Jakie było największe polskie zwycięstwo wbrew przewadze?

W naszym rankingu to Kircholm z 1605 roku, gdzie ok. 3,6 tys. żołnierzy polsko-litewskich rozbiło armię szwedzką liczącą ok. 11 tys. ludzi, czyli ok. 1 do 3, przy bardzo dobrze poświadczonych liczbach. Tyle samo punktów ma Jasna Góra z 1655 roku, a największą przewagę wroga na liście wytrzymały małe załogi, jak Trembowla w 1675 roku.

Czy 400 husarzy naprawdę pokonało 40 tysięcy Tatarów pod Hodowem?

Nie w takiej postaci, w jakiej zwykle się to opowiada. Zbigniew Hundert liczy ok. 600 jeźdźców, w tym niespełna stu husarzy, i pokazuje, że 40 tysięcy wyrosło z relacji docierających na dwór; zestawienie 400 przeciw 40 tysiącom padło w 1694 roku tylko raz, z ust Jana III. Prawdziwa wielkość ordy jest nieznana; Mirosław Nagielski przypuszcza, że mogło to być ok. 4 tysięcy.

Elitarną ciężką jazdą Rzeczypospolitej Obojga Narodów, słynną ze skrzydeł przy zbroi i szarż z kopią, które wygrywały bitwy z dużo liczniejszymi armiami, jak pod Kircholmem i Kłuszynem.

Dlaczego na liście nie ma Wiednia 1683 i Warszawy 1920?

Bo Polacy nie byli tam wyraźnie słabsi liczebnie. Według współczesnych szacunków armia odsieczy pod Wiedniem była co najmniej tak liczna jak siły tureckie, z którymi walczyła, a pod Warszawą w 1920 roku, według dzieje.pl, Polacy mieli na przedmościu warszawskim przewagę liczebną i sprzętową nad siłami Michaiła Tuchaczewskiego. Obie bitwy są w przewodniku po największych polskich bitwach.

Czy Westerplatte było polskim zwycięstwem?

Nie, załoga skapitulowała po siedmiu dniach, ale jej długa obrona wbrew przytłaczającej przewadze uczyniła z Westerplatte trwały symbol polskiego oporu. Dlatego Westerplatte jest wśród najsłynniejszych ostatnich obron, a nie na tej liście.

Które polskie bitwy ocaliły Europę?

O odsieczy wiedeńskiej z 1683 roku i Bitwie Warszawskiej z 1920 roku często mówi się, że ocaliły Europę; żadnej z nich nie wygrała jednak słabsza liczebnie armia, dlatego obie są w przewodniku po największych polskich bitwach.

Polskie zwycięstwa wbrew przewadze: 11 bitew

W skrócie
Miejsce	Bitwa	Data	Siły	Wynik
1	Kircholm	1605	ok. 3,6 tys. wobec 11 tys.; ok. 1:3	Armia szwedzka rozbita
2	Jasna Góra	1655	ok. 250 wobec ok. 2 tys.; ok. 1:8	Klasztor obroniony; oblężenie zdjęte
3	Kłuszyn	1610	2,7 do 6,7 tys. wobec 18 do 37 tys.; ok. 1:5	Zwycięstwo; car obalony
4	Komarów	1920	ok. 1,5 tys. wobec ponad 6 tys.; ok. 1:4	Zwycięstwo; armia Budionnego poturbowana
5	Chocim	1621	60 do 70 tys. (nasza suma) wobec 100 do 150 tys.; ok. 1:1,4 do 1:2,5	Szturmy tureckie odparte
6	Zbaraż	1649	ok. 9 tys. wobec 20 do 40 tys. Tatarów i ok. 70 tys. Kozaków	Obóz wytrwał; ugoda zborowska
7	Lubieszów	1577	ok. 2,3 do 2,4 tys. wobec 10 do 12 tys.; ok. 1:4 do 1:5	Armia gdańska rozbita
8	Obertyn	1531	ok. 5,65 tys. wobec ok. 17 tys.; ok. 1:3	Zwycięstwo; Pokucie utrzymane
9	Trembowla	1675	ok. 300 do 330 wobec 7 do 8 tys.; ok. 1:21 do 1:27	Zamek obroniony; oblężenie zdjęte
10	Hodów	1694	400 do 600 wobec „40 tys.” (liczba nieznana)	Wieś obroniona; Tatarzy odeszli
11	Podhajce	1667	ok. 3 tys. i uzbrojeni chłopi wobec 20 do 30 tys.	Obóz utrzymany; rozejm

W skrócie

Jakie było największe polskie zwycięstwo nad liczniejszym wrogiem?

Kircholm z 1605 roku prowadzi w naszym rankingu: ok. 3,6 tys. żołnierzy polsko-litewskich rozbiło armię szwedzką liczącą ok. 11 tys. ludzi, czyli ok. 1 do 3, przy najlepiej poświadczonych liczbach na liście. Tyle samo punktów ma Jasna Góra (1655), a trzeci jest Kłuszyn (1610), wygrany przy przewadze ok. 1 do 5.

Raz po raz armie polskie i polsko-litewskie pokonywały wroga znacznie liczniejszego od siebie, od Obertyna w 1531 roku po Komarów w 1920 roku. Na tej liście jest jedenaście bitew, w których Polacy byli wyraźnie słabsi liczebnie według współczesnych szacunków obu armii, a nie tylko według kronik. Kolejność wynika z punktów, a przewaga wroga liczy się najbardziej; zobacz, jak wybraliśmy i ułożyliśmy listę. Przy każdej pozycji piszemy, od kogo pochodzą liczby obu stron, i zaznaczamy proporcje, które wyliczyliśmy sami. Słynne zwycięstwa, w których Polacy nie byli słabsi, jak Wiedeń i Warszawa 1920, opisuje przewodnik po największych polskich bitwach, a przegrane obrony, jak Westerplatte, przewodnik po najsłynniejszych ostatnich obronach.¹

