7 Dywizja Piechoty zniszczyła mosty w Krzepicach, co na pewien czas zatrzymało czołgi, ale kolumny zmotoryzowane znalazły inne przeprawy i ruszyły dalej na wschód, ku brygadzie.⁷

Kolorowa mapa kampanii w Polsce w 1939 roku z niemieckimi grupami armii i polskimi armiami — Rozmieszczenie stron 31 sierpnia 1939 roku i niemiecki plan natarcia na mapie z atlasu II wojny światowej Akademii Wojskowej USA w West Point. Armia „Łódź”, w której składzie była Wołyńska Brygada Kawalerii, broniła odcinka naprzeciw Śląska. Domena publiczna (dzieło rządu USA). Wydział Historii Akademii Wojskowej USA, przez Wikimedia Commons.

Siły i dowódcy

Płk dypl. Julian Filipowicz był kawalerzystą z Legionów Polskich, który przeszedł wojnę 1920 roku. Dowództwo Wołyńskiej Brygady Kawalerii objął dopiero w czerwcu 1939 roku.⁸

Czarno-biały widok płk. Juliana Filipowicza, dowódcy 7 Pułku Ułanów Lubelskich, w płaszczu wśród oficerów, 1933 — Julian Filipowicz, wówczas pułkownik i dowódca 7 Pułku Ułanów Lubelskich, na zdjęciu Adama Jankowskiego z 1933 roku wśród swoich żołnierzy przed kwaterą. W 1939 roku dowodził Wołyńską Brygadą Kawalerii pod Mokrą. Domena publiczna (polskie zdjęcie opublikowane przed 1994 rokiem bez zastrzeżenia praw). Adam Jankowski, 1933, przez Wikimedia Commons.

Ustawił brygadę frontem na zachód, w lasach wokół rozległej śródleśnej polany. Bezleśny przesmyk prowadzący na polanę, najprostszą drogę dla czołgów, obsadził 21 Pułk Ułanów Nadwiślańskich. Prawe skrzydło trzymał 19 Pułk Ułanów Wołyńskich, lewe batalion piechoty. W odwodzie stały 12 Pułk Ułanów Podolskich i 2 Pułk Strzelców Konnych, a także artyleria konna i niewielki dywizjon pancerny z tankietkami i samochodami pancernymi. Za całą pozycją biegła linia kolejowa, częściowo na wysokim nasypie.⁹

Działa zamaskowano i wstrzelano w teren jeszcze przed bitwą. Broń przeciwpancerna była nowoczesna: armata 37 mm wz. 36, produkowana na licencji Boforsa, i karabin przeciwpancerny wz. 35. Obie miały się sprawdzić w nadchodzącej walce. Liczebność brygady podaje się różnie. Stanisław Piwowarski pisze o około 6 tysiącach żołnierzy, z których prawie 4 tysiące było na stanowiskach bojowych, a „Historia Do Rzeczy” o ponad 7 tysiącach na papierze, lecz tylko około 2 tysiącach zdolnych do walki, z czego 500 musiało pilnować koni.¹⁰

Polski kawalerzysta na koniu z długim karabinem przeciwpancernym przypiętym pionowo przy siodle — Polski ułan z karabinem przeciwpancernym wz. 35 (Ur) przewożonym konno, ilustracja z instrukcji wojskowej wydanej w Warszawie w 1938 roku. Kawaleria jechała do walki konno, ale walczyła pieszo taką bronią. Domena publiczna (polskie zdjęcie opublikowane przed 1994 rokiem bez zastrzeżenia praw). Instrukcja Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1938, przez Wikimedia Commons.

