Prowokacja gliwicka 1939: sfingowany atak, który otworzył wojnę

Górny Śląsk podzielono w 1922 roku między Polskę i Niemcy, a Gleiwitz, dzisiejsze Gliwice, znalazło się po stronie niemieckiej, kilka kilometrów od granicy. W międzywojniu oba państwa toczyły w eterze wojnę propagandową. W Gliwicach od 1925 roku działała niemiecka stacja przekaźnikowa, a w 1927 roku Polskie Radio uruchomiło w Katowicach silniejszą rozgłośnię, adresowaną do słuchaczy po obu stronach granicy; pod koniec dekady pisano już otwarcie o „wojnie w eterze”. W 1935 roku na skraju Gliwic uruchomiono nowy niemiecki nadajnik z drewnianą wieżą wysokości 111 metrów, oddalony o pięć kilometrów od studiów, jak opisuje Bogusław Tracz na portalu IPN Przystanek Historia.²

Pretekst na zamówienie

Wiosną 1939 roku Hitler postanowił zaatakować Polskę, a niemiecka prasa zapełniła się opowieściami o polskich prześladowaniach Niemców. To nie wystarczało, by uciszyć opinię zagraniczną, pisze Tracz, postanowiono więc pretekst spreparować. Zadanie powierzono Heinrichowi Himmlerowi i jego podwładnym: Reinhardowi Heydrichowi, szefowi Służby Bezpieczeństwa SS (SD), oraz Heinrichowi Müllerowi z gestapo. Jak dodaje, na naradzie w siedzibie SD 8 sierpnia uzgodniono kilka pozorowanych ataków z terytorium Polski przed wybuchem wojny, a Heydrich objechał granicę i zatwierdził trzy cele: leśniczówkę w Pitschen (Byczynie), niemiecki urząd celny w Hochlinden (Stodołach) i radiostację w Gleiwitz.³

Hitler wyłożył tę logikę swoim dowódcom wojskowym 22 sierpnia 1939 roku. W zapisie tej narady, wykorzystanym w Norymberdze jako dokument 1014-PS, mówi: „Podam propagandowy powód rozpoczęcia wojny, mniejsza o to, czy będzie wiarygodny. Zwycięzcy nikt potem nie zapyta, czy mówił prawdę” (przekład z angielskiej wersji protokołu).⁴

Akcję w Gliwicach Heydrich powierzył Alfredowi Naujocksowi, według Tracza 28-letniemu funkcjonariuszowi SD, który w 1935 roku brał już udział w zabójstwie antynazistowskiego radioamatora w Pradze. Naujocks zeznał później pod przysięgą, że Heydrich wydał mu rozkaz osobiście, około 10 sierpnia: miał opanować radiostację, upozorować, że napastnikami są Polacy, i utrzymać ją dość długo, by mówiący po polsku Niemiec nadał przemówienie wzywające Polaków do walki z Niemcami. Według relacji Naujocksa Heydrich powiedział mu, że potrzebny jest rzeczywisty dowód tych polskich ataków dla prasy zagranicznej i dla niemieckiej propagandy. W połowie sierpnia Naujocks i sześciu ludzi, w tym technik radiowy i człowiek biegle mówiący po polsku, zameldowali się w dwóch gliwickich hotelach jako biznesmeni i czekali.⁵

Akcja „Himmler”: pozostałe prowokacje

Gliwice były tylko częścią szerszego planu. Według Tracza w Hochlinden, dziś rybnickich Stodołach, miał zostać upozorowany atak umundurowanego „polskiego” oddziału, który stoczy „pojedynek” z niemiecką strażą graniczną; w Pitschen, dziś Byczynie, esesmani udający polskich powstańców w cywilnych ubraniach mieli napaść na leśniczówkę, w której mieszkał leśniczy z rodziną. Wszystkie trzy akcje, jak dodaje, koordynowała placówka gestapo w Opolu. Polska Agencja Prasowa, powołując się na historyków Muzeum w Gliwicach, opisuje całą operację jako koordynowaną przez SD przy pomocy Abwehry, niemieckiego wywiadu wojskowego.⁶