1 Kircholm, 1605

Gdzie: Kircholm nad Dźwiną pod Rygą (dziś Salaspils, Łotwa)
Wojna: Wojna polsko-szwedzka
Strony: Wojsko litewskie hetmana Jana Karola Chodkiewicza wobec armii szwedzkiej króla Karola IX
Siły: Ok. 3,6 tys. żołnierzy Rzeczypospolitej (2,6 tys. jazdy) wobec ok. 11 tys. Szwedów (8358 piechoty i 2500 jazdy według Olofssona); ok. 1 do 3
Wynik: Armia szwedzka rozbita; 8 do 9 tys. zabitych Szwedów (szacunek), 100 do 200 strat po stronie Rzeczypospolitej

We wrześniu 1605 roku król Szwecji Karol IX oblegał Rygę, a hetman litewski Jan Karol Chodkiewicz ruszył jej na odsiecz z ok. 3,6 tys. żołnierzy, w tym 2,6 tys. jazdy. Muzeum Historii Polski ocenia armię, którą Karol przyprowadził pod Kircholm, na 11 tys., a Magnus Olofsson liczy 8358 piechoty i 2500 jazdy. Chodkiewicz miał przeciw sobie mniej więcej trzy razy więcej ludzi. W jeździe siły były niemal równe, więc przewagę dawała Szwedom piechota.²

27 września Szwedzi stanęli na grzbiecie wzgórza i przez mniej więcej cztery godziny żadna strona nie chciała ruszyć pierwsza. Wtedy Chodkiewicz kazał części wojska pozorować odwrót. Szwedzki szyk zszedł za nią ze wzgórza, a husaria uderzyła. Jazdę szwedzką przepędzono; piechotę, rozbitą na odcięte od siebie czworoboki, wycięto, a po około trzech godzinach armii Karola już nie było. Muzeum Historii Polski szacuje straty szwedzkie na 8 do 9 tys. zabitych, ok. 70 procent armii, wobec 100 do 200 po stronie Rzeczypospolitej, w tym zaledwie 13 husarzy. Zwycięstwo nie przyniosło jednak korzyści strategicznych: nieopłaceni żołnierze wkrótce opuścili hetmana, a Szwedzi chętnie przyjęli rozejm.³

Dlaczego to miejsce: Kircholm i Jasna Góra mają po 40 punktów oraz tyle samo za rozpoznawalność (4) i skutek (3), więc pierwsze miejsce przypada starszej bitwie; Kircholm ma też najlepiej poświadczone liczby ze wszystkich pozycji, pewność 5. Za przewagę wroga dostaje 4, a nie 5, bo mniej więcej trzykrotna różnica dotyczyła piechoty, nie jazdy, a Rygę ocalił tylko na pewien czas, więc skutek 3.

Pełna historia: bitwa pod Kircholmem ›

2 Jasna Góra, 1655

Gdzie: Klasztor paulinów na Jasnej Górze, Częstochowa
Wojna: Potop szwedzki
Oblegający: Korpus szwedzki gen. Burcharda Müllera, ok. 2 tys. żołnierzy, w dużej części zaciężnych z Niemiec, a także Polaków (relacje spisane po oblężeniu mówiły o 10 tys.)
Obrońcy: Ok. 160 żołnierzy i uzbrojeni zakonnicy (Muzeum Historii Polski), w sumie ok. 250 zbrojnych (OKO.press), pod wodzą przeora Augustyna Kordeckiego
Wynik: Klasztor obroniony; Szwedzi odstąpili w nocy z 26 na 27 grudnia 1655 po ok. 40 dniach

W 1655 roku Rzeczpospolita niemal się rozpadła. Pospolite ruszenie wielkopolskie skapitulowało pod Ujściem, Janusz Radziwiłł przyjął dla Litwy protektorat szwedzki, Jan Kazimierz schronił się na Śląsku, a większa część wojska przeszła na służbę Karola X Gustawa. Nawet przeor Augustyn Kordecki 7 listopada uznał władzę szwedzkiego króla w zamian za list żelazny dla klasztoru, po cichu wywożąc cudowny obraz na Śląsk; prof. Idzi Panic widzi w jego liście do Karola Gustawa grę na zwłokę.⁴

18 listopada zakonnicy nie wpuścili do klasztoru żołnierzy Burcharda Müllera i zaczęło się oblężenie. Relacje spisane po nim mówiły, że generał przyszedł „na czele dziesięciu tysięcy piechoty”; Adam Węgłowski pisze w OKO.press, że miał dwa tysiące żołnierzy, w dużej mierze zaciężnych z Niemiec i Polaków, a klasztoru broniło ok. ćwierć tysiąca zbrojnych. Muzeum Historii Polski, licząc 160 żołnierzy wobec dziesięciokrotnie silniejszego wroga, daje podobną proporcję. Mit i fakt: klasztoru nie ocalił cudowny obraz, którego w czasie oblężenia w ogóle tam nie było; Jasna Góra była nowoczesną twierdzą bastionową, a jej artyleria okazała się lepsza od szwedzkiej. Po ostatnim nieudanym szturmie w Boże Narodzenie Szwedzi odeszli. 1 kwietnia 1656 roku we Lwowie Jan Kazimierz oddał królestwo pod opiekę Maryi, obierając ją Królową Polski, a Sienkiewicz uczynił potem Kordeckiego jednym z bohaterów „Potopu”.⁵

Dlaczego to miejsce: Ok. 250 obrońców wobec mniej więcej 2 tys. oblegających, czyli ok. 1 do 8, daje komplet punktów za przewagę wroga, a powieść Sienkiewicza i kult Królowej Polski sprawiają, że pamięć ma 5. Liczebność Szwedów opiera się jednak na nielicznych przekazach, więc pewność liczb 3, a klasztor, który się obronił, nie rozstrzygnął żadnej kampanii, więc skutek 3; remisuje z Kircholmem (40 punktów, ta sama rozpoznawalność i skutek) i stoi niżej jako młodsza.⁶

