Kiedy była bitwa pod Hodowem?
Bitwa pod Hodowem rozegrała się 11 czerwca 1694 roku, w czasie wojny polsko-tureckiej. Około 400 jeźdźców z Okopów Świętej Trójcy pod komendą regimentarza Konstantego Zahorowskiego, wśród nich najwyżej około 100 husarzy, natknęło się na wielokrotnie liczniejszą ordę. Polacy schronili się we wsi Hodów, zsiedli z koni, zabarykadowali się i przez pięć do sześciu godzin odpierali szturmy. Według jednej z relacji, gdy zabrakło kul, nabijali broń tatarskimi strzałami. W końcu Tatarzy odstąpili. Bój nazywa się polskimi Termopilami, choć historycy podchodzą dziś bardzo ostrożnie do słynnej liczby 40 tysięcy Tatarów.1
W czerwcu 1694 roku kilkuset polskich jeźdźców wyruszyło przeciw tatarskiemu zagonowi i stanęło naprzeciw całej ordy. Nie uciekli. Zamienili wieś w twierdzę i utrzymali ją, aż nieprzyjaciel dał za wygraną.2
Wojna fortów i zagonów
Jedenaście lat po odsieczy wiedeńskiej wojna z Turcją i jej tatarskimi sojusznikami wciąż trwała. W 1684 roku Rzeczpospolita przystąpiła z cesarzem i Wenecją do Ligi Świętej, ale wyprawy Jana III Sobieskiego do Mołdawii skończyły się niepowodzeniem, a zdobyty przez Turków w 1672 roku Kamieniec Podolski wciąż się trzymał. W 1692 roku Rzeczpospolita przeszła do obrony: blokada miała odciąć Kamieniec od zaopatrzenia i powstrzymać tatarskie najazdy.3› Odsiecz wiedeńska, 1683
Kluczem do blokady stał się nowy fort, Okopy Świętej Trójcy, zbudowany w 1692 roku u ujścia Zbrucza do Dniestru z inicjatywy króla i hetmana wielkiego koronnego Stanisława Jana Jabłonowskiego. Leżał między Kamieńcem a Mołdawią, która żywiła turecką załogę. W 1693 roku na linii Dniestru powstał drugi punkt, Szaniec Panny Marii. Ich załogi miały niszczyć zaharę, czyli transporty zaopatrzenia dla Kamieńca, i na wszelkie sposoby dawać się we znaki tureckiemu garnizonowi.4
Ludzie z Okopów
Jazda z Okopów była szczególnym oddziałem. Od 1693 roku chorągwie komputowe nie wysyłały tam całych jednostek, tylko delegowały po kilku towarzyszy z pocztowymi, z których tworzono nowe chorągwie, a zachętą był wyższy żołd zimowy, czyli hiberna. W październiku 1693 roku polska jazda w Okopach, pod komendą regimentarza Konstantego Zahorowskiego, liczyła osiem chorągwi i 626 koni: dwie husarskie (98 koni), cztery pancerne (312) i dwie wołoskie (216). Pierwszą rotą husarską, liczącą 48 koni, dowodził rotmistrz Mikołaj Gutteter Dobrodziejski, towarzysz roty husarskiej samego króla.5
Legenda mówi o 400 husarzach. Historyk Zbigniew Hundert wykazał, że Zahorowski przyprowadził z Okopów około 400 ludzi, z których husarzy mogło być najwyżej około stu, czyli co najwyżej co czwarty obrońca. Drugie 200 koni przyszło z Szańca Panny Marii pod porucznikiem Mikołajem Tyszkowskim. Pod Hodowem walczyli więc przede wszystkim pancerni, tacy jak towarzysz z obrazu Józefa Brandta.6
Najazd z czerwca 1694
W maju 1694 roku na dwór królewski w Żółkwi docierały wieści o szykowanym najeździe. Główne siły tureckie i Tatarzy krymscy zajęci byli wojną z cesarzem, więc na Ruś wysłano Tatarów nogajskich z Budziaku, osiadłych między Kilią, Benderem a Białogrodem. Mieli dostarczyć zaopatrzenie do Kamieńca i przeprowadzić najazd dywersyjny. Siły najeźdźców szacowano nawet na 30 tysięcy. Pochód ordy trwał cztery dni, od 8 do 11 czerwca. Wbrew zwyczajowi orda szła „w kupie”, nie rozpuszczając czambułów, najwyraźniej dlatego, że wiedziała o polskich oddziałach ściągających ze wszystkich stron.7
W piątek 11 czerwca orda, zagrożona ponoć okrążeniem, zawróciła spod Złoczowa przez włości królewskie na Pomorzany, a stamtąd komunikiem ruszyła z powrotem ku Kamieńcowi przez wieś Hodów. Lwowski poczmistrz Zywert, autor najobszerniejszej współczesnej relacji, opisał jej szyk: 500 do 600 koni straży przedniej, niezliczone okiem zastępy w głównym zgrupowaniu i 3 do 4 tysięcy „wybornej ordy” w odwodzie.8
We wsi
Pod Hodowem jazda z Okopów i Szańca, razem około 600 koni, natknęła się na Tatarów i zaatakowała, sądząc, że ma przed sobą tylko zagon. Wtedy zrozumiała, że nadciąga cała orda. Gdy Tatarzy zaczęli ją otaczać, Polacy schronili się w zabudowaniach wsi i naprędce je umocnili. Odwrót osłaniał ze swoimi „szańcowymi” Tyszkowski i przypłacił to niewolą.9