Naprzeciw stanęła 4 Dywizja Pancerna gen. mjr. Georga-Hansa Reinhardta, licząca ponad 13 tysięcy żołnierzy. „Polska Zbrojna” przypisuje jej 341 czołgów i około 90 samochodów pancernych, Piwowarski 324 czołgi. Wiele z nich to były lekkie Panzer I i II.¹¹

Obrońcy mieli też atut, którego Niemcy się nie spodziewali. Pociąg pancerny nr 53 „Śmiały” krążył po torach za plecami brygady, gotów wesprzeć ogniem każdy zagrożony odcinek.¹²

Przebieg bitwy

Pierwsze natarcia. Około ósmej niemiecka straż przednia wpadła na polskie pozycje i próbowała przełamać je z marszu. Natarcie odparto, a zarówno Robert Forczyk, były oficer armii amerykańskiej i autor historii kampanii 1939 roku, jak i „Historia Do Rzeczy” liczą, że Niemcy stracili w tym pierwszym starciu cztery czołgi.¹³

Próba obejścia. Około dziesiątej Niemcy uderzyli ponownie, tym razem po przygotowaniu artyleryjskim i nalocie bombowców nurkujących, a częścią sił próbowali obejść brygadę od północy. Filipowicz wprowadził do walki odwody.¹⁴

Pociąg pancerny. Wtedy do akcji wszedł pociąg pancerny. Strzelając z wysokiego nasypu kolejowego, „Śmiały” raził niemieckie czołgi i pomógł je odeprzeć. Dr Andrzej Wesołowski z Centralnego Archiwum Wojskowego podkreśla, że w kulminacyjnym momencie boju to jego działa skutecznie wsparły ułanów i strzelców konnych.¹⁵

Żołnierze w hełmach skuleni za małą armatą przeciwpancerną z tarczą — Polska armata przeciwpancerna 37 mm wz. 36 Bofors na stanowisku ogniowym podczas ćwiczeń w 1939 roku, ten sam typ działa, którego brygada użyła przeciw niemieckim czołgom. Zdjęcie z Narodowego Archiwum Cyfrowego. Domena publiczna (polskie zdjęcie opublikowane przed 1994 rokiem bez zastrzeżenia praw). Narodowe Archiwum Cyfrowe, 1939, przez Wikimedia Commons.

Uderzenie w południe. Około południa spadł najcięższy cios. Masa czołgów wdarła się przesmykiem między lasami na stanowiska 4 szwadronu 21 Pułku Ułanów i przebiła się na polanę, na której stała polska artyleria. Co do liczb źródła się różnią: „Historia Do Rzeczy” pisze o 80 do 100 czołgach, „Polska Zbrojna” o prawie 200 niemieckich czołgach stłoczonych na polanie o boku dwóch kilometrów. Pojedynek czołgów z polskimi działami kosztował obie strony bardzo drogo, ale w końcu kawalerzyści i artylerzyści ustabilizowali linię na torach kolejowych, gdzie natarcie straciło impet.¹⁶

Punkt zwrotny: linia kolejowa

Ostatnie wielkie natarcie przyszło po południu, znów po nalocie i ostrzale artylerii. I znów brygadę uratowała kolej: do „Śmiałego” dołączył drugi pociąg pancerny i oba uderzyły na Niemców. W centrum Filipowicz rzucił do walki ostatni odwód, tankietki i samochody pancerne, które wraz z działkami przeciwpancernymi 2 Pułku Strzelców Konnych zmusiły Niemców do odwrotu.¹⁷

Kawalerzyści nie szarżowali na czołgi. Okopali się, a czołgi stanęły.

To, jak skończył się ten dzień, zależy od tego, czyją relację się czyta. Według polskich opracowań linia na torach się utrzymała, a brygada z rozkazu wycofała się w porządku o zmroku, zostawiając na polach około stu zniszczonych lub unieruchomionych niemieckich czołgów i pojazdów. Forczyk pisze, że 4 Dywizja Pancerna zajęła Mokrą i do godziny piątej zmusiła brygadę do odwrotu, ale nie zdołała jej ścigać. W jego ocenie był to niemiecki sukces taktyczny, choć okupiony wysoką ceną, bo Reinhardt zamiast manewru wybrał przebijanie się siłą przez umocnioną pozycję, dysponując słabo opancerzonymi czołgami.¹⁸