Pełna historia: obrona Jasnej Góry ›

3 Kłuszyn, 1610

Gdzie: Kłuszyn, na zachód od Moskwy, Rosja
Wojna: Wojna polsko-rosyjska w czasie wielkiej smuty
Strony: Wojsko Rzeczypospolitej hetmana Stanisława Żółkiewskiego wobec armii rosyjskiej Dymitra Szujskiego i najemników Jakoba De la Gardie
Siły: Polacy ok. 6,7 tys. (według Rickarda, nasza suma) albo 2,7 do 4 tys. (według Sikory, co kwestionuje Gawron); Rosjanie 30 tys. (list samego Żółkiewskiego, Rickard) albo ok. 15 tys. (Sikora), do tego 3,3 do 7 tys. najemników; nasze wyliczenie: ok. 1 do 5 przy każdym z tych szacunków
Wynik: Armia rosyjska i najemna rozbita; car Wasyl Szujski obalony 27 lipca

W 1610 roku, w czasie wielkiej smuty, Zygmunt III Waza oblegał Smoleńsk. Na odsiecz szła armia rosyjska Dymitra Szujskiego z cudzoziemskimi najemnikami Jakoba De la Gardie, a hetman Stanisław Żółkiewski wyszedł jej naprzeciw z wojskiem złożonym prawie wyłącznie z jazdy. Ilu ludzi stało po obu stronach, nie wiadomo na pewno. J. Rickard liczy 5556 husarzy, 679 jeźdźców kozackich i 290 litewskich oraz 200 piechurów z dwoma małymi działami przeciw 30 tys. Rosjan i 5 do 7 tys. najemników. Przemysław Gawron w przeglądzie źródeł dla Muzeum Pałacu w Wilanowie przytacza znacznie niższe szacunki Radosława Sikory, od 2,7 do 4 tys. żołnierzy hetmana przeciw ok. 15 tys. żołnierzy rosyjskich i ok. 3,3 tys. najemników, ale liczbę Polaków uważa za zaniżoną; okrągłe 30 tys. Rosjan pochodzi z listu samego Żółkiewskiego do króla. Tak czy inaczej wróg miał według naszego wyliczenia mniej więcej pięciokrotną przewagę, a Muzeum Historii Polski także pisze o armii niemal pięć razy większej.⁷

Po nocnym marszu Polacy uderzyli na obóz 4 lipca. Przez kilka godzin husaria szarżowała raz po raz; strzelających karakolem rajtarów zmiotły kopie i szable, a cudzoziemska piechota złożyła broń, gdy podciągnięto dwa polskie działa. 27 lipca w Moskwie obalono cara Wasyla Szujskiego, a bojarzy przyjęli królewicza Władysława na cara i wpuścili polskie wojska na Kreml.⁸

Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za przewagę wroga, ok. 1 do 5 przy każdym szacunku, a zwycięstwo obaliło cara, więc skutek 4. Szacunki różnią się jednak tak bardzo, że pewność liczb to tylko 3, a nazwa jest mniej znana niż Kircholm, więc rozpoznawalność 3; z 39 punktami traci jeden punkt do dwóch bitew z 40.

Pełna historia: bitwa pod Kłuszynem ›

Malowany z lotu ptaka XVII-wieczny widok pola bitwy z szykami jazdy, płonącą wsią i łacińskim napisem — Bitwa pod Kłuszynem w 1610 roku na obrazie Szymona Boguszowicza z około 1620 roku; widoczne szyki husarii hetmana Żółkiewskiego na polu bitwy. Domena publiczna

4 Komarów, 1920

Gdzie: Okolice Komarowa na wschód od Zamościa, Lubelszczyzna
Wojna: Wojna polsko-bolszewicka
Strony: Polska 1. Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla wobec sowieckiej 1. Armii Konnej Siemiona Budionnego
Siły: Ok. 1,5 tys. Polaków wobec ponad 6 tys. żołnierzy sowieckich pod Komarowem (PAP; Ministerstwo Obrony Narodowej); według tych liczb ok. 1 do 4. Inne wyliczenia dają Polakom ok. 5,6 tys. kawalerzystów (IPN) albo 7,5 tys. żołnierzy (PAP). Cała 1. Armia Konna meldowała 25 sierpnia 11 581 szabel
Wynik: Zwycięstwo Polski; 1. Armia Konna wyrwała się na wschód z ciężkimi stratami

Po Bitwie Warszawskiej 1. Armia Konna Budionnego, najgroźniejsza sowiecka formacja tej wojny, skręciła na północ, ku Lublinowi. Według własnego meldunku z 25 sierpnia liczyła 1352 dowódców, 11 581 szabel i 51 dział. Od 29 do 31 sierpnia polsko-ukraińska załoga płk. Marka Bezruczki odpierała ją pod Zamościem, a w tym czasie polskie dywizje zamykały wokół niej pierścień. 31 sierpnia drogę na wschód zastąpiła jej pod Komarowem 1. Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla. Według PAP, której dane powtarza Ministerstwo Obrony Narodowej, cała dywizja liczyła ok. 1,5 tys. żołnierzy, a konnica Budionnego na tym polu ponad 6 tys., czyli według naszego wyliczenia ok. 1 do 4. Inne wyliczenia dają Polakom więcej: infografika IPN ok. 5,6 tys. kawalerzystów, a inna depesza PAP ok. 7,5 tys. żołnierzy całej grupy polskiej. Z 21 pułków jazdy, które wzięły udział w bitwie, sześć było polskich.⁹

Przez cały ranek VII Brygada Jazdy walczyła samotnie, odpierając kolejne szarże sowieckie, aż Rómmel posłał jej na pomoc część VI Brygady; o wyniku rozstrzygnęła w końcu szarża 8. Pułku Ułanów i nadejście VI Brygady. Według historyka IPN Marka Kozubla dywizja straciła kilkuset zabitych i rannych oraz ok. 700 koni. Mit i fakt: armii Budionnego nie zniszczono. Większość wyrwała się na wschód, w stronę Hrubieszowa, ale była tak poturbowana, że z czasem wycofano ją z frontu. Rocznicę bitwy kawaleria obchodzi do dziś jako Święto Kawalerii Polskiej.¹⁰

Dlaczego to miejsce: Liczby się różnią: według jednego przekazu agencyjnego ok. 1 do 4, ale inne wyliczenia dają Polakom 5,6 tys. albo 7,5 tys. żołnierzy, czyli bliżej 1 do 2, więc 3 za przewagę wroga. Wyeliminowanie z kampanii najgroźniejszej armii sowieckiej daje skutek 4. Liczebność opiera się na przekazach agencyjnych i zestawieniach, a nie na dokumentach obu armii, więc pewność liczb 3, a przy rozpoznawalności 3 bitwa kończy z 33 punktami.