Strzały zamiast kul
Przez pięć do sześciu godzin Tatarzy raz za razem szturmowali wieś, część z nich nawet pieszo, osłaniając się prowizorycznymi zasłonami przed ogniem. Szymon Pułaski, który służył w husarii hetmańskiej, zapisał, że Zahorowski stanął tak, że „z jednej strony miał stawek w tyle, a z drugiej strony płot”, a gdy „już naszym kul nie stawało do strzelania, musieli płoszczyki od strzał tatarskich miast to kul nabijać”. Według niego zginęło trzynastu „okopowych”, a żaden z czterystu nie uniknął kilku postrzałów. Tatarów miało paść blisko cztery tysiące, a ich ciała palono w chałupach. Hundert przestrzega jednak, że to późne wspomnienie, które nawet datuje bitwę na 1693 rok.10
Tatarzy odchodzą
Szturmy przerwała, według Zywerta, rada Tatarów lipkowskich z Kamieńca, którzy znali już „okopowych” z wcześniejszych starć: orda prędzej cała zginie, niż ich dostanie. Nie mogąc przełamać obrony, Tatarzy odstąpili i ruszyli w dalszą drogę. Wśród poległych Polaków był rotmistrz Gutteter Dobrodziejski. Pierwszy zapis o starciu, w dzienniku młodego Jabłonowskiego, był zwięzły: „wszystka potencja Zahorowskiego z okopowymi dobywała w Hodowie królewskim, nastrzelano, nazabijano, Tylkowskiego [Tyszkowskiego] wzięto, Guttetera zabito, potem już pójść mieli”.11
Kilka dni później król obdarował towarzystwo, które przyprowadziło jeńców, kwotą 100 talarów, a rannym pozostawionym w Pomorzanach przekazał 1000 złotych. Tydzień później na dworze wiedziano już, że orda wróciła na Budziak.12› Bitwa pod Chocimiem, 1673
Wieści, propaganda i liczby
Już list Zywerta z 16 czerwca podawał 40 tysięcy dla ordy osłaniającej zaharę, choć w podsumowaniu pisał on tylko o kilkudziesięciu tysiącach. Na dworze słynne 40 tysięcy po raz pierwszy pojawia się w diariuszu Kazimierza Sarneckiego pod datą 27 czerwca: „do króla przybyło pieszo kilka towarzystwa poranionego pod Hodowem, prosząc o wsparcie. Informowali, że ta orda co przyszła w 40 tys., powracała z jasyrem nie większym niż 30 ludzi”. Hundert zwraca uwagę, że żołnierze liczący na królewską zapomogę mieli powód, by powiększać swój sukces. Król przyjął ich wersję. Na dworze uznano, że obrona ludzi Zahorowskiego przesądziła o odparciu najazdu, i wykorzystano ją w kampanii przed sejmem 1695 roku, ale większości szlachty nie udało się przekonać, że Hodów był wielkim zwycięstwem nad Portą.13
Sobieski upamiętnił więc bój sam: medalem łączącym sukcesy wojskowe 1694 roku z małżeństwem królewny Teresy Kunegundy z elektorem bawarskim oraz kamiennym pomnikiem postawionym w Hodowie w 1695 roku. Łacińska inskrypcja mówi o 70 tysiącach Tatarów i datuje bitwę na 5 czerwca. Dopiero w ostatnich latach Hodów stał się naprawdę popularny, a Hundert przestrzega przed bezkrytycznym powtarzaniem, że 400 obrońców odparło 40 tysięcy Tatarów. Orda była z pewnością wielokrotnie liczniejsza, ale nikt jej nie policzył.14
Polskie Termopile
Porównanie jest niemal tak stare jak sama bitwa. Zywert, który pierwszy ją opisał, przyrównał obrońców do 300 Spartan spod Termopil, „bo gdzie taki drugi przykład pokażą wielki, żeby kilkaset koni, bez fortecy, bez armat, bez piechoty i dragonii, bez taboru, kilkadziesiąt tysięcy na sobie znieśli”. W odróżnieniu od Spartan obrońcy Hodowa przeżyli, a nieprzyjaciel odszedł.15› Bitwa pod Termopilami, 480 p.n.e.
Pomnik przetrwał Rzeczpospolitą. W dwudziestoleciu międzywojennym był nocą oświetlany, a po 1945 roku, na terenie dzisiejszej zachodniej Ukrainy, znalazł się na marginesie historii, ale cudem uniknął dewastacji. W 2014 roku, w 320. rocznicę bitwy, Fundacja MOSTY odnowiła go wspólnie z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a 25 października 2014 roku odsłonięto go ponownie, po mszy w kościele w Pomorzanach i z udziałem kompanii honorowej Wojska Polskiego. 5 czerwca 2018 roku Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu srebrną monetę 20 zł z serii „Polskie Termopile” z wizerunkiem husarza w skórze lamparciej na tle obwarowań Okopów Świętej Trójcy i napisem „HODÓW 11 CZERWCA 1694”.16