Następstwa

Brygada zapłaciła wysoką cenę. Najczęściej podaje się około 500 zabitych, rannych i zaginionych, pięć dział i kilkaset koni; „Polska Zbrojna” podaje 530 żołnierzy, w tym 27 oficerów, pięć dział, cztery działka przeciwpancerne i około 300 koni.¹⁹

Straty niemieckie są znacznie mniej pewne. Liczba wyeliminowanych czołgów waha się od 40 do 50 („Historia Do Rzeczy”, która dodaje, że wiele z nich później naprawiono) i co najmniej 50 („Polska Zbrojna”) po 62, w tym 24 zniszczone bezpowrotnie, według Forczyka, i około 70 w relacji PAP. Szacunki niemieckich zabitych i rannych sięgają od kilkuset do ponad tysiąca. Piwowarski przytacza niemiecki szacunek, według którego w dwudniowych walkach pod Mokrą i Ostrowami dywizja straciła około 170 pojazdów, w tym 75 czołgów.²⁰

Walka trwała dalej. Nocą brygada odeszła na pozycję opóźniającą pod Ostrowami, gdzie 2 września odparła kolejne natarcia, a wieczorem tego dnia otrzymała rozkaz przejścia do odwodu Grupy Operacyjnej „Piotrków”. W nocy z 2 na 3 września 2 Pułk Strzelców Konnych wykonał wypad na Niemców pod Kamieńskiem.²¹

Filipowicz prowadził brygadę przez resztę kampanii wrześniowej, aż do bitwy pod Tomaszowem Lubelskim. Potem zaangażował się w konspirację, w 1942 roku awansował na generała brygady, a wyniszczony gruźlicą zmarł w Otwocku 14 sierpnia 1945 roku.²² › Bitwa pod Kockiem, 1939

Pamięć i legenda

Dla dr. Andrzeja Wesołowskiego, współautora opracowania Mokra Działoszyn 1939, dwudniowy bój pod Mokrą i Ostrowami zapisał się złotymi zgłoskami w dziejach polskiej kawalerii, i to nie za sprawą spektakularnych szarż, lecz dzięki umiejętności prowadzenia działań zaporowych i opóźniających wobec znacznie silniejszego przeciwnika.²³

Świat zapamiętał jednak inny obraz: polskich ułanów galopujących z lancami na czołgi. Ta opowieść wyrosła najpewniej z innej walki tego samego dnia, pod Krojantami na Pomorzu. Pod wieczór 1 września 18 Pułk Ułanów Pomorskich płk. Kazimierza Mastalerza zaszarżował na nieprzygotowany do walki batalion niemieckiej piechoty i rozproszył go, dopóki ukryte niemieckie samochody pancerne nie otworzyły ognia z karabinów maszynowych. Mastalerz poległ. Czołgów na tym polu nie było, a pułk wykonał zadanie, bo powstrzymał niemiecki marsz.²⁴

Kiedy pod Krojanty dotarli niemieccy i włoscy korespondenci wojenni, były tam już niemieckie czołgi, a ciała ludzi i koni leżące w pobliżu złożyły się w opowieść o lancach przeciw pancerzom. Heinz Guderian powtórzył ją w swoich wspomnieniach, a płk dr hab. Juliusz S. Tym zwraca uwagę, że legendę skwapliwie przejęła później propaganda sowiecka i peerelowska.²⁵

Mokra jest odpowiedzią na tę legendę: zdyscyplinowani kawalerzyści, walczący jak piechota nowoczesną bronią, pokazali w pierwszym dniu wojny, że niemiecką broń pancerną można zatrzymać. To jedna z najbardziej znanych bitew kampanii wrześniowej, wspominana obok obrony Westerplatte, bunkrów Mławy i Wizny oraz wielkiej bitwy nad Bzurą.²⁶ › Bitwa pod Kałuszynem 1939

Mokra dziś

Mokra leży w gminie Miedźno, niedaleko Kłobucka, w województwie śląskim. We wsi stoi Pomnik Bohaterów Bitwy pod Mokrą, przy którym co roku około 1 września obchodzi się rocznicę bitwy.²⁷