Pełna historia: bitwa pod Komarowem ›

5 Chocim, 1621

Gdzie: Warowny obóz pod Chocimiem nad Dniestrem (dziś Chocim, Ukraina)
Wojna: Wojna polsko-turecka 1620 do 1621
Strony: Wojsko polsko-litewskie (Jan Karol Chodkiewicz, po jego śmierci Stanisław Lubomirski) i Kozacy zaporoscy (Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny) wobec armii osmańskiej sułtana Osmana II
Siły: Ok. 30 tys. żołnierzy Rzeczypospolitej i 30 do 40 tys. Kozaków wobec ok. 100 tys. Turków (Muzeum Historii Polski) albo 150 tys. Turków i Tatarów (Encyclopedia of Ukraine); nasze wyliczenie: ok. 1 do 1,4 do 1 do 2,5
Wynik: Szturmy tureckie odparte; układ z 9 października 1621, bez strat terytorialnych

Wojna zaczęła się od katastrofy: w 1620 roku armia hetmana Stanisława Żółkiewskiego została rozbita pod Cecorą w Mołdawii, Żółkiewski poległ, a Korona niemal straciła wojsko. Sejm uchwalił podatki na 60 tys. żołnierzy, ale zdołano wystawić tylko połowę; także Encyclopedia of Ukraine pisze, że Polska nie mogła zebrać więcej niż 30 tys. W 1621 roku Osman II ruszył na północ z ok. 100 tys. wojska według Muzeum Historii Polski, a według encyklopedii ze 150 tys. Turków i Tatarów krymskich. Chodkiewicz przeprawił się przez Dniestr i okopał pod Chocimiem, by nie dopuścić wojny na ziemie Korony, a w przeddzień bitwy nadciągnęło ok. 30 tys. Kozaków, którzy rozbili obóz obok polskiego; encyklopedia podaje 40 tys. Razem w obu obozach było więc według naszej sumy 60 do 70 tys. ludzi, a sułtan miał od 1,4 do 2,5 raza więcej wojska.¹¹

Od 2 września Turcy raz po raz szturmowali obozy, a potem przeszli do oblężenia. Złożony chorobą Chodkiewicz zmarł 24 września i dowództwo objął Lubomirski; ostatni szturm 28 września się nie powiódł, choć w obozie została już tylko jedna beczka prochu. Układ zawarty 9 października tak sformułowano, że obie strony mogły ogłosić sukces, ale sułtan nie zdobył ani piędzi ziemi, a w 1622 roku janczarzy obalili go i zamordowali; było to pierwsze królobójstwo w dziejach imperium.¹²

Dlaczego to miejsce: Obozy wytrzymały napór armii mniej więcej dwukrotnie większej, więc przewaga wroga 3, ale liczba Turków jest zapewne zawyżona, więc pewność liczb 3, a wojna skończyła się na dawnej granicy, więc skutek 3. Jako jedyna pozycja ma 31 punktów, o jeden więcej niż Zbaraż.

Pełna historia: bitwa pod Chocimiem 1621 ›

Rytowany widok z lotu ptaka na warowny obóz nad rzeką otoczony ogromną armią — Plan oblężenia z lotu ptaka, wyryty przez Giacoma Laura w 1624 roku: warowny obóz polski i kozacki obok zamku chocimskiego, za nim Dniestr, a wokół rozłożona armia osmańska. Domena publiczna

6 Zbaraż, 1649

Gdzie: Zbaraż, Wołyń (dziś zachodnia Ukraina)
Wojna: Powstanie Chmielnickiego
Strony: Wojsko Rzeczypospolitej z księciem Jeremim Wiśniowieckim wobec Kozaków Bohdana Chmielnickiego i Tatarów krymskich
Siły: Ok. 9 tys. żołnierzy i 11 tys. czeladzi wobec 20 do 40 tys. Tatarów i wojska kozackiego liczonego na co najmniej 70 tys. walczących (szacunki bardzo się różnią)
Wynik: Obóz wytrwał sześć tygodni; oblężenie zdjęto 22 sierpnia po ugodzie zborowskiej

Latem 1649 roku powstanie Bohdana Chmielnickiego, wsparte już przez Tatarów krymskich, ruszyło na zachód, w głąb Rzeczypospolitej. Regimentarze i książę Jeremi Wiśniowiecki, najgroźniejszy wróg Kozaków, nie cofnęli się, lecz okopali się obok zamku w Zbarażu. W obozie znalazło się ok. 9 tys. żołnierzy polskich i 11 tys. czeladzi obozowej, według liczb przytoczonych w dzieje.pl; Maciej Adam Pieńkowski liczy ok. 9 tys. wojska regularnego i razem z oddziałami prywatnymi i czeladzią ok. 15 tys. ludzi.¹³

Liczebność oblegających jest znacznie mniej pewna. Tatarów szacuje się na 20 do 40 tys., wojsko kozackie w tym samym tekście z dzieje.pl na nawet 150 tys. ludzi, z których tylko połowa była pełnowartościowymi żołnierzami, a Mychajło Hruszewski na 70 tys. Kozaków, za którymi szły dziesiątki tysięcy czerni. 300 tysięcy Tatarów z dawnych relacji to według Pieńkowskiego czysta fantastyka. Od mniej więcej 10 lipca obrońcy odpierali szturm za szturmem, a głód i rany przerzedzały szeregi.¹⁴

Ratunek przyszedł z rokowań, nie z bitwy. Kanclerz Jerzy Ossoliński skłonił chana do układów i 22 sierpnia 1649 roku, po ponad sześciu tygodniach, Chmielnicki zdjął oblężenie. Ugoda zborowska nie była korzystna dla żadnej ze stron, a w 1651 roku wojna wybuchła na nowo. Henryk Sienkiewicz uczynił z oblężenia kulminację Ogniem i mieczem, dlatego zna je każdy polski czytelnik.¹⁵

Dlaczego to miejsce: Nawet według najniższych szacunków obóz miał przeciw sobie co najmniej czterokrotną przewagę (przewaga wroga 4), a Sienkiewicz utrwalił jego sławę (rozpoznawalność 3, pamięć 4); oblężenie skończyło się jednak kompromisem, który niczego nie rozstrzygnął, skutek 2, a liczby oblegających to domysły, pewność 2. Dlatego Zbaraż jest jedyną pozycją z 30 punktami.