Dwie relacje z Norymbergi opisują, jak gromadzono rekwizyty. Erwin Lahousen, szef jednego z oddziałów Abwehry, zeznał 30 listopada 1945 roku, że w połowie sierpnia jego oddział i jeszcze jeden otrzymały zadanie dostarczenia polskich mundurów i wyposażenia, takiego jak legitymacje, na potrzeby akcji, którą dziennik oddziału nazywał „przedsięwzięciem Himmler”. Naujocks stwierdził, że w ostatnich dniach sierpnia słyszał w Opolu, jak Müller omawiał inny incydent, w którym 12 lub 13 skazanych przestępców miało zostać przebranych w polskie mundury, zabitych i pozostawionych na miejscu dla prasy. Według Naujocksa Müller nazywał tych ludzi kryptonimem „Konserwy”, a jednego z nich miał przekazać jemu na potrzeby akcji w Gliwicach.⁷

Nawet w niemieckich służbach mało kto znał szczegóły. Lahousen wspominał, że gdy pierwszy komunikat Wehrmachtu doniósł o polskich atakach na terytorium Niemiec, jeden z oficerów odczytał go na głos i zauważył, że teraz już wiadomo, do czego były potrzebne mundury. Szef Abwehry Canaris miał im potem powiedzieć, że przebrani w te mundury więźniowie obozów koncentracyjnych zaatakowali radiostację w Gliwicach, co nie zgadza się z relacją Tracza (IPN), według której napastnikami w Gliwicach byli funkcjonariusze SD w cywilnych ubraniach.⁸

„Babcia umarła”

Gestapo potrzebowało też ciała. Wybór padł na Franza Honioka, 40-letniego kawalera ze wsi Łubie, urodzonego w 1899 roku w polskojęzycznej rodzinie. Był obywatelem niemieckim, który w czasie plebiscytu stanął po stronie Polski, walczył w III powstaniu śląskim i działał w polskiej mniejszości: człowiekiem, jak pisze Tracz, którego nikt nie będzie szukał. Zatrzymano go w gospodzie 30 sierpnia i według Tracza przewieziono najpierw do Opola, a potem do więzienia policyjnego w Gliwicach.⁹

Według Tracza pół godziny po północy 31 sierpnia Hitler podpisał rozkaz ataku na Polskę 1 września o 4.45. Tego dnia Heydrich zadzwonił do Naujocksa do hotelu i podał hasło: babcia umarła. Historycy IPN podają, że telefon zadzwonił około 16.00; sam Naujocks zapamiętał południe, a atak wyznaczono na 20.00. Około 19.40 grupa pojechała do nadajnika, gdzie tego wieczoru zmniejszono policyjną ochronę. Dwóch stanęło na czatach, reszta wtargnęła do budynku, krzycząc i klnąc po polsku, i zamknęła czworo pracowników w piwnicy.¹⁰

Audycja, która się nie udała

Potem coś poszło nie tak. Napastnicy nie znaleźli studia, bo go tam nie było: w budynku nadajnika znajdowały się tylko urządzenia przekaźnikowe i wzmacniające, a studia mieściły się w starej radiostacji w innej części miasta. Próbowali odczytać polską odezwę przez tak zwany mikrofon burzowy, służący do ostrzeżeń pogodowych. Według historyków IPN w Berlinie, gdzie słuchali ich zwierzchnicy, niczego nie usłyszano.¹¹

Ile faktycznie poszło w eter, wciąż jest sporne. Andrzej Jarczewski, kierownik Radiostacji Gliwice, powiedział PAP w 2014 roku, że zdołano odczytać tylko dziewięć słów przygotowanego tekstu: „Uwaga, tu Gliwice. Radiostacja znajduje się w rękach polskich…”, po czym transmisję przerwano, a badania wykazały, że słowa te miały pełny zasięg radiostacji. Samo Muzeum w Gliwicach pisze o kilku słowach, słyszanych prawdopodobnie tylko w najbliższej okolicy, a późniejsze depesze PAP przytaczają pogląd dzisiejszych historyków, że w eter poszły tylko pierwsze słowa, słyszalne jedynie w pobliżu radiostacji. Naujocks twierdził znacznie więcej: że nadano przemówienie trwające trzy do czterech minut przez nadajnik awaryjny.¹²