7 Lubieszów, 1577

Gdzie: Nad jeziorami lubieszowskimi koło Lubiszewa, na zachód od Tczewa, na południe od Gdańska
Wojna: Wojna Stefana Batorego z Gdańskiem, 1576 do 1577
Strony: Wojsko królewskie hetmana Jana Zborowskiego wobec armii Gdańska pod wodzą kondotiera Hansa Winckelbrucha von Köln
Siły: Ok. 1,3 do 1,35 tys. jazdy i 1 do 1,05 tys. piechoty z kilkoma działami wobec ok. 3,1 tys. lancknechtów, 800 jazdy i 6 do 8 tys. milicji miejskiej, razem 10 do 12 tys. (nasza suma); nasze wyliczenie: ok. 1 do 4 do 1 do 5
Wynik: Armia gdańska rozbita; ok. 4,4 do 4,5 tys. zabitych i ok. 5 tys. jeńców wobec 188 strat po stronie królewskiej, w tym 58 zabitych

Gdańsk, potężne miasto portowe Rzeczypospolitej, po podwójnej elekcji 1575 roku nie uznał Stefana Batorego za króla, a jesienią 1576 roku jako jedyny trwał w oporze. Wojsko królewskie hetmana Jana Zborowskiego stanęło na leżach zimowych pod Tczewem: ok. 1,3 tys. jazdy i tysiąc piechoty z kilkoma działami według leksykonu polskich bitew autorstwa wykładowców UJ. Rejestry skarbowe zbadane przez Dominika Kadzika wymieniają 1281 jeźdźców na miesiąc przed bitwą. W kwietniu dowódca miejskich wojsk Hans Winckelbruch von Köln wyruszył, by rozbić to zgrupowanie, z ok. 3,1 tys. lancknechtów, 400 zaciężnymi rajtarami, 400 jeźdźcami miejskimi i 6 do 8 tys. milicji, razem według naszej sumy z 10 do 12 tys. ludzi, czyli siłami cztery do pięciu razy większymi. To siły całej wyprawy: według Polish Renaissance Warfare Winckelbruch posłał milicję i 200 jeźdźców do przeprawy pod Rokitkami, by związać tam Polaków, więc pod samym Lubieszowem walczyła tylko część wojsk miejskich.¹⁶

17 kwietnia Zborowski dopadł Winckelbrucha na grobli między jeziorami lubieszowskimi, gdzie armia miejska przeprawiała się przez Motławę. Ok. 600 hajduków węgierskich zdobyło gdańskie działa na grobli i obróciło je przeciw właścicielom. Gdy z boku uderzyła na lancknechtów trzymana w odwodzie husaria, armia miejska rzuciła się do ucieczki, a polska jazda ścigała ją aż pod mury Gdańska. Według leksykonu Winckelbruch stracił ok. 4,5 tys. zabitych i ok. 5 tys. jeńców, a wojska królewskie 188 ludzi, w tym 58 zabitych. Miasto jednak się utrzymało. Letnie oblężenie Gdańska nie powiodło się, a w grudniu 1577 roku Batory pozostawił miastu autonomię w zamian za przysięgę wierności i 200 tys. złotych kontrybucji.¹⁷

Dlaczego to miejsce: Cztero- lub pięciokrotna przewaga całej wyprawy gdańskiej daje komplet punktów, ale miasto się obroniło, a wojna skończyła się kompromisem, więc skutek 2, a nazwę zna niewielu czytelników, więc rozpoznawalność 2. Siły obu stron znamy z nielicznych relacji, rejestry skarbowe nie zgadzają się z liczbą piechoty, a część wojsk miejskich stała przy innej przeprawie, więc pewność liczb 2; z 29 punktami Lubieszów stoi za Zbarażem (30), a przed Obertynem (28).

8 Obertyn, 1531

Gdzie: Obertyn, Pokucie (dziś zachodnia Ukraina)
Wojna: Wojna polsko-mołdawska
Strony: Wojsko koronne hetmana Jana Tarnowskiego wobec armii mołdawskiej hospodara Piotra Raresza
Siły: Ok. 5,65 tys. Polaków (ok. 4,45 tys. jazdy i 1,15 tys. piechoty) z 12 działami wobec ok. 17 tys. Mołdawian, głównie lekkiej jazdy, z 50 działami
Wynik: Zwycięstwo polskie; armia mołdawska rozbita, Pokucie utrzymane

Pokucie było przedmiotem sporu Polski i Mołdawii. W 1530 roku hospodar Piotr Raresz zajął tę ziemię, a hetman Jan Tarnowski na początku sierpnia 1531 roku ją odzyskał. Gdy armia mołdawska znów nadciągnęła, hetman przeprawił się przez Dniestr, 19 sierpnia rozbił Mołdawian pod Gwoźdźcem, a 22 sierpnia stanął pod Obertynem przeciw samemu Rareszowi.¹⁸

Według rejestrów popisowych Tarnowski miał 5648 ludzi: 4452 jeźdźców, 1136 drabów i 12 dział, jak podsumowuje je Przemysław Mazur na stronie miasta Tarnowa; Muzeum Wojska Polskiego podaje ok. 4,5 tys. jazdy i 1,2 tys. piechoty. Oba źródła szacują Mołdawian na ok. 17 tys., głównie lekkiej jazdy, z 50 działami, a więc mniej więcej trzy razy więcej. Różnica mogła być nawet większa: Aleksander Bołdyrew ustalił, że ostatnie roty dotarły dziewięć dni po bitwie, więc w boju walczyło mniej Polaków, niż wynika z sum.¹⁹

Tarnowski zatoczył warowny tabor ze spiętych łańcuchami wozów. Celny ogień piechoty odparł szarżę Mołdawian, po czym hetman wyprowadził przez bramę obozu większość jazdy, a okrążona armia mołdawska po krótkiej walce poszła w rozsypkę. Według muzeum straciła prawie 7 tys. zabitych, ok. 1 tys. jeńców i całą artylerię. Jak jednak pisał Marek Plewczyński, zwycięstwa nie wykorzystano ani militarnie, ani politycznie, a walki z Rareszem ciągnęły się przez lata.²⁰

Dlaczego to miejsce: Przewaga około trzykrotna, oparta po stronie polskiej na rejestrach, a po mołdawskiej na mniej pewnym szacunku, daje ocenę 4 za przewagę wroga i 3 za pewność liczb; bitwa utrzymała jednak sporną prowincję, a nie rozstrzygnęła wojny, skutek 2, a poza historykami wojskowości mało kto ją zna, rozpoznawalność 2, więc Obertyn jest ósmy z 28 punktami.

Pełna historia: bitwa pod Obertynem ›

Owalny portret siwobrodego wodza w zbroi płytowej i czarnej czapce — Hetman Jan Tarnowski w zbroi na portrecie Marcella Bacciarellego, namalowanym na początku lat 80. XVIII wieku do cyklu sławnych Polaków na Zamku Królewskim w Warszawie. Domena publiczna

9 Trembowla, 1675

Gdzie: Zamek w Trembowli, Podole (dziś Terebowla, zachodnia Ukraina)
Wojna: Wojna polsko-turecka 1672 do 1676
Strony: Załoga zamku pod komendą Jana Samuela Chrzanowskiego wobec armii tureckiej Ibrahima Paszy zwanego Szyszmanem
Siły: Ok. 300 do 330 obrońców wobec ok. 7 do 8 tys. Turków biorących bezpośredni udział w oblężeniu, według Marka Wagnera
Wynik: Turcy odstąpili od oblężenia; zamek się utrzymał

Jesienią 1675 roku armia turecka Ibrahima Paszy, zwanego Szyszmanem, czyli Tłuściochem, szła przez Podole i mniej więcej 20 września obległa Trembowlę, zamek na wzgórzu nad Gniezną. Załoga była maleńka. Muzeum Pałacu w Wilanowie i Muzeum Wojska Polskiego liczą 80 dragonów, ok. 200 chłopów i garść miejscowej szlachty; Marek Wagner, autor współczesnej monografii oblężenia, szacuje ją na zaledwie ok. 300 do 330 ludzi, z 12 lub 13 działami. Wojska tureckie uczestniczące bezpośrednio w oblężeniu liczyły według niego ok. 7 do 8 tys. żołnierzy.²¹

Przez mniej więcej dwa tygodnie Turcy wystrzelili na zamek ponad 4 tys. kul i raz po raz szli do szturmu. W nocy z 4 na 5 października do walki zdolnych było już tylko ok. 20 ludzi. Według legendy, gdy komendant myślał o kapitulacji, jego żona Anna Dorota zagroziła, że zabije jego, a potem siebie; Wagner przestrzega, że o niej samej wiadomo bardzo mało. W obawie przed odsieczą Ibrahim zwinął oblężenie, według Wilanowa 5 października, według Muzeum Wojska Polskiego 11 października. Sejm w 1676 roku nobilitował małżonków. Pamięć o obronie podtrzymały opera Józefa Wybickiego, obrazy Aleksandra Lessera i Leopolda Löfflera oraz pomnik pod murami zamku.²²

Dlaczego to miejsce: Według naszego wyliczenia z liczb Wagnera ok. 1 do 21 do 1 do 27, ale to jedyny współczesny szacunek sił tureckich, dlatego przewaga wroga 4 i pewność liczb 2; utrzymany zamek nie zmienił przebiegu wojny (skutek 2), a obronę zna się głównie z legendy Chrzanowskiej (rozpoznawalność 2, pamięć 3). Trembowla ma tyle samo punktów, rozpoznawalności i skutku co Hodów (27) i wyprzedza go jako starsza.

10 Hodów, 1694

Gdzie: Hodów, Podole (dziś zachodnia Ukraina)
Wojna: Wojna polsko-turecka 1683 do 1699
Strony: Chorągwie jazdy z Okopów Świętej Trójcy i Szańca Panny Marii pod Konstantym Zahorowskim wobec ordy budziackiej
Siły: Ok. 400 do 600 jeźdźców wobec ordy liczonej przez dwór królewski na 40 tys. (zapewne znacznie mniejszej; prawdziwa liczba jest nieznana)
Wynik: Po kilku godzinach Tatarzy zaniechali ataków i odeszli

W czerwcu 1694 roku Tatarzy nogajscy z Budziaku najechali Ruś Czerwoną. W czasie odwrotu natknęły się na nich chorągwie jazdy z Okopów Świętej Trójcy i Szańca Panny Marii, które uderzyły, sądząc, że mają przed sobą tylko zagon. Jeźdźcy Konstantego Zahorowskiego cofnęli się do wsi Hodów i 11 czerwca przez kilka godzin odpierali ataki, aż Tatarzy zrezygnowali i ruszyli w dalszą drogę.²³

Zwykle opowiada się tę historię jako bój ok. 400 ludzi z siedmiu chorągwi husarskich i pancernych z ok. 40 tys. Tatarów, jeden na stu, jak pisze dzieje.pl. Zbigniew Hundert liczy ok. 400 żołnierzy z Okopów i ok. 200 z Szańca, w tym niespełna 100 husarzy. Liczba Tatarów jest znacznie mniej pewna. Przed najazdem na dworze szacowano ordę na 30 tys. Liczba 40 tys. pojawia się najpierw w liście lwowskiego poczmistrza jako wielkość całego konwoju, który orda eskortowała, a potem w relacji rannych towarzyszy, którzy przyszli do króla prosić o wsparcie; zestawienie 400 przeciw 40 tys. padło w 1694 roku tylko raz, z ust samego Jana III przy obiedzie z oficerem, a oficjalne pisma mówiły tylko o „kilkudziesięciu tysiącach”. Hundert przytacza pogląd Mirosława Nagielskiego, że w najeździe mogło brać udział ok. 4 tys. Tatarów, i stwierdza, że prawdziwej liczby nie da się ustalić. Mit mówi więc o 400 husarzach przeciw 40 tysiącom; fakty o kilkuset jeźdźcach, w większości nie husarzach, wobec ordy nieznanej wielkości.²⁴

W 1695 roku Sobieski ufundował na polu bitwy obelisk, a napis na nim mówi już o 70 tys. Tatarów.²⁵

Dlaczego to miejsce: Nawet przy najniższym szacunku obrońcy mieli przeciw sobie kilkukrotną przewagę, więc przewaga wroga 4, ale słynna liczba to dworska propaganda (pewność liczb 2), a starcie niczego nie rozstrzygnęło (skutek 2). Hodów ma tyle samo punktów, rozpoznawalności i skutku co Trembowla (27) i stoi niżej jako późniejszy.