W tym czasie gestapowcy przywieźli odurzonego, ledwie przytomnego Honioka. Naujocks wspominał mężczyznę w cywilnym ubraniu, żywego, ale zupełnie nieprzytomnego, z twarzą umazaną krwią; nigdy nie podał jego nazwiska. Ludzie Naujocksa wnieśli go do budynku, gdzie najprawdopodobniej go zastrzelono, pozorując śmierć w walce; oświadczenie Naujocksa nie mówi, kto strzelał. Jego ciała do dziś nie odnaleziono.¹³

„Rozdmuchujemy to niebotycznie”

O 22.30, pisze Tracz, niemiecka agencja prasowa podała, że polscy powstańcy wdarli się do radiostacji w Gliwicach, nadali komunikat o zajęciu miasta, a jeden z napastników zginął. Radio Berlin nadało obszerny komunikat dwie godziny po napadzie, przypominał Jarczewski, dodając, że za napastnikami posuwają się polskie wojska z ciężką artylerią, a 1 września wiadomość podały gazety. Tracz przytacza też zapis z dziennika Josepha Goebbelsa z tej nocy: naziści rozdmuchują sprawę niebotycznie.¹⁴

Jak Hitler wykorzystał prowokację

Amerykańskie Muzeum Pamięci Holokaustu (USHMM) streszcza jej cel tak: SS upozorowała atak na niemiecką radiostację, Niemcy fałszywie oskarżyli o niego Polaków, a Hitler wykorzystał go do rozpoczęcia „odwetowej” kampanii. W przemówieniu w Reichstagu 1 września Hitler nie wymienił Gliwic. Mówił o kolejnych „polskich okrucieństwach” i incydentach granicznych, „ostatniej nocy było ich czternaście, w tym trzy bardzo poważne”, i oświadczył: „Tej nocy po raz pierwszy polscy żołnierze regularnej armii strzelali na naszym terytorium. Od 5.45 odpowiadamy ogniem” (przekład z wersji angielskiej). W rzeczywistości atak wyznaczono na 4.45: przed północą żołnierze gliwickiego pułku piechoty zajęli pozycje przy granicy, a o 4.45 ruszyli do natarcia, gdy na całej granicy zaczynała się niemiecka napaść na Polskę. O pierwszych dniach walk opowiadają artykuły o obronie Westerplatte i bitwie pod Mokrą.¹⁵

Czy ktoś w to uwierzył?

Prowokacje miały w oczach świata obarczyć Polskę winą, dać Hitlerowi alibi, a sojusznikom Polski pretekst do niewypełnienia zobowiązań. Nic z tego się nie udało. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę 3 września, a wtedy, zauważa Tracz, sprawa gliwicka straciła znaczenie nawet propagandowe. W lokalnej prasie pojawiły się krótkie wzmianki o „polskim ataku na radiostację w Gliwicach”, ale szybko zaginęły wśród wiadomości wojennych.¹⁶

Jak wyszła na jaw prawda

Plan zdemaskowano dopiero po klęsce Niemiec. Przed trybunałem pierwsze padło zeznanie Lahousena o mundurach, 30 listopada 1945 roku. Oświadczenie Naujocksa nosiło datę 20 listopada, a 20 grudnia amerykański oskarżyciel pułkownik Storey odczytał je przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym jako dokument 2751-PS, dowód USA-482. Relacja Naujocksa różni się od ustaleń historyków IPN między innymi co do godziny telefonu i długości audycji.¹⁷

Pamięć o Franzu Honioku

Dziś radiostacja jest oddziałem Muzeum w Gliwicach, a jej modrzewiowa wieża wciąż stoi. W 2017 roku Prezydent RP uznał radiostację za pomnik historii jako miejsce prowokacji gliwickiej i ze względu na drewnianą wieżę o konstrukcji kratowej, unikatowe świadectwo międzywojennej myśli inżynieryjnej. Co roku 31 sierpnia wspomina się tam Honioka jako jedną z pierwszych ofiar II wojny światowej, a od 2021 roku skwer wokół wieży nosi jego imię.¹⁸