Pełna historia: bitwa pod Hodowem ›

Obraz przedstawiający polskiego jeźdźca w kolczudze na koniu — Towarzysz pancerny, jeździec w kolczudze, jakich było najwięcej w oddziale pod Hodowem, na obrazie Józefa Brandta z 1890 roku. Domena publiczna

11 Podhajce, 1667

Gdzie: Podhajce, Ruś Czerwona (dziś Pidhajci, zachodnia Ukraina)
Wojna: Wojna z Tatarami krymskimi i Kozakami Piotra Doroszenki
Strony: Wojsko koronne hetmana polnego Jana Sobieskiego wobec Tatarów krymskich Krym Gireja i Kozaków hetmana Piotra Doroszenki
Siły: Ok. 3 tys. żołnierzy i kilka tysięcy uzbrojonych chłopów w obozie wobec 20 do 30 tys. Tatarów i Kozaków pod Podhajcami (30 do 35 tys. w całym najeździe)
Wynik: Obóz się utrzymał; rozejm z Tatarami 16 października, ugoda z Doroszenką 19 października

Jesienią 1667 roku armia tatarska Krym Gireja, wsparta przez Kozaków hetmana Piotra Doroszenki, wkroczyła na południowo-wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, w sumie ok. 30 do 35 tys. ludzi. Hetman polny Jan Sobieski miał w całym regionie ok. 17 do 18 tys. żołnierzy, licząc załogi twierdz, wojska prywatne i pospolite ruszenie, jak podaje Polskie Radio. Sam okopał się pod Podhajcami z ok. 1 tys. jazdy, 2 tys. piechoty i kilkoma tysiącami okolicznych chłopów. Również Michał Szuster daje hetmanowi pod Podhajcami ok. 3 tys. ludzi.²⁶

Na początku października pod obóz podeszło 20 do 30 tys. Tatarów i Kozaków. Współcześni pisali o 80 tys. Tatarów i 24 tys. Kozaków, co Szuster uznaje za mocno przesadzone. 6 października Tatarzy uderzyli pierwsi, by odciągnąć uwagę od szturmu na wschodnim odcinku; Sobieski odparł oba ataki. Nastąpił impas, który przerwały wieści o najeździe Iwana Sirki na Krym. 16 października Tatarzy zawarli rozejm, a trzy dni później ugodę podpisał Doroszenko.²⁷

Nie było to efektowne zwycięstwo: Tatarzy odeszli z łupem i jasyrem, a uznanie zwierzchności króla przez Doroszenkę okazało się tylko chwilą wytchnienia w długiej wojnie. Podhajce dały jednak Sobieskiemu sławę, a wkrótce potem buławę wielką koronną.²⁸

Dlaczego to miejsce: Około 1 do 3, jeśli liczyć uzbrojonych chłopów, a znacznie gorzej, jeśli tylko żołnierzy, stąd przewaga wroga 4; liczby opierają się jednak na nielicznych relacjach (pewność 2), rozejm nie zakończył wojny (skutek 2), a nazwa niewiele mówi większości czytelników (rozpoznawalność 2), dlatego Podhajce zamykają listę z 26 punktami.

Jak wybraliśmy i ułożyliśmy polskie zwycięstwa wbrew przewadze

Uwzględniliśmy bitwę wygraną przez armię polską albo polsko-litewską, która była wyraźnie słabsza liczebnie, oceniając to według współczesnych szacunków obu armii, a nie tylko według kronik. Za zwycięstwo liczymy też obóz lub twierdzę, które wytrwały, aż wróg zrezygnował, dlatego są tu Jasna Góra i Chocim 1621. Słynne zwycięstwa, w których Polacy wcale nie ustępowali liczebnie, jak Grunwald, Wiedeń i Bitwa Warszawska 1920 roku, są w przewodniku po największych polskich bitwach; obrony zakończone kapitulacją lub śmiercią obrońców, jak Westerplatte, Zadwórze i Wizna, należą do najsłynniejszych ostatnich obron, a zwycięstwa słabszych z innych krajów opisuje przewodnik zwycięstwa wbrew przewadze, który stosuje te same kryteria, tak samo ocenia Kłuszyn, a Kircholmowi daje o punkt mniej za rozpoznawalność.²⁹

Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Przewaga wroga liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które polskie zwycięstwa odniesiono wbrew największej przewadze; rozpoznawalność, skutek i pewność liczb liczą się podwójnie, a pamięć raz. Wiele dawnych polskich liczb dotyczących wroga, zwłaszcza Tatarów i Turków, pochodzi z relacji jednej strony i bywa zawyżonych, dlatego proporcje oceniamy według współczesnych szacunków i obniżamy pewność tam, gdzie liczby są słabe:

Rozpoznawalność (×2). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
Przewaga wroga (×3). Jak bardzo zwycięzca ustępował liczebnie, według współczesnych szacunków opartych na źródłach: 5 przy około 1 do 4 lub gorzej, dobrze poświadczonym, 4 przy około 1 do 3, 3 przy około 1 do 2, 2 przy wyraźnej, ale małej różnicy (około 1 do 1,5), 1, gdy siły były mniej więcej równe albo zwycięzca mógł wcale nie być słabszy; ocena 1 wyklucza bitwę z listy.
Skutek (×2). 5, gdy rozstrzygnęła wojnę lub los państwa, 1, gdy nie zmieniła jej przebiegu.
Pamięć (×1). 5, gdy wciąż żyje (dzień pamięci, pomnik, pieśń, opowieść narodowa), 1, gdy jest zapomniana.
Pewność liczb (×2). 5, gdy liczebność obu stron potwierdzają dokumenty lub niezależne źródła, 1, gdy opiera się na jednym późnym albo stronniczym źródle. Starożytne i średniowieczne proporcje bywają zawyżone i dostają mało punktów.

Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi bitwa bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Kircholm i Jasna Góra mają tyle samo punktów, a Kircholm stoi wyżej jako starszy, i dlaczego Hodów, 400 jeźdźców wobec ordy liczonej na 40 tysięcy, jest dopiero dziesiąty: tę liczbę rozpowszechniał dwór królewski, Zbigniew Hundert uznaje ją za propagandę, a starcie niewiele zmieniło.³⁰

Punkty, z których wynika kolejność
Miejsce	Nazwa	Rozpoznawalność ×2	Przewaga wroga ×3	Skutek ×2	Pamięć ×1	Pewność liczb ×2	Razem
1	Kircholm	4	4	3	4	5	40
2	Jasna Góra	4	5	3	5	3	40
3	Kłuszyn	3	5	4	4	3	39
4	Komarów	3	3	4	4	3	33
5	Chocim	3	3	3	4	3	31
6	Zbaraż	3	4	2	4	2	30
7	Lubieszów	2	5	2	2	2	29
8	Obertyn	2	4	2	2	3	28
9	Trembowla	2	4	2	3	2	27
10	Hodów	2	4	2	3	2	27
11	Podhajce	2	4	2	2	2	26

Blisko listy

Pięć bitew było blisko i nie weszło na listę:

Somosierra, 1808. Jeden szwadron szwoleżerów, według J. Rickarda 88 ludzi, wjechał na przełęcz bronioną przez ok. 9 tys. Hiszpanów z 16 działami. Bitwę wygrał jednak Napoleon, którego sama straż przednia liczyła 45 tys. ludzi, a główny ciężar walki poniosła piechota francuska. Przewaga w bitwie, a nie w szarży, zostawia Somosierrę poza listą; szarżę uwzględnia nasz przewodnik po szarżach kawalerii.³¹

Lwów, 1918. Polscy ochotnicy zaczynali walkę w mniejszości, ale ostatecznie w szeregach obrońców znalazły się 6022 osoby, w tym 1422 poniżej 17 lat, a nie znaleźliśmy źródłowych danych o liczebności wojsk ukraińskich. Przewagi wroga w całej bitwie nie da się wykazać, dlatego Lwów ma swoje miejsce w przewodniku po bitwach, które wywalczyły niepodległość.³²

Mont Ormel (Falaise), 1944. Ok. 1,5 tys. piechoty, 80 czołgów i 20 dział przeciwpancernych dywizji Maczka utrzymało wzgórze 262 od 19 do 21 sierpnia wobec Niemców wyrywających się z kotła Falaise i 2 Dywizji Pancernej SS nacierającej z zewnątrz. Żadne źródło nie podaje, ilu Niemców faktycznie atakowało wzgórze, więc przewaga wroga to nasza ocena, a nie wynik porównania liczb obu stron.³³

Mokra, 1939. 1 września 1939 roku Wołyńska Brygada Kawalerii odparła niemiecką 4 Dywizję Pancerną, która według relacji PAP straciła ok. 70 czołgów i kilkuset żołnierzy. Nie znaleźliśmy jednak źródłowych danych o liczebności żadnej ze stron, tylko o przewadze w broni pancernej, a po zmroku brygada się wycofała, więc starcie niewiele zmieniło.³⁴

Orsza, 1514. Była na dawnej liście. Wojsko Ostrogskiego, ok. 25 tys. ludzi wspartych przez kilkanaście tysięcy jeźdźców Jerzego Radziwiłła i 5 tys. jazdy polskiej, rozbiło armię moskiewską szacowaną przez dzieje.pl na 80 tys., ale to dawna liczba, a rosyjscy historycy A. N. Łobin i M. M. Biencjanow dowodzą, że historiografia polska i białoruska mocno wyolbrzymiła skalę bitwy. Różnica mogła być niewielka, a Smoleńsk pozostał w rękach Moskwy.³⁵

Na czym polegała tajemnica husarii?

Husaria, ciężka jazda Rzeczypospolitej Obojga Narodów, wygrywała raczej wyczuciem chwili niż liczbą: uderzała wtedy, gdy szyk wroga się otwierał, a szarża z kopią potrafiła rozbić oddziały kilkakrotnie liczniejsze. Pod Kircholmem hetman Chodkiewicz pozorowanym odwrotem ściągnął Szwedów ze wzgórza, zanim uderzyła husaria, a pod Kłuszynem husarze szarżowali raz po raz przez kilka godzin, aż ustąpiła jazda najemna. Nie każde słynne zwycięstwo należało jednak do husarii: pod Hodowem, jak ustalił Zbigniew Hundert, husarzy było niespełna stu na 400 jeźdźców z Okopów Świętej Trójcy. Więcej w przewodniku po husarii.³⁶

Dlaczego na liście nie ma Wiednia, Warszawy 1920 i Westerplatte?

Bo ta lista obejmuje tylko zwycięstwa, w których Polacy byli wyraźnie słabsi liczebnie. Według współczesnych szacunków armia odsieczy pod Wiedniem w 1683 roku była co najmniej tak liczna jak siły tureckie, z którymi walczyła 12 września, a pod Warszawą w 1920 roku, według dzieje.pl, Polacy mieli na przedmościu warszawskim przewagę liczebną i sprzętową nad siłami Michaiła Tuchaczewskiego; obie bitwy są w przewodniku po największych polskich bitwach. Westerplatte i Wizna w 1939 roku to obrony wbrew przytłaczającej przewadze, ale zakończyły się kapitulacją albo śmiercią obrońców, więc należą do najsłynniejszych ostatnich obron. Blisko listy były Somosierra, Orsza, Mokra, Lwów 1918 i Mont Ormel; dlaczego nie weszły, wyjaśnia część Blisko listy.³⁷